مرۆڤی تاك ڕەهەند..

2 مانگ پێش ئێستا

مەریوان سەعید
‏مرۆڤی تاك ڕەهەند مرۆڤێكە كەوەهمی ئازادی هەیە ..كۆیلەیە!! بەڵام كاتێك سەر پشك دەكرێت لە نێوان هەڵبژاردنی ‏ئاغا ‏و ‏سەردارەكانی.. ئەوە لەبیر دەكات كە ‏ئازادی لەهەڵبژاردنی ئاغاكاندا ئەو لە كۆیلایەتی ڕزگار ناكات. ئەمە ‏وەهمی ‏مرۆڤی تاكڕەهەندە، ‏مرۆڤی بەكار بەری ناو ئەم سیستەمە ‏كاپیتاڵزمییەی كە دونیای قوت داوە..‏

‏فەیلەسوف و بیریاری ئەڵمانی هربرت ماركوز (1898-1979)، كەیەكێكە لە ڕابەرانی قوتابخانەی فرانكفۆرت. ‏لە ‏یەكێك لەهەرە ‏كتێبە ‏بەناوبانگەكانی (مرۆڤی تاك ڕەهەند ، ‏One-Dimensional Man‏ ) سەرسەختانە ڕەخنە ‏لەسیستەمی ‏سەرمایەداری و كەپیتالیزم دەگرێت ‏كە ‏مرۆڤی تاك ڕەهەندی بەرهەم هێناوە، كە هەمان بیركردنەوەی ‏یەكتر، هەمان ‏ئاوات و هەمان ئازار و چارەنوسیان هەبێت. كە ئەمەش ‏گەورەترین ‏مەترسییە كە مرۆڤ خاڵی بكرێتەوە ‏لە ‏رەهەندەكانی و ئاڕاستەكانی فكروو مومارەسەی لە چوار چێوە بدرێ و سەرجەم ئاسۆكانی ‏دیكەی لێ ‏دابخرێت . ‏

هەر لەسەرەتای دروست بوونی دەوڵەتی مۆدێرنەوە هێزی كۆنترۆڵكردنی تاك و كۆمەڵگاش زیادی كردووە، ‏بۆ ‏دەوڵەتی مۆدێرن ئەم هێزە ‏زۆرەی ‏هەیە لە دیسپلینكردنی تاك و كۆمەڵ؟ دیارە بەهۆی ئەو پێشكەوتنە ‏بەرچاوەی ‏كەهەیەتی لە ‏كۆنترۆڵی عەقڵی تاكەكان لە ڕێگەی ‏ڕاگەیاندن ‏و ‏ئامڕازەكانی مۆدێرنەو بەكار هێنانی توندوو تیژی لە رێگای دەزگا داپڵۆسێنەرەكانییەوە. ‏كەئەمانە بۆدەوڵەتەكانی ‏پێشتر ‏فەراهەم ‏نەبووە .. هیچ دەوڵەتێك نەیتوانیوە كۆنتڕۆڵی تەواوی كۆمەڵگا بكات وەك ئەم دەوڵەتە ‏هاوچەرخانە ‏كردویانە ‏كەتەمەنیان لە سەدەیەك ‏تێناپەڕێت. دەوڵەتی مۆدیرن توانای بڕینی سنورەكانی تاك و كۆموڵگای ‏هەیە توانای هەیە لە ‏دروستكردنی ‏سەقافە و ڕۆشنبیری گشتی، خاوەنی ‏ئامرازەكانی جڵەوكردنە لە رێگەی سۆشیال میدیاو ‏كەنالە ئاسمانییەكان و ‏سەرجەم میدیا فەرم ی نافەرمی و ‏سێبەرەكانییەوە .توانای لە قاڵبدان‎ ‎و ‏ئاڕاستەكردنی تاكی هەیە.. ‏تونای ئەوەی هەیەیە ‏لە ڕێگەی دەزگا فەرمییە كانییەوە تەواوی كۆمەڵگا لە ‏ماڵەكانی خۆیاندا كەرەنتینە بكات،، ‏تەواوی كۆمەڵگا هارمۆنیزەی خۆی بكات. چونكە هەموو سێكتەرەكانی ‏دەوڵەت بە سەرمایەو ‏دەزگای ‏پەروەردە و میدیای زەبەلاح، هەموو ‏ئەمانه ‌ئامرازی دەوڵەتی مێدێرنەن كە پێشتر خا‌وەنی ئەم ئامرازە ‏ڕەهایانە ‏نەبووە. ‏بۆ نموونە ڕاگەیاندنێكی میدیایی نەبووە كە توانی ئەوەی ‏هەبێت هەموو چركەیەك بچێتە ناو ئەقڵ و ‏یادگەی مرۆڤەوە، ‏وە سنوری تاك و ‏خێزان ببەزێنێت. یان دامەزراوەی پەروەردەو فێركردن ‏نەیتوانییەوە وەك ئێستا مرۆڤی ‏تاك ئاڕستە و تاك ‏ڕەهەند بەرهەم بێنێت تەنانەت ‏دامەزراوەی پەروەردەو فێركردن ئیلزامی نەبووە وەك ئێستە ..‏
بۆیە ماركوز باس لەوە دەكات كە تواناستی دەوڵەتی مۆدێرن لە سەر تاكەكان و تەووای كۆمەڵگا بێ ئەندازەیە .. وە ‏ئەم ‏كۆنتڕوڵكردنە بە ‏دەزگای ‏تایبەت سپێردراوە و توانای ئابوری زەبەلاحی هەیە تا بتوانێت مرۆڤ و تاكەكانی ‏ناو ‏كۆمەڵگا بە بازاڕی بكات! وە مرۆڤێك ‏بەرهەم بێنێت كە ‏مەیلی بازاڕ بكات و خواست و ویستەكانی بەكاربردن بێت ‏لە ‏بازاڕێكی گەوردا. ژیان وەك مۆلێكی لێبێت مرۆڤیش وەك ‏رەگەزێكی كارای ئەم ‏بازار كردنە سیستەمی ‏سەرمایەداری ‏بیكاتە بەكار بەر و یاری بە حەزەكانی مرۆڤ بكات حەزی نوێی‌ تیا ئەفریدە بكات . ‏
سیستەمی سەرمایەداری جیهانیش وەك پارێزەرێك وابێت بۆ دروستكردنی ئەم مۆدێلیە لە مرۆڤی تاكڕەهەند ‏یان ‏مرۆڤی باسترمە..‏

