كۆڕەو، سەرچاوەی یەكەمی حوكمڕانی

03/04/2021

بەهرۆز عەلی
دوای گواستنەوەی وێنەی نەهامەتیی كۆڕەوی خەڵكی كوردستان بۆ میدیا جیهانییەكان، لە ڕێگە‌ی پیشنیازی فەڕەنسا، ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە ڕۆژی ٥ی نیسانی ١٩٩١ بڕیاری ٦٨٨ دەركرد، بە گوێرەی بڕیارەكە ڕژێمی سەركوتكار و ڕەفتار فاشستی عێراق ناچار كرا، دەست لە سەركوتكارییەكانی هەڵگرێت و هەڵفرینی فڕۆكە ‌جەنگییەكانی لێ قەدەغەكرا و ناوچەی ئارام لە هەرێمی كوردستان دروست بوو.
ئەوەش هەلی بۆ لایەنە كوردستانییەكان ڕەخساند هەڵبژارنی گشتی ئەنجام بدەن كە ئەو هەڵبژاردنە بووە هۆی دروستكردنی یەكەمین كابینەی حوكمڕانی خۆجیی لە هەرێمی كوردستان، گرنگیی ئەو بڕیارە لە لایەكەوە ئەوەیە كە بۆ یەكەم جار بوو لە دوای پەیماننامەی سیڤەر و لۆزان، جارێكی تر ناوی كورد لە پەیماننامە و بڕیاری سیاسیی نێو دەوڵەتی بهێنریت، واتە ئامڕازێكی یەكجار گرنگ بوو چونكە بووە هۆی ئەوەی كێشەی كورد بچێتە ناو ناوەندە سیاسییە نێودەوڵەتییەكان، كەپێشتر لایەنی نێودەوڵەتی زیاتر وەك عەتف و لایەنی مرۆیی لە كوردی ئەڕوانی، بە لایەكی تردا كەمەبەستی سەرەكیبە، كۆڕەو بووە ‌هۆی سەرچاوەی یەكەمی حوكمڕانی.

مەبەست چیە لە سەرچاوەی حوكمڕانی؟ 
هەموو حوكمڕانییەك جا دیموكراسی بیت یا دیكتاتۆری، لیبراڵی بێت یا پارێزگار، لە سەر بنەمایەكی شەرعی سەرچاوەی گرتووە، جا ئەو بنەما شەرعییە دروست بێت یا نادروست بێت، هەرچی حوكمڕانی وڵاتانی لیبراڵ و دیموكراسی هەیە سەرچاوەی حوكمڕانییەكەی هەڵبژاردنە، هەندێ لە وڵاتان لە ڕێگە‌ی كودەتاوە هاتوونەتە سەر حوكمڕانی بە‌ واتا كودەتا بووەتە سەرچاوەی حوكمڕانییەكەی، هەروەها هەندێكی تر لە ڕیگەی شۆڕشەوە جڵەوی دەسەڵاتیان گرتووەتەبەر و شەرعیەتی شۆڕشگێڕییان كردووەتە سەرچاوەی فەرمانڕەواییكردن. هەرچی وڵاتە پادشاییەكانە لە ڕێگەی میراتگرییەوە لە باوانەوە بۆ وەچەكانیان فەرمانڕەوایی دەكەن.

ئەمانە هەموی سەرچاوەی شەرعی حوكمڕانیین جا دروست بن یا دروست نەبن، سەرەڕای ئەوەی هەرێمی كوردستان بۆ سەدەیەك دەچێت شۆڕشی بەرپا كردوە و بەردەوام بووە، بەڵام دەرەنجام شۆڕش نەبووە بە‌ سەرچاوەی یەكەمی ئەم دەسەڵاتەی كە هەیە، كەواتە كام هۆكار زەمینەی ڕەخساند بۆ دروست بوونی ئەم كیانە سیاسییە؟ ڕەنگە‌ شۆڕش و ڕاپەڕین بەشێك بن لە هۆكارەكە، بەڵام هۆكاری سەرەكیی بڕیاری ٦٨٨ بوو كە لە دەرەنجامی كۆڕەو دروست بوو، چونكە كاتێك هەڵبژاردن كرا كە ناوچەی ئارام بە پێی بڕیاری ٦٨٨ دروست بوو.

ئەگەر ئەو ناوچە ئارامە دروست نەبا، مەحاڵ بوو بتوانرایە هەڵبژاردن بكرێت و یەكەمین كابینەی حكومەت لە هەرێم دروست بێت، ئەو بڕیارەش بە هۆی كۆڕەوە لە لایەن ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی دەركرا، ئەوەش ئاماژەیەكە بۆ ئەوەی نەهامەتییەكی میللی بە كۆمەڵ بووە بنەمایەك بۆ دروستبونی كیانیكی سیاسیی تاڕادەیك باوەرپێكراوی نێودەوڵەتی، كە بونیادی كەسێتیی نەتەوەیی كوردی خستە سەر بناغە، بەڵام سەركردایەتیی شۆڕش سوودی لەو هەلە وەرنەگرت و خۆی لەگەڵ هەلومەرجی نێودەوڵەتی و نەگونجاند. نەیشیتوانی برەو بە پایەكانی دەوڵەتداری بدات و ئەو شەرعیەتە میللییەی لە جەماوەر ستاندەوە و بەرگی شەرعیەتێكی شۆڕشی ناڕێكوپیكی كرد بەسەر شەرعیەتی میللیدا. لەوەش زیاتر ئێستا وادەردەكەوێت، كە ئەم حوكمڕانییە سەرچاوەكەی بگەڕێتەوە بۆ بنەماڵەی هاوشێوەی پادشایەتی. 
ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوەیە ئەو هەڵە میژووییە و ئەو ڕێرەوە خوارە ڕاست بكەینەوە، كە شۆڕش و بنەماڵە بووبنە سەرچاوەی حوكمڕانی، بەڵكو ئەوەی ئەو كیانەی دروست كرد بە پلەی یەكەم ئەو تراژیدیا بە كۆمەڵە بوو، كە لە ٢ی نیسانی ١٩٩١دا گەلی كورد چەشتی.