ڕۆژی زمانی دایك21/2

22/02/2021

نووسینی: فەرهەنگ قەرەنی
زمان چییە؟
زمان دیاردەیەكی ئاڵۆزە چونكە ڕۆڵێكی باڵای هەیە لە ژیانی مرۆڤدا، هەموو بوارەكانی ژیانی مرۆڤ داگیركردووەو، پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ خەڵكی تر و دەورووبەریدا دەستنیشان دەكات.
بەبێ بوونی زمان كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی نایەتە ڕاستە شەقام؛ چونكە شارستانییەتەكانی لەسەر بەندە.
هەروەها زمان پەیڕەوێكی دەنگییە، هۆیەكە بۆ لەیەكگەیشتن لەكۆمەڵێكی دیاریكراودا پێویستی بە ڕشتەی وتن و بیستن هەیە.
(فێرمان برایدل) لەبارەی زمانی دایكەوە دەڵێت: ئەگەر نەتەوەیەك ژێردەستكرابن؛ بەڵام زمانی خۆیان بپارێزن ئەوا وەكوو ئەوە وایە لە زیندان بژین و كلیلی بەندیخانەكەشیان لەدەستدابێت.

تایبەتمەندییەكانی زمان.. 
_پەیڕەوی دەنگی و پەیڕەوی واتایی
_زمان و ئاماژە
_زمان و دەنگ
_زمان تایبەتە بە مرۆڤ

ئەركەكانی زمان..
- زانیاری و هەواڵگەیاندن
-پرسیاركردن
-دەربڕینی هەستەكان
_هەست ورووژاندن
_فەرماندان 
-ڕاپەڕاندن
-جێخۆشكردن

سەرەتای پەیدابوونی زمان..
- لە ڕووی ئاینییەوە هەموو ئاینە ئاسمانیەكان لەسەر ئەوە كۆكن كە زمان بەخششێكی خوداییە بۆ مرۆڤ، وە نازاندرێت ئەو زمانە بە باوكە ئادەم ( سەلامی خوای لەسەر بێت) بەخشراوە چی بوو!
وەناشزاندرێت كە یەكەم زمان چی بووە لە دونیادا.
بەڵام لە قورئانی پیرۆزدا هاتووە (ۆعَڵّمَ ێ‌دَمَ الْأَسْمَا‌وَ كُڵّهَا)  لێرەدا وشەی (الْأَسْمَا‌وَ)بە چەند واتایەك هاتووه ‌.وەك ناووسیفاتەكانی خودای گەورە و ناوی ئافرێندراوەكانی خودا.
گریمانەیەكی زانستیش هەیە پێی وایە زمان لە لاسایی دەنگە سرووشتییەكانەوە هاتووە.
ئەم بۆچوونە بۆیەكەم جار لەلایەن (ئەفلاتون) قسەی لەسەر كراوە و بە پەسند زانراوە تا سەدەی نۆزدەش (چارلس داروین) ئەو بیروڕایەی دووپات كردەوە.

