دەوالی یاخود (varicose vein) چییە؟

07/02/2021

د. هەڤین كەمال شاه
بریتی یە لە فراوانبوون و لوول بوونی خۆێنهێنەرەكان، بەتایبەتی خوێنهێنەرە ڕووكەشەكان (superfecial vein) كە ڕاستەوخۆ دەكەونە ژێر پێستەوە و بەتایبەتیش لە قاچ و ڕان دا، هەموو خۆێنهێنەرێك ئەگەری توشبوونی هەیە بە دەوالی بەڵام زیاتر ئەو خوێنهێنەرانەی پەلەكانی خوارەوە توشی ئەبن، ئەویش بەهۆی ئەوەی وەستانی زۆر و ڕۆشتنی زۆر كاریگەری دەبێت لەسەریان، و پاڵەپەستۆی ناو خوێنهێنەرەكان زیاد دەكات، دەبێتە هۆی كشانیان و لوول بوونیان ...

نیشانەكانی : 
زۆربەی جار دەوالی ئازاری لەگەڵدا نیە، و زۆر كەم جار لەوانەیە ئازاری هەبێت بەڵام ئەم نیشانانەی خوارەوەی هەیە : 
١- شین بوونەوە یان پەمەی بوونی خوێنهێنەرەكان لە ژێر پێستدا ..هەندێك جار قاوەیی دەبن ...
٢- خوێنهێنەرەكان بە شێوەیەكی لوول و دەرپەڕیو دەرئەكەون ..هەندێك جار شێوەی حەبلێك وەردەگرن لە قاچ و ڕان دا ..
بڕێكجار كە ئازار دروست دەبێت لەگەڵ دەوالی دا، ئەم نیشانانەی لەگەڵدا دەبێت : 
-توند بوون و قورسی لە قاچەكاندا ...
-سوتانەوە، هەست كردن بە لێدانی خۆێن هێنەرەكە، یاخود گرژی لە ماسولكەكانی قاچ دا ..
-ئاوسانی قاچەكان بەهۆی هەڵئاوسانی خوێنهێنەرەكان ..
-زیادبوونی ئازار لە دوای دانیشتن یاخود وەستان بۆ ماوەیەكی زۆر ..
-خوراندن لە دەوری خوێنهێنەرە لوول بووەكان ..
-گۆڕانی ڕەنگی پێست لە دەوری خوێنهێنەرە كشاوەكان ...

دروست بوونی برین لە قاچ دا ...
خوێنهێنەری جالجاڵۆكەیی (spider vein) ئەم جۆرە خوێنهێنەری بچووكن و باریكن بەشێوەی پەتی جالجاڵۆكە دەرئەكەون لەژێر پێستدا و ڕەنگیان سوور ە یاخود شینە ..
هۆكارەكان : 
خوێنهێنەرەكان زمانەیان هەیە كە ڕێگری دەكەن لە گەڕانەوەی خوێن، تەنها بە ئاراستەی دڵ دەكرێنەوە و پاڵ بە خوێنەكەوە دەنێن بەو ئاراستەیە، بەڵام لەكاتی توشبوونیان بە دەوالی ئەو زمانانە بە ئاراستەی پێچەوانەشەوە دەكرێنەوە و بە باشی كار ناكەن ئەمەش لە ئەنجامی ئەو پاڵەپەستۆ زۆرەی كە لەسەریانە، كرانەوەی زمانەكانیش بە ئاراستەی پێچەوانەوە دەبێتە هۆی مانەوە و كەمی جوڵەی خوێن لەو خوێنهێنەرانەدا و شینبوونەوەیان ...
هۆكاری بۆماوەیی : 
١- تەمەن : لەگەڵ زیادبوونی تەمەن ئەگەری توشبوون زیاد ئەكات، ئەویش لەبەرئەوەی زمانەی خوێنهێنەرەكان توشی سستی دەبن و ناتوانن پاڵ بە خوێنەوە بنێن و دەبنە هۆی كۆبوونەوەی خوێن تیایاندا ..
٢- ڕەگەز : ئافرەت زیاتر توش دەبێت لە پیاو بە سێ ئەوەندە، ئەویش بە هۆی گۆڕان لە هۆرمۆنەكاندا لەكاتی سكپڕی و پێش سووڕی مانگانە و هەروەها لە كاتی وەستانی سوڕی مانگانە( monopause) لە ژناندا، هەروەها لەكاتی بەكارهێنانی حەبی مەنع دا، هۆرمۆنی ژنانە دیواری ماسولكەیی خوێنهێنەرەكان خاو دەكاتەوەو ئەگەری دەوالی زیاد ئەكات ..
٣- سكپڕی : زیادبوونی قەبارەی خوێن لەناو بۆرییەكانی خوێن دا لەكاتی سكپڕی بۆ زیاتر ڕۆشتنی خۆراك بۆ كۆرپەلەكە دەبێتە هۆی كشان و ئاوسانی خوێنهێنەرەكان، لە لایەكی كەوە گۆران لە هۆرمۆنەكاندا كاریگەریەكی زۆری هەیە ...
٤- بوونی دەوالی لە هەندێ خێزان دا ئەگەری توشبوونی ئەندامەكانی تریش زیاد دەكات، توێژینەوەكان دەریان خستووە هەندێك خێزان ئەگەری توشبوونیان زیاترە ..
٥- كێشی زیادەو قەڵەویی : ئەمیش فشار دەخاتە سەر خوێنهێنەرەكان ..
٦- وەستانی زۆر و بەردەوام یاخود دانیشتن بۆ ماوەیەكی زۆر بۆ نموونە ئەو كەسانەی بۆ ماوەیەكی دوورو درێژ گەشت دەكەن لە ناو سەیارە یاخود فڕۆكەدا ..
٧- قەبزی بەردەوام ..یاخود بوونی كۆكەی بەردەوام پاڵەپەستۆی ناو خوێنهێنەرەكان زیاد ئەكات ...
٨- هەبوونی خۆێن مەین لە خوێنهێنەرە قوڵەكاند( deep vein thrombosis)..
٩- هەندێك جار بێهێزی و لاوازی ماسولكەكانی قاچ دەبنە هۆكار ..

