شیعە چۆن و لە كوێوە سەری هەڵدا؟

05/04/2021

بڕوا كەمال
مەزهەبی شیعە یاخود شیعە مەزهەب یەكێكە لە مەزهەبە كاریگەرەكانی نێو مێژوو و شارستانیەتی ئیسلامی، لەجیهانی ئیسلامیدا دوو جەمسەر هەیە یاخود ئەتوانین بڵێن دینی ئیسلام دابەش دەبێت بەسەردوو مەزهەب دا ئەویش (شیعەو سونەیە)، بەگشتی ئەم دوو مەزهەبە، شوێنكەوتوانی ئاینی ئیسلامیان دابەشكردووە بۆئەم دوو مەزهەبە.
تێگەیشتنی ئەم دوو مەزهەبە زۆر جیاواز بووە لەیەكتری، هەر یەكەو خوێندنەوەیەكی جیاوازی هەبووە بۆ ئاین، ئەوەی لەم بابەتەدا تیشك دەخەینە سەر مەزهەبی شیعە.

وشەی شیعە لەچییەوە هاتوە؟
وشەی شیعە لە بنەڕەتدا لە زمانی عەرەبیدا بە مانای شوێن كەوتن دێت، و لە مێژووی ئیسلامیدا، زاراوەی شیعە بۆ زۆر لە بزوتنەوە ئیسلامییەكان بەكارهاتووە وەك شیعەی عوسمان و شیعەی معاویە و ئەوانیتر، بەڵام وشەی شیعە بە تەنها بە كاردێت بۆ شوێنكەوتووەكانی عەلی، و شیعە لەو بڕوایەدان كەوا ئەم ناونانە لە فەرموودەیەكی پێغەمبەردا (د.خ) هاتووە لە وەڵامی پرسیارێكی عەلیدا؛ كێ باشترین كەسی سەر زەوییە؟، وەڵامی ئەداتەوە؛ (أنت وشیعتك)، واتە؛ تۆو شوێنكەوتووەكانت.

لەبەرئەوە شیعە لەو بڕوایەدان كە شیعە لە دوای وەفاتی پێغەمبەر دەرنەكەوتووە بەڵكو شیعە خۆی ئیسلامی ڕاستەقینەیە، و ئەم فەرموودەیە بە گێڕانەوەی جیاواز لە هەندێك لە كتێبەكانی شیعە و مەزهەبەكانی تردا هاتووە.

مێژووی سەرهەڵدانی مەزهەبی شیعە
شیعە لەو بڕوایەدان كە ئەوان خودی ئیسلامن، و وایدانانێن ئەو مەزهەبە دوای ئیسلام دەركەوتبێت بەڵكو بە خودی ئیسلامی دادەنێن، و لەو باوەڕەدان كە موسڵمانی لە خواترس ئەبێت شوێنكەوتوو و ملكەچی عەلی كوڕی ئەبوتالیب بێت، لەبەر ئەوە شوێنكەوتن بە یەكێك لە پایەكانی ئیسلام دادەنێن و پێغەمبەر لە ماوەی ژیانیدا بنەڕەتەكەی داناوە و پێش وەفاتكردنی لە ڕۆژی " غەدیر"دا ویلایەتی عەلی ڕاگەیاندووە لە دوای خۆی بە پێی بیروباوەڕی شیعە، هەروەها تائیفە ئیسلامیەكانیتر بە دروستكراو دادەنێن و ئەڵێن لە لایەن فەرمانڕەواو سوڵتانەكانەوە دانراون بۆ دوورخستنەوەی ئیسلام لەوەی پێغەمبەر محەمەد ویستویەتی.

هەندێك لە مێژوونوسان وایدادەنێن، كە سەرەتای شیعە دروستبوو لە پاش وەفاتی پێغەمبەر كاتێك موسڵمانان كۆبوونەوە لە " سەقیفەی بەنی ساعیدە" بە ئامادەنەبوونی بەنی هاشم بۆ نمونە عەلی كوڕی ئەبووتالیب و عەبباسی كوڕی عەبدول موتەلیب كە خەریكی ناشتنی پێغەمبەر بوون، و كۆبوونەوەكەی سەقیفە كۆتایی هات بە هەڵبژاردنی ئەبوبەكر بە كۆبوونی پشتیوانان و كۆچەران لە سەری، لە دوای كۆبوونەوەكە كۆمەڵێكی بچوك لەوانەی ئامادەی نەبوون كۆبوونەوە لە ماڵی عەلی و ناڕازییبوون لە هەڵبژاردنی ئەبوبەكر.

