ئەمریكا و ئێران؛ گورزوەشاندن لەپێناو ڕێككەوتن

2 مانگ پێش ئێستا

شرۆڤە: د. هەردی مەهدی میكە
س: درەو میدیا
پێچەوانەی لێدوانەكانیان (گەڕانەوە بۆ 5+1)، لەگەڵ دەستپێكی سەردەمی بایدن لە كۆشكی سپی، جارێكی دی گرژی و ئاڵۆزی لە لێداونەوە تا پەلاماری گەرمی بەرژەوەندییەكان، لە نێوان تاران و واشنتۆندا سەریهەڵدایەوە. گەرچی بە گوێرەی سیاسەتی ڕاگەیەندراویان و پێدراو و گۆڕاوەكانی ئێستای جیهان، هەردوولا نیەتی ئەوەیان هەیە بێ نواندنی سازش بەرامبەرەكەی بگەڕێنێتەوە سەرمێز. 
ئەمریكا لەگەڵ هاتنەسەركاری ترەمپ، چوارساڵ پێش و ئێرانیش لەئانوساتی پێش و پاش  هاتنەسەركاری بایدن، ڕێككەوتنی 5+١یان بێڕۆح كرد و ناپابەندیی خۆیان بە زۆرێكی بڕگەكانییەوە ڕاگەیاند.
خۆ ئەوەش ڕوونە لە بنچینەدا، چ واشنتۆن و چ تاران، هیچ لایەك وەك پرەنسیپ باوەڕییان بەیەك نییە و هەردوولاش ڕێككەوتن و نزیكبوونەوە بۆ كەمكردنەوەی كاریگەریی ئەوەی دیكەیانە لە ناوچە جێ نفوزەكانی یەكدی دا سەیر دەكەن. بۆیە وەك ستراتیژیی نزیك و بەڕێوەبردنی ململانێكان نەك (بەئامانجی ئاشتبوونەوە)، هەردوولا ناچاری پەنابردنەوەن بۆ سەرمێز، ئەمریكا بە ئامانجی نینۆككردن و ئێران وەك ڕێكاری ناچاری لە مێزی دانوستاندن دەڕوانێت.

