پێنجوێن...بەفەوتاندنی دارستانەكان كۆتایی خۆتان ڕادەگەیەنن

31/03/2021

خالد سلێمان
تەنها لە ماوەی ساڵی ڕابوردوودا، زیاتر لە بیست هەزار دار كە تەمەنیان لە نێوان 1 تا 200 ساڵە، لە پێنجوێن و دەوروبەری لە ڕەگوڕیشەوە هەڵكێشراون و كۆتایی بە ژیانیان هێنراوە، نزیكەی 5 هەزار داریش بە مەبەستی گەرمكردنەوەو دروستكردنی خەڵووز بڕاونەتەوە. بەخەمڵاندنێكی گشتیش باس لەوە دەكرێت لەم 10 ساڵەی دوییدا، ژمارەی ئەو دارانەی هەڵكەنراون و برانەتەوەو سوتێنراون بگاتە نزیكە 250000 هەزار دار تەنها لە ناوچەی پێنجوێدا. لە دوای ساڵی 1991ەوە كە خەڵكی كوردستان بەهۆی نەبونی سوتەمەنییەوە پەنایان بۆ بڕینەوەی داری چیاكان دەبردو ئەوەش زیانێكی گەورەی بە ژینگەی وڵات گەیاند، ئەمە دووەم هەڵمەتی داربڕینەوەیە كە بەشێوەیەكی چڕ لەناچەی پێنجوین دەستی پێكردوە. ئەگەر داربڕینەوە لە سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی ڕابوردوودا، بەشێوەیەكی كاتیی لە ناچاریی هاووڵاتیانەوە بو بۆ ڕوبەڕوبوونەوەی سەرماو سۆڵە لەبەرامبەر نەبوونی سوتەمەنی و ئابڵوقەی ئابووریدا، ئەوا هۆكارەكانی داربڕینەوەی ئەمڕۆ بەشێوەیەكی فراوان و چڕوپڕ لە پێنجوێن جیاوازن و ناوچەكە ڕوبەڕوی گەورەترین مەترسی ژینگەیی دەكەنەوە. یەكەم مەترسی ئەوەیە كە ئەم چالاكییە نوێیەی بەشێك لە دانیشتوانی پێنجوێن و ژمارەیەك كۆمپانیاكان لە رووتاندنەوەی سروشتی ناوچەكەدا، چەند ساڵێكە دەستیان پێكردوەو ڕۆژە لە دووای ڕۆژیش لە زیادبوندایە؛ واتە بەردەوامیی هەیە.


بەپێی بەختیار عەلی، چالاكوانی بواری ژینگەیی و ئەندامی ڕێكخراوی ملەكەوە بۆ پاراستنی ژینگە، نزیكە 10 ساڵە داربڕینەوەو تەختكردنی دارستانی سروشتی لە ناوچەی پێنجوێن بەردەوامەو زیانێكی زۆر گەیاندوە بە ژینگەكەی و ژیانی ئاژەڵان و باڵندەو مێروەكان. هەر بەگوێرەی بەختیار عەلی، <هۆكارەكانی چالاكیی داربڕینەوە لە ناوچەی پێنجوێن دابەشدەبن بەسەر فراوانبونی ڕوبەری نیشتەجێبون، كشتوكاڵ، چالاكیی كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی كەرەستەی خانوبەرەو بنیادنان و هەروەها كانەخەڵوزو بەكارهێنانی دار بۆ گەرمكردنەوە>. هەر هۆكارێكیش لەمانە دەبێتە هۆی ڕووتانەوەی ناوچەكە لە ڕووبەری سەوزایی و دارودرەخت و تێكدانی سیستمە سروشتییەكەی.

