قه‌ناتێ کوردو کوردویڤ (1909ـــ 1985)

1 مانگ پێش ئێستا

رەدوان گولی
زمانزانەکێ مەزن و خودان کارتێکرنەکا  ئێکجار مەزن، ل ئێکەتیا سوڤیەتا بەرێ و هەروەسا هەمی دەڤەرێن کوردستانێ. ناڤێ دروست (قەنات کورێ کوردو کورێ کەلەش کورێ خدر) ژ هوزا شەرقی و دەیکا وی ناڤێ وێ غەزال کچا نادر کچا جەلو ژ هوزا روزهکی.
 ل روژا 21/ 9/1909 ز ل گوندێ سوسز لدەڤەرا قانزمان سەر ب هەرێما قارس، ل باکورێ کوردستانێ هاتیە دونیایێ و ئێک ژ دویڤکەڤتیێن ئولێ ئێزدیان بوو.
 پشتی ل سالا 1918 ز شەرێ جیهانیێ ئێکێ بدوماهیک هاتی و رەگەزێ تورکی (تورانی) زور زال بوون ل سەر ئەرمەنیان و کورد و ئێزدیان، مالباتا قەناتێ کورد و ئاوارە دبیت لگەل خەلکێ دی بەرەڤ دەڤەرا ئاپاران ل وەلاتێ ئەرمەنستانێ و ل گوندێ کوربلاخ ئاکنجی دبن و خەلکێ گوندی هەمی کورد بین، لژێر دەستهەلاتا روسیا دژیان و بابێ وی کارێ حەمالیێ دکر، هەتا زاروکێن خوە خودان کەت، بەلێ هاتە داگیرکرن ژلایێ تورکانڤە.

 بابێ کوردوی ل سالا 1920 ز ئاوارە دبیت بەرەڤ وەلاتێ گورجستانێ و ل باژێرێ تفلیس ئاکنجی دبیت و ب درێژیا روژێ کارێ رەنجبەریێ دکەت، هەتا پاریەکێ نانی بۆ خێزانا خوە دابین بکەت. ل سالا 1921 ز بابێ قەناتێ کورد و وەغەرکر و هەر ل وێ سالێ ژیێ کوردوی 12 سالبوون، دجیت خاندنگەها ماموستایەکێ ئەرمەنی بناڤێ (هاکوب گازاریانی) دهاتە نیاسین بناڤێ لازو، وانە ب پیتێن لاتینی ئەرمەنی دخاندن و هەڤژینا وی ژی فێری زمانێ روسی نیشا خویندکاران دکر.

 قەناتێ کوردو ل سالا 1928 ز خاندنا خوە یا سەرەتایی ل خاندنگەها تایبەت تەمام کر و ل کولیژا کارکەران ل باژێرێ لینین گراد (باژێرێ پترسبورک) هاتە وەرگرتن و ل سالا 1931 ز ئەو کولیژە بدوماهیک ئیناند (ئەڤ کولیژە بەرامبەری قوناغا ناڤنجی و ئامادەیی یە) و هەر ل دوماهیکا وێ سالێ، قەناتێ کوردو لگەل دوو هەڤالێن خوە یێن کورد ل زانکویا لینین گراد هاتن وەرگرتن و ل سالا 1936 ز باوەرناما دبلومێ وەرگرت و دهەمان سالدا بۆ خاندنا باوەرناما دکتورایێ هاتە وەرگرتن و ل سالا 1941 ز باوەرناما دکتورایێ وەرگرت و پاشی دبیتە ماموستا ل پەیمانگەها ئەسنوگرافیای ئەکادیمیای زانستی سوڤیێت.

 ل سالا 1945 ز دکتور قەناتێ کوردو دبیتە ئەندامێ پارتا کومونیستا روسیا و پشتی جەنگا جیهانیا دووێ، هاتە دامەزراندن وەکی ماموستایێ زمانێ کوردی بۆ خویندکارێن وەلاتێ ئیرانێ. دکتور قەناتێ کوردو دبیتە سکرتێرێ لژنا ناوجا پارتا کومونیستا ل پەیمانگەها روژهەلاتناس ل باژێرێ لینین گراد.

 هەر ژ سالا 1947 ز_ 1960 ز . لسالا 1958 ز دکتور قەناتێ کوردو و ئیسحاق تسوکەرمان و مارگریت رودینکوی هەول و بزاڤکرن کوردناسیێ ل بەشێ ئیرانی ل پەیمانگەها روژهەلاتناس بنڤیسن و دهەمان سالدا، بەشێ زمانێ کوردی هاتە جوداکرن و هاتە دیارکرن وەکی بەشەکێ سەربەخوە ب هاریکاریا  سەروکێ پەیمانگەها روژهەلاتناس یوسف ئوربێلی و لدەستپێکێ یوسف ئوربێلی سەروکاتیا بەشێ کوردی کر، پاشی دکتور قەناتێ کوردو هاتە دەستنیشانکرن بۆ سەروکاتیا بەشێ کوردی.

 ل سالا 1968 ز دکتور قەناتێ کوردو باوەرناما ناووک _ ئانکو دکتورا زانستانا و پلا زانستی یا وی بوو پروفیسور و بەردەوام دبیت لسەر کارێ خوە هەتا دوماهیک روژ دژیانا ویدا.
 دکتور قەناتێ کوردو ل رێکەفتی 31/10/ 1985 ز ژ ڤێ دونیایێ وەغەرکر..
فه‌رهه‌نگا کوردی روسی پتر ژ (25) هزار په‌یڤ و زاراڤان تێدا هه‌نه‌ .
پروفیسور قەناتێ کوردو چەند بەرهەمێن پری نەرخ و ژێهاتی، دژیانا خوە دا نڤێسینە ژ وان :
ـ تەحویری مێژووی کورد لە زانستی مێژووی بۆ رجوازیی فارس، سالا 1954 ز .
ـ خەپاتور ئابوڤیان، وەکو کوردناس و ئەسنوگراف، سالا 1955ز .
ـ رێزمانی کوردی مورفولوجی و فونه‌تیک .
ـ په‌رتووکا رێزمانا کوردی شێوێ کرمانجی ل ئێریڤانێ هاتیه‌ چاپکرن .
ـ بیروباوەری ناراست لە بارەی زمانی کوردییەوە، 1950 ز .
ـ کورد لە پەرتووکی "نەتەوەکانی روژهەلاتی ناوەراست" سالا 1957 ز .
ـ فەرهەنگی کوردی _ رووسی "شێوەی کرمانجی باشور" سالا 1983 ز .
ـ پەرتووکی رێزمانی کوردی _ رەوان سالا 1956 ز .
ـ ئەحمەدێ خانی و بەرهەمێن وێژەیی .
ـ دروستبوونی وشە لە زمانی کوردیدا.
ـ کوردی سوڤیەت لە وەێژەیی کوردی دەروەدا .
ـ بیروباوەری قارەمانیەتی لە بەرهەمی وێژەی ئەحمەدی خانی دا .
ـ مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی/ به‌شی یه‌که‌م چاپی سوید .
ـ مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی/ به‌شی دووه‌م چاپی سوید .
ـ مه‌م و زین/ چاپی سوید 1996 ز .
ـ قه‌لای گه‌ل / چیروک .