ئێران لەناوەوە
 ئێران بیەوێت یان نا، زۆر پێویستی بەگەڕانەوەیە بۆ هێوربوونەوە لەگەڵ ئەمریكادا، چونكە دۆخی: 
۱.ئاسایشی نێوخۆیی: بەلوچەكان، كورد بەهۆی سیاسەتی جیاكارییەوە و ناڕەزاییە مەدەنییەكان گوزەرانەوە تەنگیان بە حكومەت هەڵچنیووە. 
٢.دۆخی ئابووری: سزا و فشارە زۆرەكانی ئیدارەی ترەمپ، ئێرانییان بە دۆخێك گەیاند كە پێچەوانەی جاران و لاوازبوونی هاوپەیمانەكانی، بەڵكو لەناوخۆوە لەرزاندی و بەجۆرێك بەر لە خەڵك جەمسەرەكانڕی نێودەیەڵاتی هێنایەدەنگ و هەرلایەو ئەوی دیكە بە كەمتەرخەم و بێتەدبیر لە قەڵەم دەدات، لە ڕیفۆرمیستەوە تا دەگاتە ئسوڵگەرای مەهدەوی و دژەڕۆژئاوایی. هەموویان كۆكن لەسەر ئەوەی كە شۆڕشی ئیسلامیەكەیان گەر وابڕوات دەوام ناكات و چاكسازی و پاكسازی ڕیشەداری پێویستە، لە دەستورەوە تا جڵەودارییكردن.
لە ناڕەزایی خەڵك گەڕێ، كە لەدووساڵی ڕابردوودا خودی ڕێبەری هێناسەرخەت و سەرۆكایەتیی سەركوتكارییەكانی دەكرد، لەنێو سێ دەسەڵاتەكەشدا بەتۆمەتی گەندەڵی و هەبوونی تۆڕی مافیایی یەكتر تۆمەتباردەكەن و دەدەنە دادگا، هەر ئەو نمونانە بەسن، كە بزانرێت لە لوتكەی دەسەڵاتدا، زیندانییكردنی: برای ڕۆحانی سەركۆمار، دۆسێكانی دادگایی برایەكی پلەباڵای لاریجانییەكان، كچی وەزیرێكی كابینەی ڕۆحانی، یاریدەدەری سەرۆكی دەزگای دادوەریی و خۆكوشتن یان كوشتاندنی گەورەدادوەرێكی هەڵهاتوو (یان بەرتیلخۆرێكی ٥۰۰ملیۆن یۆرۆیی) لە بولگاریا، تەنها بەرهەمی ساڵێك كەمتری ململانێ و دادگاییكردنەكانی نێوخۆی سەرانی دەسەڵاتەكانی ئێرانن و واخەریكە پێكەوەهەڵكردنییان سەختتر دەبێ.
۳. ململانێ سیاسییەكانی نێو باڵەكان: لانیكەم شەقامی سیاسیی ئێرانی لە ئێستادا سێ بەشە: 
1-شەقامێكی فراوانی كۆمەڵگە كە لای ئەوان ڕیفۆرمیست و بناژۆخواز و میانڕەوی نێودەسەڵاتی هەنووكەیی ڕووەكانی دراوێكن و كاری یەك تەواو دەكەن، گەرچی ئەم شەقامە خاوەنێكی سیاسیی ڕاستەقینەی نیە، بەڵام لە دووساڵی ڕابردوودا خاوەنی سەدان خۆپیشاندانی بەشەكی و چینی و دووخۆپیشاندانی بەهێزی سەرانسەری بوون. لەوەش زیاتر گەورەترین گورزی سیاسیی ڕاگەیەنراویان لە ڕەوایەتی دەسەڵات دا كاتێك بایكۆتیان لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی ڕابردووی پەرلەمانی ئێراندا نواند و بەدرێژایی چل ساڵی ڕابردووی ئێران كەمترین بەشداریی لەسەر سندووق ڕوویدا كە ٤۳٪ بوو. بەمەش هەم ڕەوایەتی شۆڕش و دەزگاكانی زیاتر بردە ژێرپرسیارەوە و هەم درزی نێوان جەمسەرەكانی دەسەڵاتی زیاتر كرد و تاڕادەیەك ئیتر كۆتایی بە فریادڕەسیی گوتاری ڕیفۆرمیستە ئیسلامییەكانی نێو دەسەڵات هێنا، چونكە زۆرینەی دەنگدەری ئەوان دەنگیان نەدا، لە كاتێكدا لە كۆتایی نەوەدەكانەوە ڕیفۆرمیستەكان لەكوێدا بناژۆخوازان بۆ پینەی دەسەڵات كورتیان هێنابێ، ڕیفۆرمیستەكان هاتوونەتەپێش، بەڵام گۆڕانكارییەكی ڕیشەییشیان ئەنجام نەدا، بۆیە نائومێدبوونی خەڵك لەوان واتە نائومێدبوونی جەماوەرەكەشیان لەنەرمەهێز و دەستی دووی شۆڕش.

۲.هێزە ئۆپۆزسیۆنەكانی دەرەوەی شۆڕشی ئیسلامی ئێران و دەسەڵاتی هەنوكەیی سیاسیی. كە ئەمانە خۆیان لە هێزە كوردستانییەكان، موجاهیدینی خەڵق، شادۆستەكان، بەشێكی چەپەكان. كە كۆی پرۆسەی سیاسیی ڕەتدەكەنەوە و لانیكەم داوای چاكسازی دەستووریی و گۆڕانكاریی ڕیشەیی دەكەن، لانیزۆریش داوای هەڵگێڕانەوە و ڕووخاندنی كۆماری ئیسلامی دەكەن. 
۳. دووجەمسەرییەكانی كوڕانی شۆڕش: وا دوانزەساڵ بەسەر لەتبوونی تەواوەتی كوڕانی شۆڕشی ئیسلامیدا تێدەپەڕێت، ئەوكاتەی كە بۆ جاری دووەم ئەحمەدی نەژاد وەك سەرۆك كۆمار  هەڵبژێردرایەوە(٢٠٠٩) و ڕیفۆرمخواز و میانەڕەوەكان ڕەتیانكردەوە و خۆپیشاندانەكانی بزوتنەوەی سەوزی لێكەوتەوە.
لەوكاتەوە، عەباكەی خامینەیی و پرەنسیپە توندەكانی شۆڕشیش نەیاتووانیووە ئەم هێزانە لەسەر ئاستی گوتار، پرۆسەی سیاسی، بەرەنگاربوونەوەی دەرەكی، جۆر و چۆنێتی گفتوگۆ لەگەڵ ڕۆژئاوادا بەتایبەت ئەمریكا یەك بخەن. تەنانەت ناڕەزایی و بەرامبەرییان ئاشكرایە و هەردوولا یەكتر بە خیانەت بەشۆڕش و دەستی دەرەكی و وێرانكەری وڵات و گەندەڵ و لادەر لە خەتی ئیمامەكەیان خومەینی لەقەڵەم دەدەن. 
كەواتە ئێران ئەمە حاڵی بێت و دۆخی ئابووریش خراپ وخراپتر بێت، گەڕانەوە بۆ سووككردنی سزاكان و دەستشلكردن و نۆشینەوەی پیاڵەی ژەهری دبلۆماسی ناچاریش بێت، پێویستییەتی.

