دۆخی توێژینەوەی زانستی لە زانكۆكانی كوردستان

2 مانگ پێش ئێستا

محەممەد گەڵاڵەیی
دۆخی توێژینەوەی زانستی لە زانكۆكانی كوردستان
لەپەڕاوێزی نوێترین ریزبەندی وێبۆمەترێكسی ئیسپانی دا
 لە مانگەكانی كانوونی دووەم و تەمموزی هەمو ساڵێكدا ناوەندی وێبۆمەترێكسی ئیسپانی ریزبەندی زانكۆكانی جیهان بڵاودەكاتەوە, كە كۆمەڵێك پێوەری زانستی هەمە لایەنەی هەیە, بەهەرحاڵ لە پاڵ ئەمەشدا؛ پۆلینكردنی تری جیهانی بەناوبانگتر وەك: تایم و شەنگەهای بۆ زانكۆكانی جیهان هەیە.

قەصدی ئێمە لەم بابەتەدا؛ تیشك خستنە سەر ئاستی زانكۆكانی كوردستان نییە لە ئاستی نیشتمانی و هەرێمی و نێودەوڵەتیدا, كە ئەم هەڵسەنگاندنە بۆ ئاستی زانكۆكان كاری دامەزراوەی زانستی قازانج نەویستی بێ لایەنە, لەهەمانكاتیشدا پرۆسەیەكی ئاڵۆز و وردە كە بۆ هەموو ئەو پێوەرانەی دادەنرێن بۆ ریزبەندی زانكۆكان. كە بۆ تاكە كەسێك زۆر زەحمەتە حوكم لەسەر ئاستی زانكۆیەك یان هەموویان بەتێكڕایی بدات, كە ئەمە پێویستی بەداتایەكی زۆر هەیە و لێكۆڵینەوەی لەسەر بكرێت, كە ئەمە لەبارتەقای هیچ كەسێك دا نییە پێی ئەنجامبدرێت, بەڵام هەندێك وردە سەرنج هەن, گرنگە لەبارەیانەوە گفتوگۆیەكی زانستی, ڕاست و ڕەوان لەبارەیانە ئەنجامبدرێت, بەبێ هەڵچون و داچونی میزاجی هەر یەكێكمان..

 بەڵێ؛ هەر چەندە تێڕوانینی بەندە لۆكاڵی نییە, بەڵام زانكۆ یەكێ لە كارەكانی قووڵكردنەوەی كار و بەرهەمەكانیەتی لە نیشتیمانێكی دیاریكراودا, جا هەر لەكوێیەكی ئەم جیهانەدا بێت, كە بەگشتی ئێمە لە دەیەی دووەمی سەدەی بیست و یەك دا, بەتەواوی چووینەتە ناو گوندە بچووكەكەی جیهان, بەتایبەتی لە ئاستی پێشكەوتنی زانستی و داهێنانە بێكۆتاكانی زانستی سەردەم كە هەمو شتێك بە پێوەری زیرەك(سمارت) هەژمار دەكرێت..واتە دەبێت پێیەكانمان لەناو نیشتمان دابێت و دەستەكانمان لەناو ئەو گوندە جیهانیە زانستییەدا بێت بەبەردەوامی كار بكەن, كە خەریكە هەمو شتێك لەگەڵ خۆی ڕاپێچ دەكات, كە سەرئەنجام بە قازانجی دەوڵەتە زلهێز و پێشكەوتوەكان دەكەوێتەوە..بەتایبەتی لە دەسكەوتن و بردنی سەرمایەی مرۆیی(توێژەرە ئاست بەرزەكان) و سەرمایەی ماددی(پارە) كە هەردووكیان بۆ زانكۆكانی كوردستان وەك لیرەی زێڕ وان..كە پێویستە وەك گلێنەی چاوەكان ئەم دوو سەرمایەی خەڵك و خاكەكەمان بپارێزرێن..!

