بەراوردێك لە نێوان وڵاتی نەرویج و كوردستان

1 مانگ پێش ئێستا

رەهێڵ دزەیی
نەرویج لە ووڵاتێكی هەژارەوە بۆ یەكێك لە ووڵاتە دەوڵەمەندەكان و پڕ لە خۆشگووزەرانی لە جیهاندا!
نەوریج دەكەوێتە باكووری ئەوروپا، یەكێكە لە سێ دەوڵەتەكانی ئەسكەندەنافیە(دانمارك،سوید،نەرویج).
ڕوبەرەكەی 252.385 كیلۆمەتر دووجایە. ژمارەی دانیشتوانی پێنج ملێۆن و دوووسەت هەزار كەسە. سنوورێكی دوور ودرێژی لەگەڵ ووڵاتی سوید لە ڕۆژ هەڵاتەوە هەیە، لە باكووری ڕۆژهەڵات لەگەڵ فیلدەند و ڕوسیا سنووری هەیە، لە باكوور وە لە باشوور و ڕۆژ ئاواشەوە دەریاكانی (بارنت ونەرویج وە دەریای باكوور) دەورەی داوا. 

نەرویج ووڵاتێكی دیموكراتیە، سیستێمی پاشایەتی پەرلەمانی پەیڕەودەكات، سەرۆك وەزیران دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی ووڵاتی هەیە و پاشای ووڵات وەك ڕەمزێك ودەسەڵاتی تەشریفاتی هەیە و بەهیچ شێوەیە‌ك دەست ناخاتە ناو ئیشوكاری سیاسیەوە. 

نەرویج پایتەختەكەی ئۆسلۆیە، لە هەژدە كانتۆن پێكهاتوە و سیستێمی لامەركەزی پەیڕەو دەكەن لە بەڕێوەبردنی ووڵات. هەر كانتۆنێك داهاتی كانتۆنەكەی بەكار دەهێنرێت بۆ خزمەتگوزاری و پڕۆژەكانیان وبەڕێوەبردنی ناوچەكەیان و مووچەی فەرمانبەرانیان، لە كاتی كەم كردنی داهاتیان حكومەتەتی مەركز هاوكاریان دەكات.

دووای دووجار ئەنجامدانی گشتپرسی كە لەساڵانی1972 وە 1994 ئەنجامدرا بۆ ئەوەی بۆچوونی خەڵك دەربارەی ئەندام بوونی ووڵاتەكەیان لە یەكیەتی ئەوروپا وەربگیرێت، خەڵكەكە بە نەخێر دەنگیان دا، بۆیە نەرویج ئەندام نیە لە یەكیەتی ئەوروپا، بەڵام ئەندامە لە بازاری یەكگرتووی ئەوروپا‌.
بەهۆی ئەوەی ووڵاتی نەرویج بۆ ماوەی چوار سەد ساڵ لە لایەن ووڵاتی دانیماركەوە داگیر كرابوو، لەلایەن دانیماركەوە بەڕێوەدەبردرا بەشێوەیەك تەنانەت زمان و ئاینی ووڵاتەكەشیان گۆڕیبوو، خراپی بەڕێوەبردن و بردنی داهاتەكانیان لە لان دانیماركەوە وای كرد كە ووڵات تووشی هەژاریەكی زۆر بێت.
 لە ساڵی 1814نەرویج توانی لە ژێر دەسەڵاتی دانیمارك ڕزگاری بێت و دەستوورێك بۆ ووڵاتەكەیان دابنێن وە ڕۆژی دانانی دەستورەكە كە دەكەوێتە ۱۷/٥ بوو بە ڕۆژی نەتەوەیی ووڵات، ساڵانە لەم رۆژەدا یادی دەكرێتەوە، هاوڵاتیان بەلەبەركردنی جلی نەتەوەییی خۆیان دەڕژێنە ناو شارەكان وە بە هەڵگرتنی ئاڵای ووڵات ڕێپێوان دەكەن ، لەگەڵ جۆرەها چالاكی تر، خێزانەكا كۆدەبنەوە پێكەوە ئەم یادە لەیەكتر پیرۆز دەكەن.
ڕزگار بوونی لە ژێردەستی دانیمارك  و دانانی دەستوورێك بۆ ووڵات  وای نەكرد كە ووڵات بووبژێتەوە، بەهۆی دەست بەسەرداگرتنی ووڵات لەلایەن ووڵاتی سویدەوە، دەسەڵاتی سوید بەسەر نەرویج سەت ساڵی درێژەی هەبوو لە ساڵی ۱۹.٥ بە یەجاری ڕزگار كرا و گەڕایەوە بۆ خاوەنەكانی ئەمەش لە ڕێگای ڕێفڕاندۆمێك كە زۆرینەیەی خەڵكی نەرویج دەنگیان بە جیابوونەوە لە سوید دا، بوون بە خاوەنی پاتشایەتی خۆیان . 
شەڕەكانی یەكەم و دووەمی جیهانی بوون بە هۆی وێرانیەكی زۆر بۆ ووڵات لە هەموو ڕووێكەوە، ئەمەش بوو بە بارگرانیەكی زیاتر بەسەر خەڵك و سیاسەتمەدارەكانی وحوكمڕانانی ووڵات. 
دوای شەڕی جیهانی دووەم  كە نەرویج لەلایەن هێزەكانی ئەڵمان داگیر كرا ودوای ڕوبەڕووبونەوەیەكی زۆر لە لایەن هێز و خەڵكەوە، لە ئەنجامدا زۆرێك لە شارەكانی نەرویج و ێرانكران، خەڵكەكەی دەربەدەر بوون و هەموو شتێكیان لەدەست دا.

