واعیزی سوڵتانەكان، دەرمانی دەسەڵاتداران و شێرپەنجەی خەڵكی

05/04/2021

خالید عەبدولكەریم
هەمیشە سوڵتان و میر و خەلیفەكان، ئەوانەی تەنها مانەوەیان لەسەر كورسیەكەیان وەك لەبیروباوەڕ  وخزمەتی خەڵكیان بەلاوە گرنگ بووە، پێویستیان بەكۆمەڵیك ڕاوێژكار و واعیز و وتەبێژ هەبوە، بۆ ئەوەی پردێك لەنێوان خەڵكی و خەلیفە و میرەكانیاندا دروستبكەن، بەجۆرێك كەی خەلیفەی ویستی خەڵكیان پێبترسێنیت گومان لەسەر تەخت و تاراجیان دروستنەكەن و ئەوانیش بۆ ئەو مەبەستە غەزەبی خوا بیری ئەوانە دەكەنەوە كەحاكمەكەیان بەمەزڵوم و خۆیان بەزاڵم بزانن، لەگەڵ گۆڕانكاری دەسەڵاتەكاندا شكڵ و شێوەو كاری واعیزی سوڵتانەكانیش گۆڕانكاریان بەسەردا هاتوە، بەڵام لەناوەڕۆكدا واعیزی سوڵتانەكان جیاوازن لەواعیزانی هەق و خەڵكی، ئەوان لەژێر هەر ناوێكدا بن، ئەوانەن دەستی خەلیفە و میر و پیر و دەربەگ و دەسەڵاتدارەكانیان بۆ سەر قوڕگی خەڵك درێژ دەكەن لەپێناو مانەوەیاندا.

لێرەدا دید و بۆچونی عەلی وەردی لەبارەی واعیزی سوڵتانەكانەوە دەیخەنە ڕوو بۆ ئەوەی وێنە گشتیەكەی واعیزەكانی سەردەمی ئێستاش، ئەوانەی لەژێر ناوی جیاجیا خزمەت بەسوڵتانەكانی سەردەم دەكەن ڕونببنەوە.

لەكتێبەكەی دا بەناوی واعیزی سوڵتانەكان عەلی وەردی لەدوانزە بەشی دا سێ تەوەری گرنگی تایبەت كردوە بۆ واعیزەكان، لەژێر ناونیشانی ( واعیزەكان و دوالیزمەی كەسێتی و ( واعیزەكان و چاكسازی كۆمەڵگەی ) واعیزەكان و ململانێی دەروونی).
دواتر لەسەردەمی گەشەسەندی مێژووی دەسەڵاتی ئیسلامی دا كەبوەتە هۆكاری سەرهەڵدانی واعیزەكان شێی دەكاتەوە.

واعیزەكان لەئامۆژگارییەكانیان دا هەمو كات ئەو بەڵا و نەهامەتیەی ڕووبەڕووی كۆمەڵگەی دەبێتەوە دەەنە پاڵ تێكچونی ئەخلاقی خەڵك و چارەسەرەكەش تەنها لەوە دا دەبینن كە ئەخلاق چاكبكرێتەوە ئیدی لەگەڵ ئەوەدا هەمو كێشەیەكی تر چارەسەر دەبێت، لەكاتكێدا كۆمەڵگەی مرۆیی تەنها بەئامۆژگاری ناگۆڕییت بەڵكو هەندێ تایبەتمەندێتی هەن سروشتین و گۆڕانكارییان لەبنەڕەتەوە بەسەردا نایەت.