ڕۆژی جیهانی زمانی دایك 
مێژووی ڕۆژی جیهانی زمانی دایك دە‌گە‌ڕیتە‌وە‌ بۆ ساڵی ١٩٥٢، كاتێك پاش سە‌ربە‌خۆیی هندستان لە‌ساڵی ١٩٤٦ و لە‌ دوای جیابوونە‌وە‌ی پاكستان لە‌ هندستان، كە‌ ئە‌وكاتە‌ وڵاتی بە‌نگلادش بە‌‌پاكستانە‌وە‌ ‌لكێندرابوو، لە‌و سە‌ردە‌مدا زمانی فە‌رمی پاكستان لە‌هە‌ر دوو بە‌شی ڕۆژئاوا و ڕۆژهە‌ڵاتدا زمانی ئۆردوو بوو كە‌ بە‌نگالی بوو ناچار بوون زمان ئوردوو لە‌پە‌روە‌ردە‌ ‌و چە‌ندین بواری ژیانییدا بە‌كاربهێنن.
لە‌ساڵی ١٩٥٢ كۆمە‌ڵێك خوێندكاری زانكۆی بە‌نگلادیش كە‌مپینێكیان بۆ زمانی بە‌نگالی سازدا، تا ‌لە‌هە‌رێمە‌كانی ڕۆژهەلاتی پاكستاندا بە‌كاربهێنرێت.
بەڵام حكومە‌تی ئە‌و سە‌ردە‌مە‌ی پاكستان، داواكاری خوێندكارانی ڕە‌دكردبوویەوە!
خوێندكارانی بە‌نگالیش بانگە‌وازی مانگرتنێكی گشتیان كرد و پێداگیریان لە‌سە‌ر ‌داوا ڕە‌واكانی خۆیان كرد.
ئەوەبوو سە‌رلە‌بە‌یانی ڕۆژی ٢١ی مانگی شوبات ساڵی 1952 پۆلیسی پاكستان بە‌فە‌رمانی دە‌وڵە‌ت تە‌قە‌ی لە‌خوێندكارانی زانكۆ كرد و لە‌ ئە‌نجامدا چە‌ندین قوتابی گیانیان لە‌دە‌ستدا. بە‌ ئامانجی ڕێزگرتن و بەهابەخشین بە‌ زمانە‌كانی سە‌رجە‌م‌ نە‌تە‌وە‌كانی جیهان. لە‌ ڕۆژی 21ی شوباتی ساڵی ١٩٩٩، لە‌لایە‌ن ڕێكخراوی كلتووریی نە‌تە‌وە‌ یە‌كگرتووە‌كان (یونسكۆ)وە‌ بە‌فە‌رمی وە‌كو ڕۆژی زمانی دایك یان زگماكی دە‌ستنیشان كراوه.
ژمارەی زمانە زیندووەكانی جیهان ڕۆژ بە ڕۆژ لە كەمبوونەوەدان، بەجۆرێك لەنێوان 6-7 هەزار دان.
نزیكەی ٣ هەزاریش مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە.
لە جیهاندا زۆرتریت قسەكەر بە زمانی ئینگلیزی دەدوێن كە نزیكەی ملیارێك و پێنج سەد ملیۆن كەسە، لەكاتێكدا ئینگلتەرا خۆی نزیكەی شەست ملیۆن كەسە.
هەروەها زۆرترین قسەكەری زمانی دایك بە زمانی چینی دەدوێن (بە زارە جیاوازەكانیەوە) كە نزكەی ملیاردێك و سێسەد ملیۆن كەسە.
لە دوای ئەوانیشەوە فەڕەنسی، ئسپانی، عەرەبی، ڕووسی، ئەڵمانی، هیندی...
لە نەتەوە یەكگرتووەكان شەش زمانی فەرمی هەیە: ئینگلیزی، فەڕەنسی، ئسپانی، عەرەبی، ڕووسی، چینی

زمانی كوردی..
زمانی كوردی لقێكە لە خێزانە زمانی هیندۆ ئەورووپی بەهۆی بڵاو بوونەوە وپەلهاوێشتنی ئەم خێزانە زمانە لە هیندستانەوە تا ئەورووپا، بە خێزانە زمانی هیندۆ ئەورووپی ناسراوە.
بەشێك لەو هیندۆئەورووپییە دێرینانە بەرەو كەناری دانوب و نیمچە دوورگەی بەلقان كۆچیان كردووە، بەشێكی تریان بەرەو باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا كۆچیان كردووە و گەیشتوونەتە هیندستان، بەشەكەی تریان لە ئاسیای بچووك و چیاكانی زاگرۆس و ئێران بڵاو بوونەتەوە. ڕەچەڵەكی كورد بۆ ئەم بەشەی دووایی دەگەڕێتەوە كە هاوڕیشەیە لەگەڵ زمانی فارسی.

توێژەران لەسەر بنەمای پەیوەندی خزمایەتی زمانەكانی جیهانییان بەسەر سێ خێزانە زمان دابەشكردووە.
یەكەم: خێزانە زمانی هیندۆئەورووپی
وەك:- لە كۆمەڵەی ڕۆژهەڵاتەوە فارسی، كوردی، پشتۆنی، تاجیكی
لە ڕۆژئاواوە فنلەندی ومەجەڕی و ئەورووپییەكان  
دووەم: خێزانە زمانی سامی حامی
وەك:- ئەكەدی، ئاشووری، عیبری، فینیقی، جەزائیری كۆن و میسری كۆن و...هتد.
سێیەم: خێزانە زمانی تورانی 
وەك:- زمانەكانی توركی و مەغۆلی و مەنشووری 

دیالێكتەكانی زمانی كوردی
1-كرمانجی ژووروو زۆربەی كورد قسەی پێ دەكەن لەوانەش كوردەكانی باكووری كوردستان و بەشێك لە كوردانی ڕوسیاو ئەرمینیا و ئازەربایجان و ڕۆژئاوای كوردستان و بەشێك لە كوردانی باشووری كوردستان.
ئەم دیالێكتە فراوانە دابەشی چەند شێوەزارێك  دەبێت كە ئەمانەن:
بایەزیدی: لە باكوورو باكووری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان.
هەكاری: باشوور و باشووری دەریاچەی وان
بۆتانی: ناوچەی بۆتان سیعرەت، جەزیرە، دیاربەكر
شەمزینانی: ناوچەی شەمزینان
بادینانی: دهۆك، زێبار، ئامێدی، سنجار

