پەروەردە چیە و كێ لێی بەرپرسیارە؟

03/04/2021

رەهێڵ تەلعەت دزەیی
چەمكی پەروەردە چەمكێكە ئاسان نییە كۆدەنگی لەسەر هەبێ  و پێناسەیەكی یەكگرتووی بۆ بكەین. 
پێناسەی پەروەردە لە كۆمەڵگایەك بۆ كۆمەڵگایەكی تر دەگۆڕدرێت، ئاستی هۆشیاری، جۆری بیركردنەوە، گەشەكردنی مرۆڤەكان، جیاوازی بیروبۆچون، پێداویستیەكانی ژیان، بەرز و نزمی ئاستی ئابووری، و جۆری سستمی حكومڕانی كاریگەریان دەبێ لەسەر پێناسە و فەلسەفەی پەروەردەی هەر كۆمەڵگایەك.  
پەروەردە كار دەكات لەسەر پەرەپێدانی تاك لە ڕێگای پرۆسیەكی سستماتیكی مەبەستدار لە پێناو ئامانجێكی دیاریكراو كە لە نێوان نەوەكان ئاڵوگۆڕ دەكرێن.
ئامانج لە پەروەردە، پەرەپێدان و گەشەكردنی تواناكانی تاك لە سەرجەم لایەنەكان، لایەنی زهنی، دەروونی، جەستەیی، كۆمەڵایەتی، سۆزداری، مەعرفی، هەڵس وكەوت و كەسایەتی تاك، لە پێناو گەشەپێدانی و پەرەوپێشچوونی كۆمەڵگا. 

پەروەردە و سستمی پەروەردەی بەردی بناغەی پێشكەوتنی وڵاتانن، گرنگی هەیە لەسەر گەشەكردنی لایەنی ئابووری وكەلتووری وڕامیاری وكۆمەڵایەتی گەلان.
یەكەم لانەی منداڵ خێزانە كە لەوێوە یەكەم وانەی پەروەردە وەردەگرێت، بەلام خێزان تاكە لایەن نییە كە بەرپرسیاربێت لە پەروەردە كردنی منداڵ. هەروەك باسمان كرد شێواز وجۆری پەروەردە كاریگەری دەبێت لەسەر كایەكانی حكومڕانی وڵات و گەشكردنی كۆمەڵگا، بۆیە ناكرێ پرۆسسی پەروەردە بەتەنها بخریتە ئەستۆی دایك وباوك. 
 بەرپرسیاری سەرەكی لە داڕێشتنی شێواز و دەستنیشان كردنی ئەو فەلسەفە پەروەردەییەی كە دەگونجێ لەگەڵ داب و نەریتی  و كەلتووری كۆمەڵگاكەمان، سیاسەتمەداران و حكومەت و پەرلەمانە. 

ئایا تا ئێستا لە پەرلەمانی كوردستان بۆ یەك جاریش باس لەوە كراوە چی جۆرە فەلسەفەیەكی پەروەردەیی گونجاوە لەگەڵ كەلتوور فەرهەنگی ئێمە و بیكەن بە پرۆژەیاسا وكاری لەسەر بكەن؟ بۆ ئەوەی كۆمەڵگاكەمان ببێت بە خاوەن پەروەردەیەكی یەكگرتوو سەردەمیانە. ئەم بابەتە گرنگترین بابەتە كە دەوبوو پەرلەمان و ئەندام پەرلەمانەكان كاتی زۆر و توانای زۆرتری بۆ تەرخان كردبا.
سستمی پەروەردە و فێركردن و ڕادەی گەشەكردن و سەردەمیانەی ئەم سستێمە كاریگەری بەرچاوی هەیە لە بووژانەوەی ئابووری و ئاسایشی گشتی و بەرەوپێشچوونی پیشەسازی وكشتوكاڵی وجولانەوەی فەرهەنگی هەر كۆمەڵگایەك.

