وەهمی ژیانی شایستە لەغیابی عەقڵ

21/02/2021

) كوردەكان بەنمونە (
دارا ئەنوەر زۆراب / كۆمەڵناس 
پرسێكی گرنگی ناو كایەی سۆسیۆلۆجیاو فەلسەفەشە، بەتایبەت لە فەلسەفەو تێڕوانینی هیگڵ دا، كە دەڵێت لە واقیعی نامەعقوڵ دا عەقڵ ناتوانێت ئیش بكات،ئەمە بەو مانایە نیە كە عەقڵ هەمیشە كردەی واقیعی مەعقوڵە، بەڵكو عەقڵ لەواقعی نامەعقوڵیش دا دەركەوتەی دەبێت ،بەڵام ئەو دۆخە ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و هونەری و پەرەردەیی و كەلتورییەی كە لەواقیعی نامەعقوڵ دا دروست دەبێت ئیتر وا دەكات عەقڵ ڕابوەستێ، وەستان بەمانای وەستانی خۆ بەرجەستەكردن و بەرهەم هێنانانەوەی عەقڵ نیە لەسەر ئاستی تاك، بەڵكو بەمانای هەڵوەستەكردن و بەشداری نەكردنە لەوەی كەهەیە .

ئەم شیكارەیە  بۆ ئێستای كۆمەڵگەی كوردی كە لەناو واقیعێكی نامەعقوڵ و ناعەقڵانی دایە تەواو دروستە، چونكە ئەوەی هەیە كە كاریگەرە لەسەر ئاڕاستەی گشتی ناتوانین ناو هێنانەی بكەین، بەناوهێنانی سیستەم ،یان دەسەڵات، یان حیزب یان هێز، بەڵكوو لە ڕوانگەی سۆسیۆلۆجیەوە كردەی گروپی یە، ئەم گروپانە چۆنن؟ چین ؟ گرنگ نیە، گرنگ ئەوەیە كە دەردەكەون بۆ ئێمە كۆمەڵێك مرۆڤن دەیانەوێت لە بری هەموان بیربكەنەوە، بڕیاربدەن، چوارچێوەی گشتی ناعەقڵانی دروست دەكەن و گەشە پێ دەدەن  تادەگاتە ئەوەی خۆیان بە خاوەنی خاك و نیشتمان دەزانن و پێیان وایە تایبەتەكەی دروست كراوی پیرۆزی سروشتین و ناكرێت لە سنوری ڕەخنەش دا ڕەخنە گیر بكرێن .

لەمەش ترسناكتر لەناو ئەم دۆخەش دا هەمیشە وەهمی ژیانێكی باشتر دەبەخشرێت، بێ ئەوەی هیچ بگۆڕێت لە ژیانی گشتی، دۆخی گشتی دابڕێنن لە ڕابردوو، گونجاندنی عەقڵانی لەگەڵ  دونیای ئێستای پێشكەوتن و مۆدێرنە بۆ كۆمەڵگەكەیان پراكتیزە بكەن .

ئەمە وا دەكات عەقڵ، هەڵبێت، یان بێ دەنگبێت، یان سەیری ئەو شانۆیە لەناعەقڵانی یە بكات، كە بكەرەكانی ناعەقڵانی دروستی دەكەن و زەمینەی گەشەكردنی بۆ دەڕەخسێنن.
 
كە ئەمە سەرباری ئەوەی كۆمەڵگەكەش بە ئەندازەی بونی خۆی بەشدارە لە پرۆسەی مرۆڤ خستنی مرۆڤ و ترۆكردنی عەقڵ، بەشێوازێك ئێستای كۆمەڵگەی كوردی، گەیشتۆتە ئەو ئاستەی دەرگای كرایەوە بۆ عەقڵی دواكەتوویی و خورافیات و نەریتی و هەموو جۆرە كۆیلەیەتیەكی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی بە جۆرێك ئەوەی كە هەیەو قبوڵكراوە مرۆڤی ملكەچ و گوێڕایەڵە هیچی تر. 

بەڵام پرسیارە سۆسیۆلۆجیەكان ئەمەیە كە چی بكەین؟ بۆ ئەوەی ئەم واقیعە نامەعقوڵە بكەینە واقیعێكی مەعقوڵ؟
لەكاتێك دا سەرلەبەری كۆمەڵگەكە و دەسەڵات، ئەوەی بەلایەوە گرنگ نیە، ئیشكردنی عەقڵە.
ئەم گۆڕانكارییە، تەنانەت بە شۆڕشیش ناكرێت، 
لە غیابی عەقڵ دا، چونكە بەمانا هیگلیەكەی شۆڕش كارەسات دروست دەكات وەك پەرتەوازەیی، زیادبونی تاوان، فەوزا، ئایدۆلۆژیا توندەكان زاڵبونیان زیاد دەكات، كەواتە بەمانا هیگڵیەكی لەناو غیابی عەقڵ دا شۆڕش كارەساتە. 

پرسیارێكی تر، چۆن بتوانین شۆڕش لە بیركردنەوەی ئینسانەكاندا بكەین؟ ئەمە پرسیارە گرنگەكەیە كە لەتەواوی فەلسەفەكەی هیگڵ دا جەختە لەسەر ئەو شیكارەیەدەكات كە پشت بەستووە بەفكری كانیتیەكەوە .

پرسیارێكی تر، ئایا دەكرێت لە ڕێگەی زانستەوە ئەم دۆخە بگۆڕدرێت، لەكاتێك دا زانست لە قەیرانی قوڵ دایەو پەروەردە شكستەو زانكۆكانیش لە خزمەتی ئەو دۆخی ناعەقڵانی ناهۆشیاری دایە و تاڕادەیەكی زۆر بێ دەسەڵات و زەلیل كراوە.

بێگومان نا، چونكە زانست بە تیۆرو یاساو گریمانەكانی و حەقیقەتەكانی و سەلمێنراوەكانی كردەیەكی تەواو دورە لە بیرو هزری كوردەكانەوە، بەمانا بەرهەم داری یان بەشداری عەقڵیەتی كوردی بە دروست كردنی بەرهەم هێنانی زانستەوە نیە، یان زۆر دەگمەنە.

بۆیە دەكرێت بپرسین  كۆمەڵگەیەك هەموو جەستەی لەناو سەدەكانی حەڤدەو هەژدەدایە چۆن بەچ ئاڕاستەیەك دەڕوات كە لەكاتێك دا ئەوەی كە هەیانەو نیانە وەهمی ژیانێكی باشتری ساختەكراوە بۆ ژیانی گشتی، كەوای كردووە بەو ساختەیەوە ژیانی ژیانی گروپی تیادا باڵادەست بێت و ژیانی گشتیش سوڕانەوەی بازنەیی بێت لە سفرەوە بۆ سفرێكی تر .
كەواتە چۆن وەهمی ژیانی شایستە نەهێڵین لەناو ئەم واقیعە نامەعقوڵەدا ؟ ئەوە ئەو پرسیارەیە كە كوردەكان خۆیان دەبێت وەڵام دەرەوەی بن .