هەندێك وای دائەنێن كە ئەمە بەرەو پێشچوو لە سەردەمی خەلیفە عوسمانی كوڕی عەفاندا، كە هەندێك لەو سیاسەتانەی كارگێڕەكانی لە شام و میسر پێی هەڵئەسان بوو بە هۆی توڕەكردنی خەڵك و شۆڕشیان ڕاگەیاند، لەگەڵ ئەوەی عەلی خۆی ویستی ڕێگەیان لێبگرێت، بەڵام لە كۆتاییدا عوسمان كوژراو پاشا موسڵمانان كۆبوونەوە لە دەوری عەلی و داوایان لێكرد خەلافەت بگرێتە دەست.

لێرەدا جارێكی تر بیرۆكەی هاوسۆزبوونێكی نوێ دەستی پێكردو عەلی كرا بە حاكمی فەرمی موسڵمانان لەلایەن زۆرینەی خەڵكەوە.
لە سەرەتاوە ناكۆكی دەستی پێكرد لەگەڵ هاوەڵەكانی وەك معاویە و تەڵحە و زوبێر، و زاراوەی شیعەی عەلی دەركەوت، كە بە هاوەڵەكانی عەلی ئەوترا كە پاڵپشتیان لێئەكرد، لە بەرامبەردا كۆمەڵێكی تر دروست بوون و ناوی خۆیان نا شیعەی عوسمان و داوای حەقی خوێنی عوسمانیان ئەكردو گەیشتە ئاستێك كە خەلافەتی عەلیان ڕەت ئەكردەوە لەبەرئەوەی خاو بوو لە بەدەنگەوەچوونی داواكەیان بۆ تۆڵە سەندنی عوسمان، لە سەرەوەی شیعەكانی عوسماندا معاویە كوڕی ئەبووسوفیان بوو لەلایەك و عائیشەی خێزانی پێغەمبەر بوو لە لایەكیتر و پاشان رووداوەكانی وەك "شەری جەمەل و شەری صفین" لە نێوان لایەنگرانی عەلی و لایەنگرانی حەقی عوسماندا كەوتەوە هەروەها كۆمەڵە نوێكانی وەك خەواریج دەركەوتن، و عەلی كوڕی ئەبووتالیب لەسەر دەستی یەكێك لە خەواریجەكان كوژرا لە كاتی نوێژی بەیانیدا لە كووفە.

بەشێك لەنوسەران ڕەخنەی ئەوە دەگرن لە مەزهەبی شیعە كەهەمیشە لەمێژوودا ئەژین، بەردەوام دەهۆڵی مێژوو دەكوتنەوە، بەشێكتر لەنوسەران و بیرمەندان دەڵێن بەپێچەوانەوە شیعە لە مێژوودا ناژی بەڵام دەبێت ئەوە بڵێن كە دەبێت لەڕاستیەكانی مێژوو خۆمان لانەدەین ، كە زۆربەی زوڵمەكان بنەماڵە ئالو بەیت كراوە بەتایبەتی (ئیمامی عەلی كوڕی ئەبوتاڵیب) لەدوای ئەویش هەردوو نەوەكەی ( حەسەن و حسێن ) كە نەوەی ئیمامی عەلی بوون وە شیعەكان هەموو ساڵێك لەمانگی موحەڕەم یادی ئەو ڕۆژەدەكەنەوە كە ئیمامی حوسێن شەهید دەكرێ لەكەربەلا، كە ڕووداوێكی خوێناوی مێژووییە.

لەدوای كوژرانی حوسێن كۆمەڵێك بەناوی تۆڵەسەندنەوە لە خوێنی ئالو بەیت، دروست دەبێت و ڕێخۆشكردنێكی باش دەبێت بۆ دروست بوونی شیعە.

لە دوای ڕووداوی كەربەلا بیرۆكەی شیعە شێوازی شۆڕشی وەرگرت لە زۆر شوێنێك و حسەین بوو بە كەسایەتیەك كە شیعەی هێمای ستەملێكراوی تیادا ئەبینن و دێڕە ناودارەكەیان هەموو كات دووپات ئەكەنەوە (هەموو ڕۆژێك عاشورایە و هەموو خاكێك كەربەلایە).

لەناو شیعەشدا كۆمەڵێك گائیفە هەیە كە تێڕوانینیان جیاوازە بە پێی مێژونووسە شیعەكان، شیعە دابەش دەبێت بۆ دەستە و تائیفەی جیا كە بە شێوەیەكی یەك لە دوای یەك دەركەوتن و ئەوانەی ناسراون لە مڕۆدا ئەمانەی خوارەوە.

شیعەی دوانزە ئیمامی 
تائیفەی دوانزە ئیمامی باوەڕیان بە چواردە كەسی پارێزراو هەیە لە هەڵەو تاوان، لەوانە دوانزەیان ئیمام (پێشەوای) پارێزراون، و باوەڕیان وایە كە محەمەد مەهدی كوڕی ئیبن حەسەن عەسكەری لەوانە، و ئەم كەسایەتیە چاوەڕێكراوە بەڵێنپێدراوەكەیە و لە بەرچاو دیارنەماوە پاشان ئەگەڕێتەوە تا زەوی پڕ دەكاتەوە لە دادپەروەری.