پاش ئەو هەموو ساڵانە لە داگیركاری و شەڕ و ماڵوێرانی و كاولكاری دا، خەڵك و دەوڵەتمەداران بوون بە خاونی خاكێكی داڕماو و هەژاریەكی زۆر، دەبوو هەموو دڵسۆزانە دەست لە ناو دەست بۆ بونیاتنانەوەی ووڵاتەكەیان كار بكەن. ئەم ئەركەش ئاسان نەبوو، تەنها بەكەسانێك دەكرا كە خۆشەویستیەكی یەكجار زۆریان هەبێ بۆ ووڵاتەكەیان وە دلسۆزی و لە خۆبووردەیەكی زیاتریان هەبێ. 
بۆ دروست كردنەوەی ووڵات، نەرویج بوو بەیەكێك لەم ووڵاتانە كە ئەندام بوون لە پڕۆژەی ماڕشاڵ. 
پڕۆژەی ماڕشال دەستپێشخەریەكی ئابووری بوو، پێشنیاری وەزیری دەرەوی ئەمریكا جۆڕج ماشاڵ George Marshall بوو.
 ئەم پڕۆژەیە بەمەبەستی هاوكاری كردنی ووڵاتان ئەوروپی زەرەرمەند لە شەڕی جیهانی دووەمدا لە ڕووی ئابووریەوە بۆ بونیاتنانەوەی ووڵاتەكانیان. دەوڵەتمەدارانی نەرویج بە باشترین شێوە توانیان سوود لەم پارەیە وەربگرن كە بەریانكەوتبوو لەم پرۆژیە وە ووڵاتیان پێ بنیاتنایەوە. 

دوای ئەوەی پارتی كرێكاران لە دوای شەڕی جیهانی دووەمدا لە یەكەمین هەڵبژاردندا زۆرینەی دەنگی بەدەست هێناو یەكەم حكومەتی پێكهێنا.ئەركی سەرەكی ئەم حكومەتە بەسیستەماتیك كردنی دامودەزگاكانی حكومەت بوو لە ڕوانگەی ئەوەی لەم ڕێگایە خزمەتی زیاتری گەلەكەیان دەكەن و ووڵات بەرەو گەشانەوە دەبەن.گرنگترین سێكتەر كە كارین لەسەر كرد سێكتەری ئابووری بوو، بۆ ڕێكخستنی سیستمی ئابووری ووڵات، پەیڕەوی بردۆزی كەینێزی كرد. بردۆزی كەینێز لەلایەن ئابووری زانی بریتانیەوە (Johan Maynard keynes) داندراوە كە گرنگی بە كەرتی تایبەت و گشتی دەدات لە گەشەكردنی ئابووری ووڵات، كەینێز لەگەڵ ئەوە نیە كە بازاڕ ئازاد بێ و دەوڵەت چاودێری كارەكانیان نەكات، بەڵكو لەگەڵ ئەوەیە كە دەبێ دەوڵەت چاودێری كارەكانیان بكات لە هەندێ بواردا، وە دەبێ هەردوو كەرت بوونیان هەبێ و هاوكار بن لە بەرزكەدنەوەی ئاستی ئابووری ووڵات. 