وەیل بۆ هەژارەكان و لێخۆشبونیش بۆ خەلیفە
وەردی لەكتێبەكەی ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، واعیزەكان هەقیان بەسەر گەندەڵ و ستەمكارانەوە نیە و خۆیان لەقەرەیان نادەن، هەمو تەركیزیان دەخەنە سەر هەژارەكان و دەگەڕیین بەدوای دەرخستنی هەڵەیەكی بچوكیاندا و دواتریش بە هەڕەشەی وەیل و ڕۆژی حساب دەیانترسێنن، وەردی هۆكاری ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێنیتەوه، چۆن خەلیفە و پیاوانی دەروبەریان دەژین ئەوانیش بەهەمان شێوە لەخۆشگوزەرانیدان، خۆشیی ژیانیان بەستراوەتە ڕەزامەندی خەلیفەوە لێیان، بۆیە واعیزەكان چاو لەو تاڵان و بڕۆ و كارە خراپانە دەپۆشن و ئەو خەڵكەشی بە دەستی ستەمكاری و گەندەڵی ئەوانەوە گیرۆدەبوون بەئامۆژگارییەكانیانەوە سەرقاڵ دەكەن، بەوەش دەبنە شەریكی سوڵتان و خەلیفەكان، ئیدی ئەوانیش پاڵی لێدەدەنەوە و چاوەڕوانی حەڵال كردنی ئەو پارووە نانەن كە هەژارەكان بەڕەنج و بازوی خۆیان پەیدای دەكەن و ئەوان بەڕێگەی دین لێیاندەبەن و ئەگەر نەیدەن بەخەلیفە ئەوا واعیزەكان خێرا بەسزای خودا دەیانترسێنن.

وەردی باسی ئەو چركەساتانە دەكات كاتێك هەژارێك دەیەوێت كەمێك ئیرەی هەبێت بۆ ئەوەی پاڵی پێوە بنێت قوتێك بۆ ماڵ و مناڵەكانی پەیدا بكات، بەڵام لەو كاتەدا واعیزەكان هاواری بەسەردا دەكەن و پێدەلێن ئیرەی بۆخود ژیان، تاوانێكی قێزەوەنە، دواتر هەژارەكە لەخۆی بێزار دەبێت و توانای ئەوەی نامێنیتەوە خۆی چاكبكات و توشی گرێی كەمتەرخەمی دەبێتەوە، وەردی بەنمونە باسی ئەو ڕوداوانە دەكات بەتایبەت چۆن لەنێوان سەحابیەكاندا لەدوای مردنی پێغەمبەرەوە گەشەی كردوە.

وەردی ئەوەش دەڵیت ئەو ململانێە دەرونیە كاتێك زیاد دەكات، دابونەریتی كۆمەڵایەتیش وا لەمرۆڤ دەكات ببێتە خاوەنی ماڵ و كەرامەتیش، مرۆڤ توشی سەرسوڕمان دەبێت كاتێك بەها كۆمەڵایەتیەكە پاڵی پێوەدەنێت بۆ ئەوەی ماڵ كۆبكاتەوە و بگاتە ڕادەیەكیش كەرامەتی پارێزراوبێت، بەڵام واعیزەكان ئەوكاتە پێدەلێن كۆكردنەوەی ماڵ چروكیە و خۆشتەویتیش بۆپلە و پایەی كۆمەڵایەتی ( ناوبانگ )ی شەرەفمەندانە تاوانە.

وەردی ئەوەش شی دەكاتەوە لەكاتێكی وەهادا و لەكۆمەڵگەیەكی دووڕوودا ململانێنی دەرونییەكان لەلای هەندێ خەڵك گەشە دەكەن، هەندێك دابڕان و خوداپەرستی هەڵدەبژێرن، هەندێكی تر كە ناتوانن بچنە خەڵوەتەوە و داببڕێن هەوڵدەدەن خۆیان سەركەوتوبن لەسازانی نێوان پرەنسیپی واعیزەكان و بەهاو دابونەریتە كۆمەڵایەتیەكانی كۆمەڵگەدا بۆیە پەنا وە بەر فێلێكی تر دەبەن ئەویش دوالیزمەی كەسایەتیە، واتا (چەند جەمسەری )بۆیە ئەوكات لەو كەسەدا دو كەسایەتی دەبینرێت، یەكێكیان ئەوەیە كە گوێ لەواعیزەكان دەگرێت ، دووەم كەسایەتیشیان ئەوەیە هەوڵدەدات ماڵ و پلە و پایە كۆمەڵایەتیەكەی دەستبكەوێ كە كۆمەڵگە هانی بۆ ئەمەش دەدات، لێرەدا كەسەكە لەیەك جەستەدا دەبێتە دوو كەسی جیاواز، دو ڕۆڵی جیاواز دەبینێت.

