مافی هەموو هاوڵاتییەكە ڕەخنە لەداواكاری گشتی و سیستەمی داد بگڕێت

2 مانگ پێش ئێستا

سۆزان سەعید 
داواكاری گشتی نوێنەری تاك و كۆمەڵگایە لە دادگاكان. رۆڵێكی پراكتیكی و رەمزی هەیە. پێویستە لەكاتی لێكۆڵینەوە بێلایەن و سەربەخۆ بێت. 
 
بە مانای (تاوانباركردن و بێتاوانباركردن)(الاتهام و البرائە) à charge décharge ، مانای ئەگەر كەسێك كەسێكی تری تاوانباركرد بە ناڕەوا ئەوسا پێویستە داواكاری گشتی و دادوەری لێكۆڵینەوە لێكۆڵینەوە بكەن بۆ سەلماندنی ئەوەی كە ئایا ئەو كەسە تاوانبارە یان بێتاوان؟ 

 پارێزەرانی و یاساناسان و داوەری گشتی نزیك لە پارتەكانی دەسەڵات سەبارەت بە رای كۆمەڵگا دەڵێن؛ ''كەسانێك كە لە یاساكان بەئاگانین، مافی ئەوەیان نیە دەستێوەردان بكەن و ڕەخنە لە بڕیارەكانی دادگا بگرن.'' وا پێدەچێت كە ئەو بە ناو یاساناسانە هێشتا لە فەرهەنگی بەگرنگ گرتنی كۆمەڵگا و رای خۆسەپاندن بەسەریاندا ڕزگار نەبوبن!

ئەگەر بەهۆشیاریەوە بڕوانینە یاسا بنەماییەكان كەمەخابن لە پەرتوكی كۆلێژی یاسایاندا بە بەرچاوییاندا تێپەریووە، نەیانتوانیوە یان نەیانویستووە لەسەر بنەما سەرەكیەكان ڕابوەستن، كە داواكارە بە بێلایەنانە پیشەكەیان ئەنجام بدەن و پرنسیپە مرۆڤایەتی و بەهاكانی كۆمەڵگاكەیان لەبەرچاوبگرن. یان بێئاگان لە تاقیكردنەوەكانی وڵاتانی تری دونیا لەو بوارانەدا؛ لە وڵاتانی ئەنجلۆ زاكسن و لە زۆربەی وڵاتانی دیموكراسی و شارستانی سیستەمی یاسایی لە كەیسە گەورەكاندا وەك كوشتن و هەوڵی كوشتن لەلایەن ''جوری'' یەوە واتە ئەندامانی سوێندخواردوی كۆمەڵگا بڕیاری سزادان دەدرێت. كە بریتین لە ١٢ كەس، كەسانی ئاسایین و تەنها خاوەندی بیرو مێشكی ئاسایین و لە سەرو تەمەنی ١٨ ساڵن. 
ئایا بۆچی ئەمانە دەهێنرێنە دادگاكان و دەبنە بڕیاردەر لەبری دادوەر؟ وەلامی تەنها و تەنها ئەوەیە كە ئەمانە ڕۆڵی نوێنەرانی كۆمەڵگاكەیان دەبینن. ئەوان وەك نوێنەری خەڵك بۆ ماوەی چەند هەفتەیەك بە كەیسەكە و سەرجەم لایەنەكانی و لێكۆڵینەوەكان و هەلومەرجەكانی روداوەكان بە ئاگا دەكرین و ئەوسا لە داگاكاندا بڕیاردەری سزاكە دەبن. 

سەرەتا ئەوانن كە بە زۆربەی دەنگ بڕیاردەدەن كە گومانلێكراو یان تاوانباركراو، تاوانبارە یان نا. لە قۆناغی دوهەمدا ئەم بڕیارەی ئەمان سەرنجەكانی دادوەر و داواكاری گشتی دەخرێتە ڕو كە دەبێت چەند و چ سزایەك بدرێن و ئەگەرەكانیان بۆ شیدەكرێتەوە كە لە چوارچێوەی یاساكاندان. دوا قۆناغ ئەندازە و شێوازی سزاكە لەلایەن (جوری) یەوە دیاری دەكرێت. ئەوەش پاش ئەوەی دادوەر بۆیان شی دەكاتەوە كە دەتوانن لەچوارچێوەی یاسادا چەند سزابدەن.