حكومەت چاودێری نرخی شت و مەكەكان دەكات بەم جۆرەش بازرگانە چاوچنۆكەكان ناتوانن بە ئارەزووی خۆیان نرخ لەسەر هاوڵاتی بەرز بكەنەوە. 
سێكتەرەكانی نەوت و تەندرووستی و پەروەردە و ڕێگاوبان و سووپا لە لایەن دەوڵەتەوە بەڕێوە دەبرێن.
ژیری و دلسۆزی خۆنەویستی سیاسەتمەدارەكان بوونە هۆكاری دارشتنی سیستێمێكی زۆر باشی بواری ئابووری كە تا ئێستا پەیڕەوی دەكەن و یەكێكە لە باشترین سیستێمەكانی ئابووری لە جیهاندا.
نەرویج  خاوەنی سرووشتێكی یەكجار جوان و سەرنجڕاكێشە وساڵانە گەشتیارەكان بەتایبەت سەردانی ئەم ووڵاتە دەكەن بەهۆی سرووشتە جوانەكەی،زۆری كەنداوەكانی جوانیەكی زیاتر بە سرووشتەكەی بەخشیوە.
 نەرویج دەكەوتە سەر چەندین لە هێڵەكانی پانی ئەمەش وایكردوە كە لە باكووری ووڵات لە مانگەكانی زستان هەتاوو هەڵنەیت لەسەر خەڵكەكەی واتا سێ مانگ شەو دەبێت، وە لە هاوینیش بەردەوام ڕۆژبێت، گەشتیارەكان بەتایبەت سەردانی باكووری نەرویج دەكەن بۆ ئەوەی (ڕۆژی نیوەی شەو) ببینن. 
گرنگی دانێكی زۆری حكومەت بە سرووشتی ووڵات بۆتە سەرچاوەیەكی باشی داهات بۆ ووڵات.

زیاتر لە سەد تاڤگە بوونی هەیە لە نەرویج، دە لە بەرەزترین تاڤگەكانی جیهان لە نەرویجە. نەرویج خاوەن سەدوشازدە بەنداوی وەبەرهێنانی كارەبای هەیە، كە بەشی ووڵاتەكەیان دەكات و زیادەكەش دەفرۆشنە ووڵاتان دراوسێ.

۲٥% ووڵات دارستانە، ٥% خاكەكەی بەكەڵكی كشتوكاڵ دێت،  لەگەڵ ئەوەش پێداویستی ووڵاتی پێدابین دەكرێت. 
لەگەڵ دانانی سیستێمكی باشی ئابووری وە ئەم داهاتانەی وولات و كەسانی دڵسۆز و خۆنەویست لە حكومەت، توانیان ووڵات ببووژێنەوه،‌ بەلام بەس نەبوو بۆ بنبڕكردنی هەژاری، تا لە سەرەتای ساڵانی حەفتاكانی سەدەی ڕابودوو‌ نەوت و گازیان دۆزیەوە لە دەریاكانی نەرویج و بارێنت كە دەكەوێتە ڕۆژهەڵات و باكووری ووڵات. 

داهاتی دەساڵیان لە بوونیاتنانی كۆمپانیاكانی نەوت بەكار هێنا، بوونی بیری نەوتەكان لە ناو دەریا تێچوونێكی زۆری دەویست بۆ ئەوەی دەبهێنرێت و ڕەوانەی بازارەكانی جیهان بكرێت. 
دوای ساڵانی هەشتاكانی سەدەی ڕابردوو ووڵات سەردەمی زێڕینی بەخۆوە بینی. خەڵك و سەرجەم حزبەكانی ووڵات بە هەموو بیر و بۆچوونە جیاوازەكانیان هاوكار بوون بۆ دانانی پلانێكی پوخت بۆ بەكار هێنانی ئەم سەروەتە نیشتمانیەی كە بۆ خۆشی و خۆشگوزەرانی خەڵكەكی و نەوەكانی داهاتوو بەكاربهێندرێت. 