زانكۆكان لەجیهاندا سێ كاری سەرەكی دەكەن؛ یەكەم: كردنەوەی خوێندنی زانكۆیی(بەكالۆریۆس و هاوشێوەكانی), دووەم: ئەنجامدانی توێژینەوەی زانستی, سێیەم: بەبازاڕكردنی توێژینەوەی زانستی, لە وڵاتانی جیهانی پێشكەوتودا كاری یەكەم و دووەمی زانكۆكان بەسەركەوتوویی تەواو بوە, كە كاری سێیەم بەبازاڕكردنی توێژینەوەی زانستییە ماوەتەوە و زۆر بە چڕی لەلایەن زانكۆ پێشكەوتوەكانی جیهان كاری لەسەر دەكرێت..بەبازاڕكردنی توێژینەوەی زانستی وەك پەرەدانە بەسەرمایەی زانستی و مرۆیی زانكۆكان, لەهەمانكاتیشدا دەسكەوتنی داهاتێكی گەورەی مادییە كە دەبێتە بانقێكی پارە پەیداكردن بۆ پێشخستنی زانكۆكان, بەتایبەتی لەڕووی دابینكردنی سەربەخۆیی كاری زانستی, كارگێڕی و دارایی, كە سێ بنەمای سەرەكیین بۆ ئەوەی زانكۆ لە رەحمەت و بەرەكەتی حكومەتەكان دەربازی بێت, بەتایبەتی ئەم كارە لە جیهانی سێیەمدا بۆ زانكۆكان ئەگەر كاری لەسەر بكرێت ئەوا بە شۆڕشێكی زانستی, كارگێری و رزگار بون لەو شێوە كاركردنە دواكەتوەی حكومەتەكان هەژمار دەكرێت, چونكە ئەو حكومەتانەی جیهانی سێیەم لەڕووی عەقڵیەتی سیاسی و روئیای سیاسی دواكەوتون, چ جای ئەوەی لەڕووی پێشكەوتنی حكومەتداری, سیاسەتی خوێندن و توێژینەوەی زانستی پێشكەوتو بن, كە لە حاڵی ئێستادا ئەو حكومەتانە وەك منداڵێكی سەرپێ كەوتو بۆ هەمیشە دەبێت لەلایەن دامەزراوە جیهانییەكان بەتایبەتی لەڕووی داراییەوە دەستگیرۆیی بكرێن و یارمەتی بدرێن, جا دەبێ ئەو حكومەتانەش چ جۆرە بەخشندەییەكی ماددی بەرانبەر زانكۆكان بنوێنن..!

بەكورتی؛ توێژینەوەی زانستی لە كوردستان لە بارودۆخێكی زۆر خراپ دایە, لەبەرئەوەی توێژینەوە وەك كاری دووەمی زانكۆكان نەبۆتە كولتوور لەلایەن خوێندكاران و مامۆستایانی زانكۆ, ئەو مامۆستایانەی لە بەشە زانستیەكان توێژینەوەی زانستی ئەنجامدەدەن لە هەر بەشێكی زانستی دا لە پەنجەكانی یەك دەست تێپەڕ ناكەن, ئەمە ئۆباڵەكەی بەتەواوی ناكەوێتە ئەستۆی كارگێڕی و ستافی بەڕێوەبردنی زانكۆكانی كوردستان, بەڵكو ئۆباڵی ئەمە دەكەوێتە ئەستۆی ئەو سیستەمەی زانكۆكانی لەڕووی دارایی, كارگێڕی و زانستی بەناوەندی وەزارەتێكی دیاریكراو بەستۆتەوە..كە لە زۆر وڵاتی پێشكەوتو و گەشەسەندودا ئەو جۆرە سیستەمە نەماوە..!