لێرەشدا قسەی واعیزەكان تەنها بۆ عەقڵی ڕووكەش كورتدەبێتەوە، و عەقڵی ناوەكیش بەشتێكی ترەوە سەرقاڵ دەبێت، هەموو كات مرۆڤ دەیەوێت لەنێو كۆمەڵدا ڕێزێگی تایبەتی هەبێت، هەرچەندە جیاوازی رۆِشنبیریشیان جیاوازە بەڵام خەڵكی ڕۆشبیرن بەوەی پلەو پایەی كۆمەڵایەتی و ناوبانگیان خۆشبوێت.

نوسەر كەسایەتی عەرەبی خێڵەكی شێدەكاتەوە كە لەعەقڵی ناوەكیدا شانازی بە هێز و ناوبانگ و كەسایەتیانەوە دەكەن، بەڵام لەعەقڵی ڕووكەشیاندا موسڵمانن و نوێژ دەكەن، ئەمەش لەناوچە بیابانەكاندا بەدیدەكەوێت، عێراقیەكانیش لەو ڕەوەوە زیاتر لەشوێنەكانی تر بەدەوین.

سەرهەڵدانی ئەو ئیزیدواجیەتە دەگەڕیتەوە بۆ ناكۆكی نێوان بەهای موسڵمان و بەهای خێڵەكی لای عەبەرەكان، فتوحات لەسەردەمی ئیمامی عوسماندا ڕاوەستا و عەرەب دەستیانكردەوە بە ناكۆكیەكانی نێوانیان ئەمەش دوای ئەوەی فتوحات سەردەمی كوشتارێكی تری دەسپێكرد بۆ كوشتنی دوژمنەكان، ململانێكەش كاتێك زیاتر بوو ئیمامی عوسمان زیاتر لەلایەن ئەو خزمانەیەوە خۆشتەویست بو كە دوای فتوحات دەبون بەئیسلام و ئیمان نەچوبوە نێو دەرونیانەوە، ئەمەش بۆشاییەكی گەورەی لەنێوان دەسەڵات و خەڵكی دا دروست كرد، بەپێی وتەكانی وەردی.

ئەمەوییەكان لەسەردەمی فتوحاتی ئیسلامی دا دەستكەوتی گەورەیان بەدەستیهَنا، عەرەب لەدەوریان كۆبونەوەی و پێانوابو ئیسلام بۆ بەرزكردنەوەی ناو بانگ و پلەی كۆمەڵایەتی عەرەب و شكاندنی ناوبانگی عەجەمەكان هاتووە، ئەوەش دوای ئەوەی دەركەوتنی ئیسلام بوە هۆی ئەوەی عەرەب شیعر فەرامۆش بكات كە پێشتر سەرچاوەی هێزی قورەیشیەكان بوو، مەعاویەش گرنگی پێدایەوە و دوای ئەویش یەزیدی كوڕی كە خۆشی شاعیر بوو، زیاتریش لەباوكی بەداوەتی خێلەكی تێدابوو بەشیوەیەك زیاتر لەڕۆژانی عوكاز كردیە مایەی شانازی كردن، ئەمەوییەكان ڕێگەی خیڵەكیان گرتە بەر بۆ حوكم كردنی وڵات، فەقیەكانیش خەڵیكان لێهاندەدان بنەما سەرەكیەكانی ئیسلام جێ بەجێ بكەن.