سیستەمی سەرمایەداری كە سیستەمێكی ئابوورییە، كە هاوشان لەگەڵ خۆیدا سیستەمێكی كۆمەڵایەتی و ‏سیاسیشی ‏پێكهێناوە. بەو مانایەی ‏كە ‏سیستەمێكی لەم جۆرە بۆ دروستبوون و پێكهاتن، هاوكات بۆ درێژەدان بە بوونی ‏خۆی، ‏پشتی قایمە بە سیستەمێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی ‏كە ‏زامنی چالاكییە ئابوورییەكانی بۆ بكەن؛ هاوكات ‏چالاكییە ‏ئابوورییەكانی ئەم سیستەمەش زامنی مانەوەی سیستەمە كۆمەڵایەتی و ‏سیاسییەكانە. ‏زۆر بە سادەیی كەپیتالیزم ‏ئەو ‏سیستەمەیە كە بە پلەی یەكەم پشت بە خاوەندارێتیی تایبەتی ئامڕازەكانی بەرهەمهێنان و ‏سیستەمی ‏كاری ‏كرێ ‏دەبەستێت، لە ڕێگەی ئەم دوانەشەوە، لە ڕێگەی كارپێكردنی كرێكارانەوە لەسەر ئامڕازە ‏بەرهەمهێنانەكانی ‏خۆی، هەوڵی ‏بەدەستهێنانی زیادە ‏بەها و كەڵەكەكردنی سەرمایە دەدات. سیستەمی سەرمایەداری كار ‏لەسەر ئەوە دەكات ‏كەمینەیەك لە مرۆڤەكان خاوەنی ‏ئامڕازەكانی ‏بەرهەمهێنان بن و زۆرینەی كۆمەڵگەش خاوەنی هیچ ‏شتێك نەبن جگە ‏لە هێزی كاری خۆیان، كە ئەم هێزەش وەك كاڵایەك ‏دەفرۆشنە ‏سەرمایەدارەكان لەپێناو مانەوەیان لە ‏ژیاندا و ‏دابینكردنی بژێویی خۆیان.‏
كە ئەمەش مرۆڤی بەكاربەروو خاڵی لەڕۆحی شۆڕشگێری دروستكردووە لەڕێگەی ئەو ماشینە زەبەلاحەی ‏ڕاگەیاندن ‏و هۆكارەكانی ‏پەیوەندی، ‏كە جۆرێك لە پێداویستی درۆینەی بۆمرۆڤ دروستكردووە و دەزگا ‏داپڵۆسێنەرەكانیشی كە ‏بەرهەموو پارێزەری ئەو سیستەمە ‏سیاسییەن، كە ‏كاریگەری نێگەتیڤیان لەسەر تاك و كۆمەڵ ‏داناوە . كەجۆرێك ‏بیركردنەوە و جۆرێك ڕۆشنبیری سەرتاپاگیری لەكۆمەڵگادا ‏دروستكردووە، دونییای ‏كردووە بە ‏بازاڕێك بۆ ساغ ‏كردنەوەی كاڵاكانی هەر بەو ئەندازەش توانیویەتی مرۆڤی یەك فكرو یەك ئامانج یەك ‏خواست و ‏خولیاو ‏ئەندێشە ‏دروستبكات بەشێوەیك كە تاكەكانی كۆمەڵگا هەمووی لەیەك بچێت و بەدەوری یەك بابەت و یەك ‏خولیا ‏كۆببنەوە، ‏ڕۆحی شۆڕش و بەرخودانی ‏لاواز كردووە لە ناو تاك و كۆمەڵگاكاندا بە هۆی ئەو سەرگرمییەی ‏بۆتاكەكانی ‏ڕەخساندوبە خستنە ڕووی كاڵاو ‏ئەو هەموو شمەكە نا ‏پێویستەی كە لەدەرەوەی پیداویستییە سەركییەكانی ‏مرۆڤە . ‏جۆرێك جادوی لە مرۆڤ كردوو كە تەنها ساغ كەرەوەی ‏بەرهەمی كۆمپانییا ‏زەبەلاحەكانی دونیا بێت و هیچی كە .‏
ئەم سیستەمە سەرمایەدارییە توانای دروستكردن و خوڵقاندنی شت گەلێكی هەیە كەلە بنچینەدا لەدەرەوەی ‏گرنگی ‏دانی هەر تاكێك دایە ‏‏.. ‏هەرلەم ڕێگەوە ئازادی تاكی زەوتكردووە و وەك شت مرۆڤی ناچاركردووە تا قاڵبی ‏ئەو ‏خواستە سەرمایەدارییە وەربگرێت كە دونییای ‏تەنییوە. ‏ ‏

