نەوت لەنێوان نەرویج‌ و كوردستاندا

3 مانگ پێش ئێستا

دلێر محەمەد نوری
نەرویج ئەو وڵاتەی ئەگەر بەڕستەی (مێژوی هەژاری لەنەرویج) بەزمانی نەرویجی لەپێگەی گۆگڵدا سێرچێكی سەرپێی بۆ بكەیت. ئەوا سەدان وتارو لێكۆڵینەوەی مێژوییت بۆ دەردەكەوێت كە باس لەڕادەی هەژاری ئەم وڵاتە بەبەفر داپۆشراوەت بۆ دەكەن، وڵاتێك كە ناسرابوو بەهەژارترین وڵاتی ئەوروپا. وڵاتێك تەنها لەماوەی 50 ساڵی كۆتایی بووە بەیەكێ لەهەرە وڵاتە دەوڵەمەندەكانی دونیا. ئەو نەرویجەی كە هەتا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدە 90٪ی دانیشتووانەكەی پشتیان بەكشتوكاڵ بەستبوو، بۆ بژێوی خۆیان، بەڵام چ كشتوكاڵێك؟ ئەو كشتوكاڵەی كە تەنها 1٪ی خاكەكەی تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمیش بەكەڵكی كشتوكاڵ ئەهات. خاكێكی كشتوكاڵی هێندەی چەند خاڵێك لەنەخشە فراوانە جەمسەرییەكەی نەرویج كە تەنها لەچەند مانگێكی هاویندا بەكەڵكی كشتوكاڵ دێت. دەنا بەنزیكی 7 بۆ 8 مانگێك خاكەكەی بەبەفر داپۆشراوەو لەخلیسكێنەی سەر بەفر بەولاوە بەكەڵكی یەك شتی دیكە نایەت. 

ئەم وڵاتە كە ژمارەی دانیشتوانی نزیكە لەژمارەی دانیشتوانی هەرێمی كوردستان. لەساڵی 1950 چەند كەسێكی كەم باوەڕیان وا دەبێت كە بەدرێژایی كەنارە ئاوییەكانی نەرویج‌و لەقوڵایی ئاودا نەوت‌و گاز لەو خاكەی ژێر ئاوەكەدا دەستدەكەوێت.

پاش گەڕانێكی زۆرو بەردەوام لە1967 یەكەمجار نەوت لەژێر دەریادا دەدۆزنەوە، بەڵام هێندە گران دەوەستێت، دەرنەهێنانی بەباشتر ئەزانن. ئەم هەواڵە پشت ساردیان ناكاتەوەو تا لەئێوارەی بەر لەجەژنی لەدایكبونی مەسیحدا لەساڵی 1969 وەكو جەژنانەیەكی خوایی هەواڵی دۆزینەوەی نەوت‌و گازی زۆرو زەوەند كەوتە بەر گوێی نەرویجییەكان. ئیتر بەدامەزراندنی كەرەستەو كارخانەی دەرهێنانی نەوت لەقوڵایی دەریادا كەوتنە كارو لەناوەڕاستی 1971دا چیرۆكی بەرهەمهێنان‌و فرۆشتنی نەوت لەنەرویج دەستیپێكرد.

ئیتر لێرەوە دەرگای خۆشبەختی‌و بەختەوەری بەڕوی نەرویجدا كرایەوە. ئەویش بەدوو هۆكار، یەكەمیان كە نەوتیان دۆزییەوەو دوەمیان كە نەوت‌و داهاتەكەی لەدەستێكی ئەمیندا بوو.

لەمڕوەوە ئەتوانم ئاماژە بەدوو بیانوو بدەم بۆ ئەو وتەیەی كۆتایی، یەكەمیان ئەوەیە كە سایتێكی نەرویجی هەیە كە چركە بەچركە داهاتی نەوت‌و سامانی سروشتی پیشانی خەڵكی دەدات، هەڵبەتە ئەم پارەیەی كە لەنەوتەوە دەستدەكەون دوبارە دەخرێنەوە كارو لەبازاڕەكانی جیهاندا وەبەرهێنان لەو داهاتە دەكەن‌و كورد وتەنی بەپارە پارە ڕادەكێشن.

گەر ئەرك بكێشیت ئەو لینكەی نێوان كەوانەكە كۆپی پەیست بكە‌و لەمۆبایل یان كۆمپیوتەرەكەی بەردەمت دایبگرەو بزانە داهاتی كەڵەكەبووی نەوتی نەرویج چەند شەفافەو چۆن نیشانی نەك نەرویجی بگرە هەموو دونیای دەدەن. لەكاتێكدا لەهەرێم تەنها چەند كەسێكی هەمان بنەماڵە نەبێت كەس نە فاكی نەوت ئەزانێت نە بەفیكی.
(https://www.nbim.no/no)

دووەم بیانووشم چیرۆكێكە كە لەدەمی نەرویجییەكەوە گوێم لێ بووە. لەساڵی 2006 لەكەمپێكی نەرویج پەنابەر بووم‌و كۆیانكردینەوە تا میوانێكی شارەوانی (كە بیرم نایەت چ كارە بوو) بەگشتی باسی ژیان‌و مێژوو كولتوری نەرویجی بۆ كردین. لەنێو باسەكانیدا هاتەسەر گێڕانەوەی چیرۆكی هەژاری نەرویج‌و دواتر چۆنێتی دەوڵەمەندبوونی. شتێكی زۆر سەرنجڕاكێشی گێڕایەوە.