وەردی باسی ئەو ململانێی دەرونیە توندە دەكات كە خەڵكی لەسەردەمی ئەمەوییەكاندا، ئەوان دڵیان خێڵەكی و بەڕوكەشیش مۆسلمان بوون، داوایان لە خەلیفە و دەسەڵاتدارەكان دەكرد دادپەروەر بن بەڵام خۆیان لەو بنەماڵانە بون كە شانازیان بە خێلەكی بون خۆیانەوە دەكرد، تاكیش ناڕازی بوو لەدەسەڵاتدارانی بەبیانوی دینیەوە و دواتریش بەشمشیر لەدژیان وەستانەوە، لەكردەوەكانیاندا خیڵەیەكی عەیار و لەقسەكانیشدا موسلێمانێكی نوێژكەر بوون.

ئەمەوییەكان بەڕاشكاوی خێڵەكی بوون ، دواتریش خەلیفەی عەباسیەكان ڕێگەی ئیزدیواجیەتی گرتە بەر، كاتی وەعز و ئامۆژگاری دەگریان و لەسیاسەتیش دا ستەمكار.

نوسەر باسی هەندێك لەواعیزەكان دەكات كە داوایان لەخودا كردوە سایە و سێبەریان لەسەر زەوی درێژتر بكاتەوە، ئەوەشی لەسەر خەڵك پێویست كردوە بۆ خەلیفە بیكەن لەڕێگەی هاندان و هەڕەشەو ترسەوە، خەڵكیان بە ستەمكار و خەلیفەشیان بەستەملێكراو داناوە، وەردی جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە و دەڵیت " یانی بهێنەوە پێش چاوی خۆت ئێمان چۆن گەشە بكات كاتێك خەڵكی ببینێت ئەمیری موسڵمانمان تاڵانی دەكات و بۆ خۆشی و چێژی دونیا بەكاری دەهێنیت، خوداش لێی خۆشدەبێت و ماڵ دزراویش سزا دەدرێت"

عەلی وەردی چەند چیرۆكیكی سەرەدەمی خەلیفەی عەباسیەكان بەنمونە هاروەنە ڕەشید دەگیڕیتەوە، كاتێك گوێ لەواعیزەكان گرتوە گریاوە و ترسی خودای بیركەوتوەتەوە، بەڵام ئەگەر ئەو واعیزە زەندیق بوو ئەگەر خەلیفەی لەداوا و خواستی خەڵكی بترساندایە، ترس لە خودا لە ترس لە خەڵكی لەلای هاروەنە ڕەشید ئەهوەنتر بووە
هەرچۆنێك بێت خودا بەڕەحم و بەزەییە.

خەلیفە خودا دەپەرستێ و عەبدی خوداش تاڵان دەكات
لەسەردەمی عەباسیەكاندا ژمارەی واعیزەكان زیادیان كرد، هەمو وەزیر و میرێك بەشێك لەو پارە و موڵكەی بۆ دروستكردنی مزگەوت و تەكیەكان تاڵانیان دەكرد،لەڕێگەی پارە وەرگرتن لەفەقیە و خواپەرستەكانەوە، بەپێی پیاهەڵدانی واعیزەكە و زمانپراوی و توانای دەربڕین پێیدەبەخشرا.

وەردی دەڵیت خەڵكی لەو كاتەدا گرنگیان بەوە نەداوە خەلیفە چی و چۆن تاڵان دەكات، مادام نغرۆ بوە لەترسی خودا و مزگەوت دەكات و واعیزەكانیشی لە نازونیعمەتتدا نغرۆ كردوە، خەڵكی بۆخۆی پاڵیداوەتەوە، لەململانێی دەروونییەكانی ناوەوەشی دا وای لێكردوە دوو دڵی هەبێت، بەدلێكی گوێ لەواعیزەكان بگرێت ، بەدڵێكی تریشی گوێ لە زەنگی پارە پەیدا كردن لای ئەوانی تر بگرێت.