ماركۆز زۆر بەتوندی ڕەخنە لە ڕەوتی مەسرەف گەرایی دەگرێت لە كۆمەڵگادا وەباس ‏لەو سیستەمە دەكات كەوا خۆی مانفێستدەكات كە ‏دیمۆكراسییە!! بەڵام ‏لەڕاستیدا ‏خۆسەپێن و نا دیموكراسیی و داپڵۆسێنەرو پۆلیسیی و ‏تۆتالیتارە. ‏

عەیبی ئەم سیستەمە سەرمایەدارییە ئەوەیە كە پێداویستی فەیك و درۆینە لە زهنییەتی تاكدا دروستدەكات، ‏بەرهەمی ‏نوێ دەخاتە ‏بازاڕەوەو ‏لەڕێگەی ڕاگەیاندنێكی زەبەلاحیشەوە ناچارتدەكات خۆت ڕزگار بكەیت لەكاڵا كۆنەكان ‏‏.. وەك ‏نمونەیەكی بچوك مۆبایل و ڤێرژنە ‏نوێیەكانی چی ‏بەگیرفانی بەكار بەر دەكات..؟؟!!! ‏
وا لەتۆ دەگەیەنێت گەر ئایفۆنی دوانزەت پێنەبێت خەلەل دروستدەبێت لەژیانتدا و ناچارتدەكات خۆت بخەیتە ‏ژێر ‏قەرزەوە بۆكڕینی ‏مۆبایلێكی ‏نۆێ، دواجار مرۆڤێكی قەرزار بەر هەم دەهێنێت كەسەلبی ئیرادەی كراووە ‏جۆرێك ‏كۆیلایەتی مونەزم ڕێخراو دروست دەكات ‏كەتاكەكانی كۆمەڵگاهەست ‏بەوكۆیلایەتیە نەكەن .. واتە ناعەقلانییەتت بۆ ‏دەكات بە ‏بابەتێكی عەقلانی و نا مەعقولت لێدەكاتە مەعقول . بۆیە ‏مرۆڤی پێش كنتاكی و كۆكاكۆلا و مەكدۆناڵ ‏هیچ مەیلێك بۆ ‏كنتاكی ‏كۆكاكۆلا و ماكدۆناڵ خواردن نەبووە و حەزیشی لێ نەكردووە . بەڵام ‏كاتێك ئەو حەزە دروستدەكات لە مێشكی تاكەكاندا و ‏پێت ‏ئەڵێت ‏تۆ تائێستا چۆن ژیاویت بێخواردنی كنتاكی و كۆكا كۆلاو براندەكانی دیكە .... ‏یان ژیان لە سیتی و بەكار ‏بردنی ‏جل و بەرگ و هتد... وەك ئەوەی ‏مرۆڤ بۆ ئەوەدروست بووبێت براندی ئەو كۆمپانیا و خواردنی ‏ژەمێك ‏لە ‏ئەوڕێستۆرانت و بەكاربرندنی جۆرێك لە ئۆتۆمۆبێل ... هتد... ‏خوڵقابێت !!! ‏