(ئەمەی دواتر ئەیگێڕمەوە بەداخەوەم كە بۆ سەرچاوەی گەڕام هیچم نەدۆزییەوە) بەڵام هەرچۆنێك بێت من وام بیستووە، عیبرەتیش لەجوانی‌و پەسەندی چیرۆكەكەیە نەك سەرچاوەكەی، ئەو وتی گوایە بەر لەفرۆشتنی یەكەم بڕی نەوت زۆربەی خێزانە نەرویجییەكان بەبرسێتی شەویان ڕۆژ ئەكردەوە، كاتێ یەكەم بڕە پارەی نەوتیان دەستكەوت بەشی تێركردنی هەمووانی نەدەكرد، بیریان كردەوە كە با لەپێشەوە مناڵان لەبرسێتی ڕزگاربكەین، بۆ ئەوەش كه گەرەنتی ئەوەبكەن گەورەكان نانی مناڵەكان نەخۆن دەبێت لەكاتی قوتابخانەدا مناڵەكانیان تێربكەن. بەوەش هەرنەبێت لەهەنگاوی یەكەمدا مناڵەكان بەتێری ئەنوون.

ئیتر بەمجۆرە نەوت بوو بەنیعمەت‌و لەپاش تێربوون‌و پۆشتەبوونی هەمووان، داهاتی نەوت بوو شەقام‌و تونێل‌و هێڵی شەمەنەفەرو نەخۆشخانەو كارگەو قوتابخانەو وەبەرهێنان تا ئەمڕۆش پێشكەوتن بەردەوامە. لەڕۆژگاری ئەمڕۆدا ئەگەر كارەساتی وەك كۆڕۆنا ڕوونەدات نەرویج پێویستی بەپارەی كەڵەكەبووی نەوت نیەو لەپاش 50 ساڵ گەر داهاتی نشتیمانی نەرویج دابەشی ژمارەی دانیشتوان بكەین ئەوا لەساڵی 2019 بۆ نموونە، ساڵانەی داهاتی هەر تاكێك زیاترە لە665000 كڕۆنی نەرویجی، كە دەكاتە زیاتر لە66000 دۆلار. هەموو ئەم چیرۆكی خۆشگوزارانییە بەتەنها شتێك هاتۆتە ئاراوە ئەویش دۆزینەوەو دەرهێنانی نەوتە كە كەوتە دەستێكی ئەمین.

شایەنی باسە ئەو سەرۆك وەزیرانانەی لەسەردەمی دەرهێنانی نەوت لەكارابوون هەمووان ژیانێكی سادەی خەڵك ئاسایان بەڕێكرد. جێی خۆیەتی یەكێك لەو ناوە دیارانە بەنموونە بهێنینەوە كە ئەویش سەرۆك وەزیر (ئاینەر گێرهادسن 1897-1987)ە كە تا دوا ساڵەكانی ژیانی لەتاقە  شوقە بچوكەكەی لەئۆسلۆ كۆچی دوایی كرد، لەمووچە خانەنشینییەكەی زیاتر شتێكی دیكەی نەبوو، چاكەو پاكی‌و بەخشندەیی ئەم كەسایەتییە وایكرد كە تائێستاش بەباوكی وڵات ناوزەد بكرێت.

گەر بهاتباو هەمان ئەو دەستە ئەمینە لەكوردستاندا بووایە، ئەو كوردستانەی كە بەبێ نەوتیش خاكەكەی پڕ بەرەكەتە بۆ دانەوێڵەو میوەو سەوزە لەهەموو وەرزەكان‌و پڕ لەلەوەڕگایە بۆ ئاژەڵداری. لەهیچ ڕەگەزو پایەیەكی پێشكەوتنی كەم نیەو خاكەكەشی كەوتوەتەسەر دەریای نەوت‌و گازی سروشتی. دەبوو ئێستا كوردستان لەچ قۆناغێكی پێشكەوتنی خۆیدا بووایە. كوردستانێك خەڵكەكەی بەر لەدەرهێنان‌و فرۆشتنی نەوت برسی نەبوون، بەڵام بەدەرهێنان‌و فرۆشتنی نەوت زۆرینە برسی‌و بێ دەرامەت ئەبن‌و كەمینەی دەسەڵاتیش تێرو ملیاردێر. هەموو ئەوەی گوترا شتێكمان پێدەڵێت كە كوردستان بەخاكی بەپیتی‌و كەشوهەوای لەباری‌و نەوت‌و گازی ژێر زەوی (نەك دەریایی كە زۆر ئەستەمە دەرهێنانی بەسود بگەڕێتەوە) سەدان جاری وڵاتی نەرویج لەبارترە بوو بۆ پێشكەوتن، بەڵام ئەوەی نەیبوو دەستی ئەمین‌و ئامێرێكی شەفافی ژمێرەی داهاتی نەوت‌و سەروەتەكەی بوو.