كێشەكانی دینیش لەو سەردەمەدا سادە و ئاسان بووە، بۆ خەلیفە و دەسەڵاتدار هەبوە ئەوەی دەیەوێت و حەزی لێ دەكات لەتاڵانی بیكات، بۆ ئەوەی خوداشی لێڕازی بێت دەبێت بەشێك لەوەی لەخەڵكە خواپەرستەكە دەیدزێت بیدات بە واعیزەكان و ئیدی ئەوانیش لەبەردەمیاندا تەوبە دەكەن و ئەوانیش داوای لێخۆشبونیان لەلای خوای گەورە بۆ دەكەن، وەردی ئەم سوربونەی لەكتێبەكەی زۆر دەوروژێنیت.

دۆخەكە وای لێهاتبو ئەگەر واعیز ناوبانگی پەیدا بكردایە خەلیفە و وەزیر و گزیرەكانی دەچونە بەردەستی و ڕێز و حورمەتیان بۆ دادەنا و بەمەش خەڵكیان هاندەدا تاوەكو هەمان ڕێگە بگرنە بەر. ئین جوبەیر كە ئەو سەردەمانە سەردانی بەغدای كردوە شتی سەیر دەگیڕیتەوە، لەسەرەتادا بەخراپە باسی ئەخلاقی بەغدایەكان دەكات خەڵكی بەغدا بەنەفرەتی ترین خەڵكی سەردەمەكە ناو دەبات، دواتر لەبارەی واعیزەكانەوە دەڵیت " بەڕاستی لەشێوازی ئامۆژگاری و یادخستنەوە و ئاگادار كردنەوەد و بەرچاو ڕونكردنەوەدا پلە و مەقامێكیان هەیە كەبەهۆیەوە هێندەی بەزەی خوایان بۆ دادەبارێت كەزۆرێك لە گوناهەكانیان دەسڕیتەوە و قەڵەمی لێبوردن دێنیت بەسەر ئاسەوارە بەدەكانیاندا و بەردەگرێت لەوەی قاریعەی سەمایش بەر وڵاتەكەیان بكەوێت"


لەقسەكەی جوبەیردا ئەوە دەردەكەوێت ئامۆژگاری و وەعز بوە بەبەشێك لەژیانی ڕۆژانە بەڵام گوێیان نەداوە بەوەی لەبازاڕدا چی ڕودەدات، لەترازودا كێ و چۆن غەش دەكرێت.جوبەیر دەڵیت " دڵنیام خەلیفەش لەكاتی ئامۆژگاریەكاندا گریاوە و لەهۆشی خۆی چوە و ئەمەندە ڕۆچوە بەوتاری واعیزەكاندا، لەوانەش خەڵكی لەوكاتەیا گوێیان بەخەلیفە نەدابێت چی بەتاڵان دەبات، مادام خەلیفە لەترسی خودا دەبورێتەوە و مزگەوت دروست دەكات.

وەردی ئاماژەی بۆ ئەوە ش كردوە، خەڵكی لەسەر ئەو ڕێگەیە رۆشتون و تائەمڕۆش بەردەوامن، و ئیزدیواجیەتەكە لەناوەندە ئاینیەكاندا لەشوێنانی تر توندوتیژتر دەبێت، هەر كۆمەڵگەیەكیش واعیز و فەقێ و تێدا زۆر بێت ئەوا خەڵكەكەی دووڕودەبن، لەكرداریاندا لەخەڵكی تر دەچن بەڵام بەوە جیادەكرێنەوە كە ئەمان زیاد لەخەڵكی تر وەعزی یەكتر دەكەن و دەم هەڵدەچڕن و بەڵینی تیاچون و سەرنگوم بون و دۆزەخ بەیەكتر دەدەن.