لە هەرێمی كوردستان تا ئێستا نەتوانراوە یان هەوڵنەدراوە فەلسەفەیەكی پەروەردەی یەكگرتوو داڕێژن و پەیڕەوی بكەن و شۆڕی بكەنەوە بۆ قوتابخانەكان ولەڕێگای پەیوەندی و هاوكاری نێوان خێزان و قوتابخانەكانەوە بگەێندرێتە  دایك و باوك بۆ ئەوەی پەروەردەیەكی یەكگرتوومان هەبێ و بتوانین پێناسەی پەروەردەی كۆمەڵگای كوردی بكەین، لە ئێستادا ئاسان نییە پێناسەی جۆری پەرەوردەی كۆمەڵگاكەمان بكەین. هەر خێزانەو بە گوێرەی ئاستی هوشیاری وڕۆشنبیری وتێڕوانینی بۆ بەهاكانی ڕەوشت وژیان منداڵەكانی پەروەردە دەكات، خێزان لە هەرێمی كوردستان هیچ هاوكاریەك ناكرێت بۆ ئاشنا بوونییان بە شیوازی پەروەردەی سەردەمیانە وچۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم گۆڕانكاریە زۆر و بە پەلانەی ڕوودەدات لەم سەردەمە كە كاریگەری زۆری هەیە لەسەر تاك بە تاكی كۆمەڵگا. 
خێزان بەتەنها توانای ئەوەی نییە پەروەردەیەكی سەردەمیانە پێشكەش بە منداڵەكانی بكات، بۆیە پێویستی بە هاوكاری و ڕێنمایی هەیە، ئەمەش لە ڕێگای كردنەوەی سەنتەری (هاوكاری خێزان) لە زۆربەی شوێنەكان بۆ ئەوەی ڕێنمایی دایك و باوكان بكەن و هاوكاریان بن لە پەروەردەكردنی منداڵەكانیان، ئەمەش ئەركی وەزارەتی كار و كاروباری كۆمەڵایەتییە.
لەگەڵ ئەوەی زۆر باس لە پشتگوێ خستنی لایەنی پەروەردە لە سستمی خوێندن دەكرێت، بەڵام پرۆسەی پەروەردەی (ئەرێنی و نەرێنی) بوونی هەیە لە ناو هۆڵی خوێندن و قوتابخانەكان. ئەوەی بوونی نییە (پێداگووگیك)ە  نەك پەروەردە ( پێداگوگیك واتا بیر و تیۆری، بەڵام كاتیك ئەم بیر وتیۆریانە  بە پراكتیكەكردن دەكرێت بۆ كردار و ئاكار دەگۆڕدرێت بۆ پەروەردە).
 
 پەروەردە بابەتێك نییە كاتی بۆ دیاری بكرێت وەك وانەكانی ماتماتیك، زانست، وەرزش یان هەر بابەتێكی تر، بەڵكوو پەروەردە بوونی هەیە لە هەموو وانەكان. مامۆستا پێشڕەو و نمونەیە بۆ قوتابیەكانی، هەڵس و كەوت و شیواز و ئاستی قسەكردن و ڕێزگرتنی لە خۆی و قوتابیەكانی و شیوازی وانە بێژی ڕاستەوخۆ وناڕاستەوخۆ كاریگەری دەبێ لەسەر قوتابیەكانی، لە مامۆستاكەیان فێردەبن و دەبێتە بەشێك لە پەروەردە وكەساییەتیان. لە نەبوونی بەرنامەیەك و فەلسەفەیەكی دیاری كراو لەلایەن پەرەلەمان و وەزارەتی پەروەردە كە قوتابخانە و مامۆستاكان پابەندبكرێن پێیوەی، دەبیتە هۆی ئەوەی پەروەردەیەكی نەرینی و بێ بەرنامە لە ناو قوتابخانەكان پەیڕەوبكرێت. 

وەزارەتی ڕۆشنبیری ئەركێكی گرنگی هەیە شان بە شانی  دەزگاكانی تری حكومەت. ئاستی بلاوكراوە ئەدەبی وفەرهەنگیەكان و ئەم دڕامایانەی كە لە كەناڵەكانی ڕاگەیاندن پەخش دەكرێن، پێش بڵاوكردنەوەیان دەبێ لەلایە وەزارەتی ڕۆشبیری كۆنتڕۆڵ بكرێت و ڕێگا بەو درامانە نەدرێت كە كاریگەری نەرێنی وناگونجێت لەگەل ڕەوشت و كەلتووری كۆمەڵگاكەمان. ئاستی زمانەوانی بێژەر ودۆبلاج كردنی دراماكان و بەكارهێنانی وشەی نەشیاو ڕاستەوخۆ كاریگەری دەبێت لەسەر شیوازی قسەكرد وئاستی زمانەوانی تاكی كۆمەڵگا بەتایبەتر منداڵان. 

بۆ ئەوەی كۆمەڵگایەكی پێشكەوتوو سەركەوتوومان هەبێ، بۆ ئەوەی حكومڕانێكی ڕەشید و دادپەروەرمان هەبێ، گرنگە پەرلەمانی كوردستان و لایەنە پەیوەندیدارەكان كاری جدی بكەن و بە گرنگەوە كار بۆ داڕشتنی پڕۆژەیاسایەك كە تێدا پێناسەی چۆر و ئەو فەلسەفەیەی گونجاوە بۆ كۆمەڵگاكەمان و مندال و نەوەكانمانی لەسەر پەروەردە بكرێت، لە پێناو گەشەپیدان وبەرەوپێشچوونی كۆمەڵگا وسستمی حكومڕانی هەرێمەكەمان.