بەپێی ئەو سەرچاوانەی لە بەردەستدان و قسەكردن لەگەڵ دانیشتوانی ناوچەكە، رێژەی 30% تا 40% دانیشتوان پشت بەدار دەبەستن بۆ گەرمكردنەوە، ئەمەش وادەكات زۆرترین ژمارەی دار لە پێنجوێن بۆ ئەم مەبەست ببڕدرێت، بەڵام لەبەرئەوەی لە بنەو هەڵناكەنرێن، ئومێدی ئەوە هەر دەمێنێت لە ماوەیەكی درێژخایەندا، جارێكی تر ژیان بەبەر دارەكاندا بێتەوە؛ هەروەها ئەو دارانەی بۆ كورەكانی خەڵووز دەبڕدرێنەوە. ئەو دارانەی بە مەبەستی كشتوكاڵ لەناو دەبرێن بەهیچ شێوەیەك ئومێدی سەوزبونەوەیان لێناكرێت، چونكە لە ڕەگ و ریشەوە هەڵدەكەنرێن. بەهەمان شێوە دارەكانی ئەو شوێنانەی دەكرێنە كانەبەرد، هەڵدەكەنرێن و جارێكی تر نابوژێنەوەو سەوزایی نابەخشنە ناوچەكە. ئەگەریش كانە بەردەكان دیاریكراو بن، ئەوا ڕووبەرەكانی كشتوكاڵ فراوانن و ژمارەیەكی زۆر داری كۆرپەو بەتەمەنیان تیادا لەناو دەبرێت.


هۆكاری سەرەكی تەشەنەكردنی ئەم ڕەفتارە بەرامبەر بە دارستانە سروشتیەكانی پێنجوێن، بەرزبونەوەی نرخی بەروبومی كشتوكاڵییە، بە تایبەتی تەماتەیە كە لە وەرزێك یان زیاتر وا لە جوتیاران دەكات دەست بۆ زەوییە نەكێڵراوەكان ببەن، چونكە زەوییە كشتوكاڵیەكان دووای بەكارهێنانیان دووساڵ بەدووای یەكدا، بێ پیت دەبن و بەرهەمێكی ئەوتۆیان لێ بەدەست نایەت. لێرەوە دارستانەكان لە بەرئەوەی بە پیتن دەبنە ئامانجی فەوتاندن. هەڵبەتە لەپاڵ هەموو ئەمانەشدا، بەرزبونەوەی ڕێژەی دانیشتوان لە لایەك و دەركەوتنی دیاردەی باخی حەوانەوە لە لایەن توێژێكی كۆمەڵایەتی-سیاسییەوە لە لایەكی ترەوە، هۆكارێكی تری تێكدانی سروشتی ناوچەكەن. جگە لەوانەش سوتانی بەردەوام لە هاویندا بەهۆی بۆمبارانەكان ئێران و سوتاندنی بەئەنقسەتی سوپای پاسداران لە سەر سنورەكان و هەروەها میكانیزمی پاككردنەوەی زەوی كشتوكاڵ، كە زۆرجار جوتیارەكان بە ناهۆشیارییەوە هەڵەدەستن بە سوتاندنی زەوییەكانیان، هۆكاری تری تێكدانی سیستمی سروشتی پێنجوێن و زۆر شوێنی تری كوردستانن.