دەستنیشانكردن : 
بۆ دەستنیشانكردنی دەوالی پێویستە پزیشكەكەت پشكنینی تەواو بكات لەكاتی وەستان بە پێوە بۆ زانینی هەر ئاوساویەك و شینبوونەوەی خوێنهێنەرەكان، هەروەها پرسینی هەر جۆرە ئازارێك هەبێت لە قاچ دا ...
هەندێك جار بەكارهێنانی ئامێری سۆنەر(doppler US) بۆ پشكنینی زمانەی ناو خوێنهێنەرەكان و هەروەها بۆ بینینی ئەگەری بوونی خوێنی مەیوو لەناو بۆری خوێن دا ..

چارەسەر كردن : 
خۆشبەختانە لە ستەجە سەرەتاییەكانی ئەم حاڵەتانەدا، بە ڕێگای ئاسان چارەسەر دەكرێت وەكو : 
١- دابەزینی كێش و وەرزش و بەرزكردنەوەی قاچ و دووربوون لە وەستان بەپێوە بۆ ماوەیەكی زۆر و یاخود دانیشتنی زۆر، هەروەها لەبەر نەكردنی جلی تەسك ..
٢- بەكارهێنانی گۆرەوی تایبەت بۆ دەوالی: كەئەمێش یەكەم ڕێگا چارەیە پێش ئەوەی دەست بكرێت بە چارەسەرەكانی تر ..باشترە هەموو ڕۆژەكە لە پێدا بێت بۆ ئەوەی پاڵەپەستۆ بخاتە سەر ماسولكەكانی قاچ و یارمەتی بە تاڵكردنەوەی خوێنهێنەرەكان بات ..