مرۆڤی تاك ڕەهەند ئەو مرۆڤەیە كە سیستەمی سەرمایەداری لە ڕێگەی دەسەڵات و هێزە شمولی ‏وتۆتالیتارییەكانەوە ‏كۆمەڵگا وەك ‏پارچە ‏قوماشێك دەچنێت و ئەو نەخش و ڕەنگانەی لەسەر دادەنێت كە خواستی ‏دەسەڵات و ئەو سیستەمە ‏بێڕەحمەیە كە پارێزگەری لە بوون ‏و ‏مانەوەوەی سیسته مەكە دەكات . ‏
هێزی سەرمایەداری كا باڵی بەسەر دونیادا كێشاوە هەرچەند سەرمایەداری وەك سیستم سودو قازانجی گەورەی ‏بە ‏مرۆڤایەتی گەیاندوە ‏سەڕەڕای ‏ئەوەش مرۆڤی بازاڕی و بەكاربەری بەرهەمهێناوە كە گەورەترین كێشەی تاك ‏لەئێستادا ‏پارەو سەرچاوە داراییەكانە. وك مرۆڤ هێچ ‏ئامانجێكی ‏تری نەبێت لە پێناویدا تێبكۆشێت؟!! ..‏

وەك مرۆڤ بۆ ئەوە خوڵقابێت تا كاری تاقەت پڕوكێن بكات تا بەو هەموو كاڵاو شمەكەی بازاڕ ڕابگات وخۆی ‏قەرزار ‏و خاوەن ‏سەرمایاكانیش ‏زەنگین بكات .. بۆیە دەبینین تەواوی كۆمەڵگا وەك زەڕنەقوتە دەمیان كردۆتوە بۆ موچەو ‏بۆ ئەو ‏بڕە پارەیەی كە هەر كەسەو ‏بەناوێك لێی سود مەندە لە جیۆسیاسیەكی دیاریكراودا و ‏كۆمەڵگایەكی بەكاربەرو ئیش نەكەر بەرهەم هاتووە كە ‏زەمەن ‏وەستاوە ولە بازنەیەكی ‏دووباردە سۆڕ دەخوات ... تەنها ماشێنی سەرمیە گوزاری و بە بازڕ كردن و بەكاربردن ‏نەبێت كە لە جوڵە گەردوونی خۆی نا كەوێت. ئیدی ‏ژیان و كەرامەت و ‏بەها ‏ڕۆحییەكان كورتكراونەتەوە لە موچەیەكی مانگانە و ئە بڕە سەرمایەیەی كە تاكێك بوونی خۆی تیدا دەبینێتەوە. كە ‏ئەمە ئامانجی سیستەمی سەرمایەدارییە ‏كە ‏كۆمەڵگایاك ‏دروستبكات هەموو بنەماكانی بەكاربردنی تێدابێت و خاڵیش بێت لە هەر ڕۆحێكی ‏بەرنگار بوونەوە ..ئەوسا مرۆڤی قەرزار و مرۆڤی بێ ئیرادە ‏دروستبێت تا دەسەڵاتی ‏سیاسی ‏بتوانێت لەو ڕێگەوە یاری پێبكات چارەنوس و ‏ئایندەی دیاری بكات..‏