شێوەزاری ڕۆژئاوا: خەرپووت، عەفرین، مەرعەش 

2- كرمانجی ناوەڕاست: زۆربەی كوردانی باشووری كوردستان و ڕۆژهەڵاتی كوردستان  بەم دیالێكتە قسەدەكەن دابەش دەبێتە سەر ئەم شێوەزارانەی خوارەوە..
سۆرانی: هەولێر و دەو‌روبەری
سلێمانی: سلێمانی و دەوروبەری
گەرمیانی: ناوچەكانی كەركووك و كفری و كەلار و...هتد.
موكریانی: ناوچەكانی بۆكان و سەقز و شنۆ و بانە و سەردەشت
ئەردەڵانی: سنە، بیجار، ڕوانسەر،باكووری ناوچەی جوانڕۆ

3-دیالێكتی كرمانجی باشوور: ئەم دیالێكتە بە (لوڕ) ناسراوە، لە ناوچەكانی قەسڕی شیرین و كرماشان و مەلایەر قسەی پێ دەكەن.
ئەم لقانەی لێ دەبێتەوە.
لوڕی، لەكی، مامەسێنی، كەلهوڕی، بەختیاری، كوهگولی)
4- دیالێكتی گۆرانی: ئەم دیالێكتە پەرش و بڵاوە دابەش دەبێتە سەر چوار لقی سەرەكی كە ئەمانەن:
- گۆرانی ڕەسەن: لە ناوچەكانی زەهاو، جوانڕۆ قسەی پێ دەكرێت. هەروەها كاكەییەكانی داقوق، خێڵەكانی زەنگەنە لە نزیك كفری قسەی پێ دەكەن.
هەورامانی: دانیشتوانی شاخەكانی هەورامان و پاوەو پڵنگان قسەی پێ دەكەن.
بە گشتی هەورامانییەكان دەبن به ‌دووبەش كە ئەمانەن :
أ- هەورامانی لهۆن: لە ڕۆژئاوای شاخەكانی هەورامان، لەباشووری كوردستان نیشتەجێن
ب-هەورامانی تەخت: لە لە ڕۆژهەڵاتی شاخەكانی هەورامان لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان نیشتەجێن.
باجەلانی: ئەمانە پەرت و بڵاون وەك شەبەكەكان لە ڕۆژهەڵاتی موسڵن وهەروەها لە زەهاو و باكووری لووڕستان ونزیك خانەقین و قۆرەتوو، هۆرین و ناحیەی مەیدان قسەی پێ دەكەن.
 زازایی: ئەمانەلقێكن لە دیالێكتی گۆرانی بەڵام جێی سەرسوڕمانە كە شوێنی نیشتەجێبوونیان زۆر دوورە لە ناوچەی گۆران و دەكەوێتە نێوان ئەرزەڕوم و موش و خەرپوت و ئەرزنجان لە ناوچەی دەرسیم لە باكووری كوردستان.

ڕۆڵی شاعیرانی كلاسیكی كورد لەپێشخستنی زمانی كوردی..
نابێت ڕۆڵی شاعیرانی كلاسیكی كوردی نادیدە بگرین لە پێشخستنی زمانی كوردی نموونەی هەرە باڵاش ( نالی ) یە كە لەسەردەمێكدا شیعری بە زمانی كوردی نووسی و هەوڵی بۆ پێشخستنی دا كە جۆرێك لە نەنگی بوو شاعیر بە كوردی شیعر بنووسێت بەڵام ئەم دێت و ڕەچەشكێنانە دەڵێت:
كەس بە ئەڵـــفازم نەڵـــێ خۆكــوردیە خۆكردییە
هەر كەسێ نادان نەبێ خۆی تاڵیبی مەعنا دەكا
"نالی"

هەروەها لەم باسەدا مەحویش دەڵێت:
كوردی زوبانی ئەسڵمە گەر تەركی كەم بە كول
بــۆ فارســــی بە كوللی ئەمـــن دەبمـە بێ وەفــــــا
"مەحوی"
لای خۆشیەوە حاجی قادری كۆیی له سەنای زمانی كوردیدا جێی دەستی دیارە وەك دەڵێت:
شەبیهی جۆڵەكە ڕازی نەبێ بەسەردڕی خۆی
مەڵێن فەســاحــەتی كوردی بە فارســــی نــاگــــا
بـــەلاغەتێـــكی هەیــە، هیـــچ زوبـــانێ نایــگـــاتــێ
لەبــێ تەعسـوبی كـــوردانــــە بێ ڕەواج و بــــەها
"حاجی قادری كۆیی"


‌سەرچاوەكان:
_ پرۆگرامی كوردۆلۆجی پەیمانگای تەكنیكی هەولێر
-ماڵەپەڕی خاك تیڤی
- گۆڤاری شەوقام ژ. 53 عەبدوڵڵا كاكەڕەش