ئەگەر بەم ڕێنماییە سەرەتاییانە چارەسەر نەبوو، ئەوا ئەم ڕێگایانەی كەمان هەیە بۆ چارەسەر : 
١- سكلێۆرۆتیراپی : ئەمیش بەشیوەی دەرزی یە، پزیشكەكەت ئەیدا لە خوێن هێنەرە بچووك و مام ناوەندییەكان و دەبێتە هۆی داخستن و نەمانیان لە ماوەی چەند هەفتەیەكدا ...
٢- بەكارهێنانی جۆرێكی تایبەت لە سكلیرۆتیراپی 
(Foam sclerotherapy ) كە ئەمیش بەكاردێت بۆ داخستنی خوێنهێنەرە گەورەكان بە شێوەی دەرزی یە لێدەدرێت و باشتر وایە لەژێر ئامێری سۆنەردا بێت ...
٣- چارەسەر بە لەیزەر : كەئەمیش دەدرێت لە خوێنهێنەرە ڕووكەشەكانی ژێر پێست یان خوێنهێنەرە جالجاڵۆكەییەكان ..
٤- چارەسەر لەڕێگای كاپیتەرەوە بەبەكارهێنانی تەرەدوودی حەراری (radiofrequency) یاخود (laser)
: ئەویش بە بردنی تیوبێكی بچووك بۆ ناو خوێنهێنەرە كشاوەكە و گەرم كردنی سەری تیوبەكە بە بەكارهێنانی ئامێری ڕادێۆ فریكوینسی یاخود لەیزەر .، كە گەرمی یەكە لادەبرێت خوێنهینەرە كشاوەكان دێنەوە یەك نامێنن .ئەم ڕێگایە باشترین ڕێگایە بۆ ئەوانەی دەوالیەكی گەورەیان هەیە ...
٥- نەشتەرگەری : ئەویش بە بڕینی و لابردنی خوێنهێنەرە بچووكەكان پێش ئەوەی بچنە ناو خوێنهێنەرە گەورەكانەوە ئەمەش ڕێگری ناكات لەجووڵەی خوێن چونكە خوێنهێنەرە قولەكان هەڵدەستن بەو ئیشە ..
٦- فلیبیكتۆمی (ambulatory phlebectomy) كە لێرەدا پزیشك هەڵدەستێت بە خاڵیكردنەوەی خوێنهێنەرە بچووكەكان لەڕێگای دروست كردنی كونی بچووك لەڕێی دەرزی یەوە لە دیواری خوێنهێنەرەكان لەژێر بەنجی مەوزوعی دا و هیچ ئاسەوارێك بەجێ ناهێڵێت ...
٧- بەكارهێنانی نازووری تایبەت، بۆ ناو خوێنهێنەرەكە، ئەمیش تەنیا لەو كاتانەیایە كە برین دروست ئەبێت و ستەجێكی پێشكەووتوی نەخۆشیەكە دەبێت، و ڕێگا چارەكانی كە سوودیان نیە، ئەویش لە ڕێی نازوورەوە كامێرایەكی بچكۆلە دەبرێت و سەیری ناو خوێنهێنەرەكە دەكرێت و بەشە كشاوەكان لە ڕێگەی برینێكی بچكۆلەوە لادەبرێت ..

هەندێك گۆڕان لە لایف ستایل دا یاخود بەكارهێنانی چارەسەری تەواوكەر یان ڕووەكی یارمەتیدەرن بۆ باشتربوونی حاڵەتەكە وەكو : 
١- وەرزش كردن..
٢- خواردنی خۆراكی پڕ لە فایبەر و كەم خوێ ..
٣- دابەزاندنی كێش ..
٤- لەپێ نەكردنی قۆنەرەی نووك بەرز و نووك تیژ كە عەزێت بە قاچت دەگەیەنن، هەمیشە قۆنەرەكانت با بن نزم و تەندروست بن، لەبەر نەكردنی جلی تەسك بە تایبەتی لە ناوچەی كەمەردا یان حەوز و ڕانەكاندا، بۆ ئەوەی پاڵەپەستۆی سەر خوێنهێنەرەكانی قاچ زیاد نەكات ..
٥- بەرزكردنەوەی قاچ : بۆ باشتركردنی جوڵەی خوێن لە پەلەكاندا، باشترە ڕۆژی دووسێ جار پشویەك بەیت و قاچت بەرز كەیتەوە تیایدا بەشێوەیەك قاچەكانت لەئاستی دڵت بەرزتر بێت ...
٦- خۆت لادە لە دانیشتنی زۆر یاخود بە پێوە وەستانی زۆر ...
٧ - بەكارهێنانی گۆرەوی دەوالی لەلایەن ئەو كەسانەی كە ئەگەری توشبوونیان هەیە بە دەوالی وەكو ( سەرتاشەكان، پاسەوانەكان، ئافرەتی دووگیان، ئەوانەی كە گەشت دەكەن بۆ ماوەی چەند كاتژمێرێك لە ناو سەیارە یان فڕۆكەدان، هەر كەسێكی تر كە پیشەكەی وابێت زۆر بە پێوە دەوەستێت و جوڵەی كەم دەكات ) . 

ئەو چارەسەرە تەواوكەرانە یاخود ڕووەكیانە چین كە ئەتوانیت لە ماڵەوە بەكاریان بێنیت ؟؟؟؟ 
سەنتەری ماێۆكلینیكی ئەمریكی كەیەكێكە لە باشترین سەنتەری چارەسەركردن توێژینەوەی تازەیان دەریخستووە بەكارهێنانی هەندێ خۆراك و گژووگیا یارمەتی كەم كردنەوەی دەوالی دەدات وەكو :
١- كەستانە: ..خواردنی دەبێتە هۆی پاكردنەوەی خوێنهێنەرەكان ...
٢- تووتڕك ..
٣- ترێ ( هەم گەڵاكەی ..هەم ترێكە خۆی یاخود بە شێوەی بەرسیلە ) قازانجی زۆرە ..
٤ - گەنم و جۆی سەوز پێش زەردبوونی ...