تائیفەی دوانزە ئیمامی بە گەورەترین تائیفەی شیعە دادەنرێت لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە، و ڕێژەكەیان بە نزیكەی %٨٥ی شیعە مەزندە دەكرێت، و ئێران و عێراق و ئازەربایجان نزیكەی سێ بەشی شیعەی دوانزە ئیمامی لە خۆ ئەگرن، ئەمەش ئەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی حوكمی سەفەوییەكان ١٥٠١-١٧٣٦ز كە شا ئیسماعیلی سەفەوی مەزهەبی شیعەی دوانزە ئیمامی سەپاند بەسەریاندا و ئەمەش بوو بە هۆی ئەوەی نەتەوەكانی وڵاتی فارس و ئازەربایجان و هەندێك لە توركەكان ببن بە شیعە.

جەعفەر سادق زانست (فیقهی) شیعەی دانا و قوتابیەكانی بڵاویان كردەوە لە نیو خەڵكیدا و هەزاران قوتابی لەسەر دەستی زانستیان وەرگرت و موسڵمانان بە گشتی بە ئەستێرەی نەتەوەی ئیسلامی دادەنێن لەبەرئەوە ئەم تائیفەیەبە (جەعفەریی)یش ناودەبرێن.


شیعەی ئیسماعیلی 
لە دوای وەفاتی ئیمام جەعفەری سادق شیعە كۆبوونەوە لە دەوری كوڕەكەی موسا كازم، بەڵام هەندێك لە شیعە ڕایانگەیاند كە ئیمام ئیسماعیلی كوڕی جەعفەر سادق كە مردووە لە ژیانی باوكیدا، پێشەوایەتی و ئیمامی ئەبێت لە نەوەی ئەو بێت و پێشەوایەتی موسا كازمیان ڕەت ئەكردەوە، و دووەم دابەشبوون هاتە ئاراوە كە بە ئیسماعیلی ناویان هەیە، كە ئەمیش دوو لقی لێدەرچوو (نزاری – موستەعلی) و هەتا ئێستا ماون.

ئیسماعیلیەكان بە چالاكیان ناسراون و توانیان بۆ یەكەمجار دوای كوژرانی عەلی كوڕی ئەبووتالیب دەوڵەتێكی شیعە دابمەزرێنن، پێشەواكان سەركردایەتیان ئەكرد دوای سەركەوتنی بانگەوازە نهێنیەكەیان ئەیانووت ئەوانە لە نەوەی عەلین و دەوڵەتەكەش دەوڵەتی فاتیمی بوو. لە باكووری ئەفریقا دەستی پێكرد و گەیشتە میسر و قاهیرەی پایتەخت لە سەردەمی ئەواندا گەورەترین شار بوو.
ئیسماعیلیەكان لە نەجەران لە باشووری شانشینی سعودیە و لە هند و چەند وڵاتێكی تردا هەن.

شیعەی زەیدی
لە دوای كوژرانی حسەین و وەفاتی كوڕەكەی عەلی زەین عابدین كە دوو كوڕی هەبوو ئەوانیش زەیدی كوڕی عەلی و محەمەد باقر بوون.
زەیدی كوڕی عەلی وەستا لە بەرامبەر ئەمەوییەكان و خەڵكانی شیعە لە دەوری كۆبوونەوە، و زەید دوا هەناسەكانی كۆتایی ژیانی لە كارەساتێكی خەماوی وەك شەهیدبوونی حسەینی باپیرەی دا بوو، و لە دوای مردنی تائیفەیەكی تر لە شیعە جیابوونەوە كە پێشەوایەتیان لە محەمەد باقر نەئەبینی لە كاتێكدا شیعە بە ئیمامیان دائەنا، پێشتر تاكو زەیدیش لە ژیاندا بوو، و ئەم تائیفەیە بە زەیدی ناسراون و هەتاكو كاتی ئێستا ماون، ئەم تائیفەیە جیاوازن لە شیعەكانی تر بەوەی پێشەوایەتی بە دەق بۆ كەسێكی دیاریكراو دانانێن و بەڵكو بۆ نەوەی عەلی كوڕی ئەبوتالیبی دادەنێن.
زەیدی بە نزیكترین مەزهەبی شیعە دادەنرێت لە سوننەوە لەبەر ئەوەی زانستی مەزهەبی شافعی وەرئەگرن.


سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە
ــ مێژووی تەبەری
ــ البدایە و النهایە
ــ كتێبی مێژووی ناكۆكی شیعەو سوننە