ئەوەی جێگەی لەسەر ڕاوەستانە، تا ئەم كاتە نە لەسەر ئاستی یەكە ئیداریە ناوخۆییەكان، نا پارێزگا و نەحكومەتی هەرێمیش هیچ لێپیچینەوەیەكی یاسایی بەرامبەر فەوتاندنی بەشێك لە سیستمی سروشتیی ناوچەكە نەكراوە. لە راگەیاندنێكدا كە ڕۆژەی 18ی ئادار بڵاوكراوەتەوە، (ڕێكخراوی ملەكەوە بۆ پاراستنی ژینگە) هەموو دامەزراوەكانی وەك وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو، لیژنەی تەندروستی و ژینگە لە پەرلەمان، دەستەی ژینگە، فەرمانگەی ژینگەی سلێمانی، داواكاری گشتی، یەكەی ئیداریی پێنجوێن و پۆلیسی دارستانی لەوە ئاگادار كردوەتەوە كە چۆن هەڵكەندن و بڕین و سوتانی دارستانەكان لە هەڵكشاندایە. لە ڕاگەیاندراوەكەدا هاتوە، <بەهۆی پێدانی مۆڵەتی كاركردن لەكانە بەردێكدا، كە تەواو نایاساییە وهیچ یاسا وعەقڵێك ڕێگە بەو كارە نادات، سەدان درەختی سروشتی دەرهێنراوە، هەروەها لە ڕابردووشدا سەدان درەختی سروشتی دیسان هەر لەم ناوچەیە وبۆ ئەم مەبەستە لەناوبراوە. بەم شێوە كار كردن لە سنووری دارستان، سەرباری دەرهێنان ولەناوبردنی سەدان درەختی سروشتی، بۆتە هۆی ناشیرین كردن وتێكدانی سروشتی نزیك پێنجوێن>. هەروەها هاتوەو دەڵێت: <دەبو حكومەت لە دووری ئەو مەودایە، هەستایە بە زیادكردنی ڕووبەری سەوزایی، بەڵام بە پێچەوانەوە (بەڕێوەبەرایەتی كانزاكان) بە واژۆی (پاوان ودارستان) هەڵدەستن بە لەناوبردن و تێكدانی ڕووبەری دارستانە سروشتییەكە>!.


بە كورتیەكەی، تێكدانی سروشتی كوردستان، بەتایبەتی سروشتی پێنجوین كە هەر دارێك تیایدا وەك شادەمارێكی خوێنی لەشمانە، چیمان پێدەڵێت؟ ئەی زیانەكان لە كوێدان و كەی دەردەكەون و چۆن لەسەر ژیانمان ڕەنگ ئەدەنەوە؟ یەكەم خاڵ كە دەسنیشان بكرێت نەبوونی هەیئەتێك و سیاسەتێكی ژینگەیی كارایە لە كوردستان كە بەشێكە لە سیستمێكی سیاسی بێخەم و بێكەڵك. هەرچی دەستەی ژینگەو ئەو لاپەڕانەش دەربارەی ژینگەو سروشتی كوردستان نووسراون، تەنها مەرەكەبی سەر كاغەزن و هیچی تر، ئەگینا سنورێك بۆ ئەم تراژیدیا داربڕینەوە دادەنرا!. دووەم خاڵ نەبوونی هۆشیاریی ژینگەیی لەناو دانیشتواندا كە بەدەستی خۆیان داهاتووی خۆیان و نەوەكانی داهاتویان ئەخەنە بەر مەترسییەوە.


فەوتاندنی دارستانە سروشتییەكانی كوردستان، یانی زیادكردنی گازی پیس و بكوژ، چونكە هەر دارێك دەتوانێت 33 تەن لە گازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن لە خۆیدا هەڵبگرێت، بەڵام بە هەڵكەندنیان و بڕینەوەیان، ناوچەكە لە بری ئۆكسجین، گازی گەرمكەرەوە دەبەخشێت و ڕێژەی باران كەمدەكاتەوە. رووتاندنەوەی ناوچەكە لە دارو سەوزایی یانی كوشتن و بێ ماڵ و حاڵكردنی جۆرەها ئاژەڵ و باڵندەو مێروو، كە بەشێكن لە سیستمی سروشتیی كوردستان. هەورەها لەنابردنی هەزاران گیانلبەری نەبنیراو لەناو سروشتدا كە بەشداری لە پاككردنەوەی خاك و ئاو و هەوادا دەكەن، بە لەناوبردنیشیان، پێش تێكدانی سروشت، داهاتووی مرۆڤەكان دەكەونە بەر مەترسی لەناوچونەوە، چونكە نەمانی گیانلەبەرێك ئاماژەیە بۆ لەناوچونی مرۆڤ. ئێمە بە فەوتاندنی دارستانەكان، فەوتاندنی خۆمان ڕادەگەیەنین.