لە وڵاتانی دیموكراسی ڕای گشتی گرنگی زۆر و فشارێكی زۆری هەیە بۆ تەواوی كەیسەكان كە كاریگەری ڕای گشتیان لەسەرە. بۆ نمونە، كەیسی گەورە لە دادگای تاوانە قورسەكان، گرنگیەكی گەورە دەدرێت بەوەی كە ئەو تاوانبارەی سزادراوە كەی و لە ژێر چ هەلومەرجێكدا بگەڕێتەوە ناو كۆمەڵگا.

یاساو سزادان دەبێت پر بەپێستی هەست و سۆزو نەریتی كۆمەڵگاكە بێت، نە كەمو نە زیاد. ئەم بوارە بەجۆرێك جێگای گرنگیپێدانە كە دەزگای داواكاری گشتی لە ولاتانی پێشكەوت و دیموكراسی، بەشی لێكوڵێنەوەی تایبەتیان هەیە سەبارەت بە رای پەیوەست بە كۆمەڵگاوە، كە هەمیشە پشكنینی سەرنج و تێروانینەكانی كۆمەڵگا دەكەن بۆ تاوانە جیاوازەكان و سزا جیاوازەكان. تەواوی ئەم كارانەش بەو مەبەستەیە كە دادگا و بڕیارەكان لە كۆمەڵگادا پەسەندكراو بێت و هاوڵاتیان هەست بە دڵنیایی و ڕەوایی بڕیارەكانی دادگا بكەن و بە تاكەكانی كۆمەڵگا نامۆ نەبن. لە هەمانكاتدا دڵنیابن لە ژیانی ڕۆژانەیان كە دادگاكان پارێزەریانن نەك بەشدار و ئاسانكارن لە پێشێلكردنی مافەكانیان.

ئەو دەربڕینانە كە پێشاندەری خۆسەپێنی و پشتیوانی پێشێلكردنی مافەكانە، كە گوایە بۆیان نییە ڕەخنە لە دەزگاكەیان بگرن، ئەمە خۆی لەخۆیدا دوبارە دەبێتەوە جێگای ڕەخنەی توندتر بەرامبەریان.

ئەم گوایە یاساناس و دەزگایانە ئاگادار نین لە ڕوانگەی كۆمەڵگا و یاسایی؛ دادگاكان و كۆمەڵگا گڕێبەستەی هەمیشەییان هەیە، كە بەڵێنی ڕەواییی ئەركی ئەخلاقی و ناوەرۆكی گڕێبەستەكەیانە. پەیرەوكردنی ئەو گرێبەستە دڵنیایی دەداتە تاكەكانی كۆمەڵگا و بە پیچەوانەشەوە بە پێچەوانەوە دەبێت.

لەوڵاتانی دیموكراسی و ماف پەڕوەر هەمیشە خۆپێشاندان و گردبونەوە و ناڕەزایی دەربڕین، لەبەردەم دادگا و زیندانەكان بە شێوازی جیاواز ئەنجام دەدرێت. نوێترین نمونەی زیندو كە تەواوی دونیا و هاوڵاتیانی كوردستان لێی بەئاگابون، كەیسی جۆرج فلۆید بوو. ئێستاش رۆژانە دادگاكان و داوەری گشتی لە تەواوی ماڵپەر و دەزگا میدیاییەكان و خەڵكانی ئاسایی لە میدیا كۆمەڵایەتیەكانا دەكەونە بەر لێشاوی ڕەخنە، سەرباری جیاوازیە گەورەكانی نێوان ئەو دادگایانە و دادگاكانی هەرێمەكەمان.
لە ڕۆژئاواو لە ولاتانی دیموكراسی هەمیشە كەس و كاری قوربانیان خۆپێشاندان و نارەزایەتی دەردەبرن لەبەر ئەوەی دادگاكان هەندێك جار بە نەرمی و مرۆڤدۆستانە تاوانباران سزا دەدەن. بەڵام لە هەرێمەكان بە پێچەوانەوە بێتاوانەكان بە قورسی و نامرۆڤانە تاوانبار دەكرێن و سزا دەدرێن. بۆیە كۆمەڵگا ناچارە ڕێگای نارەزایی و ڕەخنە بگرێتەبەر و روی ڕاستی دزێوی دادوەران و داواكارە گشتیەكان بخەنە ڕوو. 
هەر بەو شێوازەش دەمێنێتەوە تاكو ئەو كاتەی دادگاكان بە پرنسیپ و مرۆڤانە و سەربەخۆ كاردەكەن و پرنسیپەكانی گرێبەستەكەیان لەگەڵ كۆمەڵگاكەیان پەیرەو دەكەن.