ئەمریكای سەردەمی بایدن و ٥+١
هەرچی بایدنە، درووشمی سەردەمێكی نوێ و گەڕانەوە بۆ دبلۆماسییەت و كەمكردنەوەی بەكارهێنانی توندەهێز و شەریكبوونەوەیە لەپرۆسەی سیاسەتی نێودەوڵەتی نەك تاكلایەنانەی ئەمریكیانە وەك سەردەمی ترەمپ. چونكە بەشێكی دووركەوتنەوەی نێوان ئەوروپا و وڵاتانی ڕۆژهەڵات و ڕووس و چین بەرامبەر چین، مامەڵەی ترەمپ بوو لەگەڵ تاران و فشارە بەردەوامەكانی بوو.
گەر بایدن ئەوەی بوێت كەواتە گەڕانەوە بۆ دۆخی پێش ترەمپ پێشمەرجی زەمینەساز دەبێت بۆ سیاسەتی نوێ.

بۆ تێهەڵدەچنەوە؟
لە مانگی ڕابردوودا لەگەڵ ڕاگەیاندنی ئەمریكا بۆ گەڕانەوە بۆ سەرمێز، میلیشیا لایەنگرەكانی ئێران، چەندان بنكە و ئامانجی كاروان و باڵیۆز و بنكەی ئەمریكایان كردووەتە ئامانج كە دوایەمینیان ئەوەی مانگی شوباتی فرۆكەخانەی هەولێر بوو. ئەمریكا و بایدن، (وەك نەریتێكی ترەمپ) دەستبەجێ هەڕەشەی تۆڵەكردنەوەی كرد و لەسەر سنووری سوریا ٢٢ لە چەكدارانی حەشدی شەعبیان سڕكرد و دوو بارهەڵگری چەك و كەرەستەی لۆجستی سەربازیی ئەو هێزە نزیكەی ئێرانیان كردە ئامانج. ئەم هەڵوێستە زیاتر یادخەرەوەی ئەو دەیان گورزەی سەردەمی ترمپ بوون كە ستراتیژی سیاسەتكردنیان بوو بەرامبەر تاران، بەڵام ئەمجارە بایدن (بە تامی ترەمپ) هەمان تەكنیكی دووبارە كردەوە.
پێدەچێت ئەم گورزەی واشنتۆن و ئەو پەلامارانەی هەوادارانی ئێران، زیاتر بۆ ئەوە بێت كە شكۆمەندانە بگەڕێنەوە سەرمێز، واتە بە كەمترین زیان و سازش.
ئێران ئەوە تێگەیشتووە، كە بایدن گەرچی باوەڕی بە سزا و سیاسەتەكانی ترەمپیش نەبێت، بەڵام سەرجەمیان یەك یەك دەكاتەوە كارتی فشار، وەك چۆن ئەو فشارانە ئێرانییان لەناوەوە لەرزاند، ئاواش هەڵگرتنیان یەك یەك كارتی سازشیان لێئەخوڵقێنێت. بۆیە واشنتۆن نایەوێت بە خۆڕایی ئەو كارتانە ببەخشێتە ئێران، لەبەرئەوە باشترین پەیامێك ئێران تێبگەیەنرێت ننیشاندانەوەی كوتەكەكانی ترەمپە وەك ئەگەرێك كراوە، گورزەكانی دواڕۆژەكانی شوبات تەنها ئەو پەیامەیان پییە بۆ تاران نەك باوەڕی كۆشكی سپی بە لێدان.
لەبەرامبەریشدا ئێران بە خستنەوەگەڕی ٢٠٪ی كورە ئەتۆمییەكانی و ڕێگەنەدان بە كامێراكانی ئاژانسی ئەتۆمی و تیمەكانی پشكنین و هەڕەشەكانی ڕێبەری ئێران خامینەیی بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی بەرهەم بۆ ٦٠٪ و...تاد، سەرلەبەر بۆ دروستكردنی كارتە و گۆڕینەوەیانە بە هەڵگرتنی سزا ترەمپییەكان. گەرنا وەك باسكرا ئێران لە هەر شتێك پێویستتر گەڕانەوەیەكی بۆ سیاسەتی نێودەوڵەتی و ٥+١ و كۆتاییهێنان بەو پەراوێزییە ئابووریی و سیاسییەی تێیكەوتووە.