نەرویج بوو بە پێجەم ووڵات لە سەرچاوەی نەوت و سێیەمین لە سەرچاوەی گاز لە سەر ئاستی جیهان، لەگەڵ ئەمەشدا ئەندام نیە لە ڕێكخراوی ئۆپیك.

هۆشیاری وژیری دەوڵەتدارانی نەرویج بە شێوەیەك ئیدارەی ووڵاتیان لە هەموو بوارەكان و سكتەرەكانی بەڕێوەبردن ڕێكخستوە كە بە هاتنە حوكمی هەر حزب و لایەنەیێك گۆڕانكاریەكی ئەوتۆ ڕوونادات لە خزمەتگووزاریەكان یان لە شێوازی حكومڕانی، ئەمەش ووڵاتی گەیاندە ئاستێك كە ئەوە بۆ چەندین ساڵە نەتەوە یەگرتوەكان نەرویج بە باشترین وولات دەستنیشان دەكات بۆ ژیان.
لە ئێستادا نەرویج كەمترین ڕێژەی نەوت دەفرۆشێت، لەڕوانگەی ئەوەی ئەم سەروەتە گرنگە بەشی نەوەكانی داهاتووش بكات. سندووقی پاشەكەوتی نەرویجی خاوەن زییاتر لە هەشت هەزار ملیار كڕۆنە، ئەمەش پارەیەكی یەكجار زۆرە كە بۆ چەندین نەوە بێخەم دەبن. 

زۆرێك لە ووڵاتان لە جیهاندا كە خاوەن داهات و كانزا و تەنانات نەوتی زۆریشن بەڵام نەیان توانیوە خۆشگوزەرانی وخزمەتگوزاری وپێشكەوتووی بۆ گەلەكەیان فەراهەم بكەن. 
هەرێمی كوردستانیش خاوەن نەوت وگازێكی زۆرە، بێجكە لە خاكە بەییتەكەی، ئاوە سازگارەكەی، وسرووشتە جوانەكی ئەمانە هەمووی دەكرێ داهاتێكی یەكجار زۆری بۆ پەیدابكات كە خەڵكەكەی لە خۆشگوزەرانیەكی زۆردا بژین و بگەن بە ئاستی ووڵاتە هەرە پێشكەوتووەكانی جیهان.  
ئەگەر بەراووردێك بكەین لە نیێوان ووڵاتی نەرویج و هەرێمی كوردستان كە ژمارەی دانیشتوانیان وەك یەكە و داهاتییان وەك یەكە و بەڵام نەرویج خاوەن ووڵاتێكی زۆر گەورەتر و سرووشیێكی سەخترە، دەبینی كە تەنها مرۆڤەكانن جیاوازن، مرۆڤەكانن كە دەتوانن خۆشگوزەرانی بۆ گەڵەكەیان بەرهەمبێنن. دڵسۆزی و خۆشەویستی ووڵات هەموو ئەستەمەكان دەبڕێت و ووڵات و خەڵكەكەی بەرەو سەركەوتن و بەرەوپێش دەبات. گەندەڵی و خۆپەرستی و نادڵسۆزی وناهۆشیاری خەڵك، ووڵات بەرەو دواكەوتوویی وە نەهامەتی بۆ خەڵكەكەی دەهێنێت.
 بۆ دەبێ نەرویج بەم داهاتەی كە هەمان داهات بوونی هەیە لە هەرێمی كوردستان بتوانن ووڵاتەكەیان بگەیینە بە باشترین وولات بۆ ژیان، هەرێمی كوردستانیش به هەمان داهات نەتوانێت سادەترین خزمەتگواری بۆ خەڵكەكەی دابینبكات كە خۆی دەبێنیتەوە لە كارەببە و ڕێگاوبان و  سستمێكی باشی تەندروست  و پەروەردە و فێركردن.