ئەمە بێجگەلەوەی بابەتی بە بازاڕكردنی توێژینەوەی زانستی لە ئاستی ناوخۆیی نیشتمانی و هەرێمی و جیهانی دا زۆر بەكەمی بەرەو پێشچوە, بۆیە پێویستی بە پاڵپشتی دارایی و هاندانی بەردەوامە بۆ ناردنی توێژەرانی سەركەوتو بۆ ناوەندەكانی توێژینەوەی زانستی لەجیهاندا, كە ئەمە دەبێتە دەرفەتێكی گەورە بۆ بەستنەوەی تەواوی زانكۆكانی كوردستان بە ناوەندەكانی پێشكەوتوی زانستی, كە لەم بەرنامەیەدا گرنگە زانكۆكان زۆر بەوردی كار بكەن, بەجیاواز لەگەڵ بەرنامەی تواناسازی كە هەڵەكانی ئەو بەرنامەیە دووبارە نەبێتەوە و نەگەڕێینەوە چوار گۆشەی یەكەمی ئەمرۆ.

 بۆیە پێشنیازی من ئەوەیە بۆ زانكۆكانی كوردستان؛ قۆڵی زانستی لێهەڵماڵن كە ئەو مامۆستایانەی كە تەنها كار بۆ توێژینەوەی زانستی دەكەن و لەگەڵ ئەو مامۆستایانەی كە تەنها كار بۆ گوتنەوەی وانە لە بەكالۆریۆس دەكەن, هیچ قورسییەكی تێدانیە لەیەكتریان جیا بكەنەوە, ئەو توێژەرە سەركەوتوانە لەسەنتەرەكانی لێكۆڵینەوەی ناو زانكۆكان دابنرێن و لەڕووی پاڵپشتی هەمەلایەنەوە یارمەتی بدرێن, هەروەها ئەو مامۆستایانەی تەنها وانە گوتنەوەیان هەڵبژاردوە لە بەشە زانستییەكان بهێڵدرێنەوە و ساڵانەش یەك تا دوو توێژینەوە ئەنجامبدەن, ئەم پرۆسەیە ساڵانە پێداچوونەوەی پێدا بكرێت, كە دەبێتە سەرەتایەكی ڕێگە خۆشكەر بۆ دامەزراندنی سەنتەرەكانی توێژینەوەی زانستی بەهێز كە پشت ئەستوور دەبن بە توێژەری سەركەوتو, لەهەمانكاتیشدا پرۆسەی بەبازاڕكردنی توێژینەوەی زانستی ئاست بەرز بۆ ناوەندە جۆراجۆرەكانی جیهان سەرپێدەكەوێ, بەتایبەتی كە داواكاری لەسەرتوێژینەوەكانی زانكۆكانی كوردستان زیاد دەبێت بەرەو پێشچوونێكی گەورە بەخۆیەوە دەبینێت..

زانكۆكان دەتوانن ببنە خاوەنی سەرمایەكی نەبڕاوە, بۆ ئەنجامدانی چەندین پرۆژە و داهێنانی زانستی, كە ئەنجامدانی ئەو كارە تەنها هەنگاوی یەكەمی پێویستە كە گەڕانەوە بۆ دواوەی تێدا نەبێت..گرنگ ئەوەیە ناوی خوای لێبهێندرێت و دواخستنی پرۆسەكە لە قازانجی ئەم دامەزراوە زانستیەكانی نیشتمانی ئێمەدا نییە..چونكە خێرایی پێشكەوتنەكانی جیهان لە دەستی ئیمەدا نییە, خەریكە بەجێمان دەهێڵێ..بەڵام ئەو دەرفەتە زێڕینە بۆ زانكۆ نوێیەكان كە لەماوەی ١٠ ساڵی ڕابردوو دامەزراون, كارەكانیان سەلمێندراوە كە ئەو جورئەتە لەزانكۆ نوێیەكان دەبیندرێت و سەركەوتووتر دەبن, چونكە ئارەزو و ویستێكی بەرزیان بۆ توێژینەوەی زانستی هەیە, بەتایبەتی لەلایەن توێژەر و مامۆستا ئاست بەرزەكانیانەوە.