ماركۆز دەلێت كێشەكە تەنها لە ڕەهەندی مەسرەف گەرایی و بوون بە بازاڕی مرۆڤ‎ ‎نییە بە ڵكوو لە ‏ڕوانگەی ‏سیاسیشەوە ئەم تاك ڕەهەندییە ‏دەبینین كە ‏تەواوی كۆمەڵگا و پارتە سیاسیەكانی ناو دەسەڵات و ئۆپۆزسییون ‏هێندە لە ‏یەك دەچن لە دروشم و میكانیزمی كاریاندا كە ‏جیاوازییەكانیان هێندە كەمە با ئاستەم دەتوانیت پارتێكی سیاسی ‏ناو ‏دەسەڵات و ڕەتێكی سیاسی دەرەوەی دەسەڵات لێك جودا بكەیتەوە ..‏
بۆ نموونە لە وڵا تێكی وەك ئەمریكادا تەواوی دەسەڵاتی سیاسی و‌ ئابوری و دادگەری لە نێوان دوو پارتدا دەستاو ‏دەست ‏دەكرێت وەكۆمەڵگاش ‏توانای بەرهەمهێنانی پارتی نوێ و ئەزموونی نوێی نییه وە دەسەڵاتەكان لە ‏نێوان ‏دوو پارتدا دابەشكراوون و جیاوازییەكانیشیان تەنها لە هەندێك ‏پەراوێزدا یەو هیچی دیكە ..‏

بۆیە كۆمەڵگا بووەتە یەك بەش و پارچە كە كۆنتروڵ كردنی ئاسانەو هەر ئەمەشە ئامانجی دروستكردنی مرۆڤی تاك ڕەهەند ‏كە گەمارۆدانی ‏ئاسن بێت و بتوانرێت یاری پێبكرێت لە لایەن چینی دەسەڵات، یان سوڵتەی سیاسیی ..كە ‏ئەمەش ‏تەنگژە گەورەكەیەو توانای گۆڕانگاری دەبێتە ‏شتێكی ئاستەم و زۆر كاتیش نا ئەقڵانی ....‏
شتێك هەیە لە لای ئەمریكییە كان پێیدەوترێت سیاسەتی سەگی نوستوو(‏sleeping dog‏) كە مەبەستیان لە ‏كۆمەڵگای ‏نوستووە كە ئەخوات و ‏دەخەوێت و دەجوڵیت بۆیە لەكاتی هەڵبژاردنەكاندا دەسەڵاتی زاڵ و نایەوێت ئەم جۆرە خەڵكە ‏خەوتووە هەستێت ‏و دەیەوێت بە نووستووی ‏بمێنێتەوە چونكە لە بنەڕەتدا ئەم توێژە خەوتووە لە گەڵ دەسەڵاتدل نین و نەخرێنە ‏ناو هاوكێشەكانەوە ‏باشترە بۆیە هەموو گەمەكانی هەڵبژاردن ‏لە ئەمریكادا لەسەر ئەو توێژە چالاكەیە كە دەچێتە سەر ‏سندوقەكانی دەنگدان ‏نەك ئەوانەی پێیان دەوت سەگی نووستوو . ‏

بۆیە خۆپیشاندانەكانی گەنجان لە ئەو روپاو لە ئەمریكا لە ساڵانی 1969 دەژ بە سیاسەتی ئەو كۆمپانیا و ‏دەزگایانەبوو كە كاریان لەسەر بە كاڵا ‏كردنی تەواوی تاكەكانی كۆمەڵگا دەكرد و دژ بە هەیمەنە‌ بوو كە تاك و ‏كۆمەڵگای لە فرە ڕەهەندییەوە بۆ تاك ڕەهەندی گۆڕیبوو.. وەئەم ‏پرۆسیسەیە لە تەواوی دوونیادا كاریگەریەكانی دەبینرێت ‏و هەموو كۆمەڵگایەكیش پڕە لە مرۆڤی تاك ئاڕاستەو تاك ڕەهەند هەموو ئەمانەش ‏بۆیەك ئامانجە ئەویش لە قاڵبدانی ‏تاكەكانی كۆمەڵگا و گەمارۆدانی و ئاڕاستەكردنیان بە پێی ویست و سیاسەتی ئەو سیستەمە سەرمایەدراییەی ‏كە ‏پاسەوانی سوڵتەی سیاسی و گەرەنتی مانەوەی دەسەلاتی لۆكاڵی هەر گروپ و تاقمێكە لە هەر شوێنێكی ئەم دونیایەدا ‏بێت ‏.