وادەزانم، ئەو خانمە راستناكات!

2 مانگ پێش ئێستا

ماجید خەلیل
تێبینی: هەمیشە باوەڕم وابووە، دەبێ خوێندكار وا رابهێنرێ بۆخۆی قۆپی نەكات، نەك بە كۆنتڕۆڵ و چاودێریكردن رێگەی لێبگریت. 
ئەو خوێندكارەی بە چاودێریكردن رێگەی لێدەگیرێ، هەقوایە رێگەی لێنەگیرێت. چون قوتدانی قۆپییەكەی شەڕێكە لە گەردنیدا و بەجۆرێتر دەیفرۆشێتەوە!

 لە ئێوارەوە بەجارێ هەموو كورد دژی قۆپیكردن دەنگیهەڵبڕیوە. تۆبڵێی هەموو ئەو دەنگانەی دنیای ئێمە، ئیعازی ئیمانێكی ئەرخەوانیبن دژ بە قەیرانی قۆپی و قوماری دزینی داروبەردی ئێرە؟
ئای لە چ شامێكی شەریفی بەرائەت و غوسڵی غەشدا خۆماندەبینینەوە.

قۆپیكردن و ساختەیی لە زانكۆكان دا، دیاردەیەكی جیهانییە. بەڵێ جیهانییەو زانكۆ یەكەمەكانی جیهانیش لە پێشی پێشەوەی قەتارەی قۆپیچییاندان.
 (بی بی سی) لە راپۆرتێكدا ساڵی 2012 رایگەیاند: زانكۆی هارڤاردی ئەمەریكا، بەتەواوی تینی پێهەڵچنراوە.
بەجۆرێك سێ ساڵ پاش ئەوە زانكۆكە بەڵێننامەی شەرەفی بەخوێندكاران پڕدەكردەوە كە ئیدی نابێ لە قۆپی و قوماری خوێندنەوە بگلێن. 

دووساڵ پێش ئێستا دیاردەی بەربڵاوی قۆپی كرایە زنجیرەی درامایەكی هۆلیۆد لە ئەمەریكا دا .
 وەختی خۆیشی كە بەرنامەی دیاریكردنی رێژەی غەش (plagiarism) لەنێو توێژینەوەكانی خوێندنی باڵای ئەمریكا كەوتەكار، زانكۆی واهەبوو سەدا شەستی توێژینەوەكانی كۆپی پەیس بوون. تەنانەت بەرپرسی لیژنەی زانكۆیەك بۆ لێپێچینەوە لە توێژینەوەكانی ماستەرو دكتۆرا، بۆخۆی توێژینەوەكەی وادەرچوو!

لەبەریتانیا، رۆژنامەی (تایمز) وەختێ داتاكانی قۆپیكردنی بڵاوكردەوە، ئیدی داروبەرد لەخۆی كەوتە گومانەوە، زۆرترینیشیان لە زانكۆ یەكەمەكانی ئەوێ بوون. 
بە پێچەوانەوە لێرە قۆپیكردن نەبووەتە دیاردە.
 لێرە مامۆستا لە هۆڵەكانی تاقیكردنەوەدا چاوێكی دەكاتە بیستچاو.
هەمیشە خەمی قۆپی كردن، گەورەترین خەمی مامۆستای كورد بووە.
لێرە زۆربەیكات چاودێرییەكان بۆ ئەوە نییە كە قۆپی نەكرێ، بەڵكو بۆ ئەوەیە كە خوێندكارەكە قۆپی بكات و بگیرێت. 

زۆرجار مامۆستام دیوە كە خوێندكارێكی قۆپیچی ئاشكراكردووە، لە جیاتی ئەوەی خەمێك دایبگرێ، رێك وەكو ئەوە وابووە لەجەنگی ناوخۆدا بووبێت و رەبییەیەكی وەك كڵاوقاسمی گرتبێت!
 پێموایە رێوشوێن بۆ نەكردنی قۆپی، پێش ئەوەی لە توندوتۆڵی چاودێرییەوە بێ، لە پێدانی پەیامێكی پەروەردەییەوەیە كە پێمانناخۆش نەبێت نییە. 
رێنومایی بێرۆح، رێگە لە قۆپی ناگرێ، ئەوەتا زانكۆ مەزنەكانی دونیا گەواهی گەمەكە دەدەن. 
نەكردنی غەش و غەیانبوون بە زانست، لە زەمینەیەكی رۆحی و ئیرادەو ئیمانێكی ئەخلاقییەوەیە، كە بێگومان كاری مامۆستایە میتۆدی رێگەی وانەوتنەوەكەی پێ رەنگبكات. 

كیژێك لە بەرنامەیەكی تەلەفزیۆنیدا بە دەم پێكەنینێكی هەرلەخۆوە، بە پەیامێكی پەرمان بە دەوروبەرەكەیەوە، گەرەكیەتی خۆی هەڵكێشێ. 
دەیەوێ بڵێ فێرخوازێكی فزوڵبووم.
دەیەوێ بڵێ لەبەر جوانییەكەم جیاوزبووم و چاوپۆشیملێكراوە.
دەیەوێ بڵێ كۆمیدیم و كۆڵێ راشكاوم.
دەیەوێ بڵێ و نازانێ چۆن بیڵێت، هەر زەڕەیەك لۆژیك بەكاربێت، دەزانیت كەراستناكات.
وەلێ لە راستیدا تەنها دەیەوێ بڵێت و هیچیتر.
 ئەگینا پێموایە لە ژیانیدا قۆپی نەكردووە. من وەك زۆرێك، بە راستگۆی نازانم. زۆرێك بۆ ئەوەی دژیبن، دەڵێن راستدەكات. من بۆ ئەوەی دژی نەبم، دەڵێم راستناكات.

ئەرێ بۆ یەكێكیان وتی لەژیانما قۆپیم نەكردووە كەس باسی ئەم دیوەی دنیای زانكۆكانی نەكرد؟ رەنگە هەر باوەڕیشی پێنەكرێ.
 وەلێ ئەمیان دەڵێ قۆپیمكردووە، دنیا داویەتە بەر تانەو تەشەری تێكەڵ بە رق و رەخنەی روخێنەر. 
دیارترین پاساوی پۆستەكانی دژ بە پەیڤی ئەو خانمە، ئەوەیە گوایا خوێندكاران چاوی لێدەكەن. 
رێك فشەڵی فەلسەفەی پەروەردە لێرەدایە كە بەرگەی پێكەنینێكی تەرفیهی نەگرێ. 

پەروەردە گەر نەتوانێ وا لەخوێنكارێ بكات لە نێوان بژاردەی رەش وسپیدا، سپی دیاریبكات. یانی لەنێوان مامۆستایەك كە قۆپی نەكردوەو یەكێك كە كردوویەتی خوێندكار چاو لە غەشاشەكە بكات.
 ئیدی ئەوە دەبێ سیستەمەكە دادگایی بكرێ، نەك دادەی دنیا بە فیشقیاتگرتوو.