كودەتایەكی تر دژی ئەردۆغان!

05/04/2021

لە ماوەی ٤٨ سەعاتی رابردوودا ١٠٤ ژەنەڕاڵ ویستیان كودەتایەك بەسەر ئەردۆغاندا بكەن
كارزان گلی
لە ماوەی ٤٨ سەعاتی رابردوو، ١٠٤ ژەنەڕاڵی خانەنشینكراو، بەیاننامەیەكیان بڵاوكردەوە و، لەوێدا بە توندی دژی حكوومەت وەستانەوە و هەڕەشەیان كرد، كە نابێت لە رێككەوتنی (مۆنترو) بكشێنەوە، چونكە ئەو رێككەوتنە میراتێكی گەورەی موستەفا كەمال ئەتاتوركە.
توركیا سەرقاڵی ئەو بەیاننامەیەیە كە لە لایەن ١٠٤ ژەنەڕاڵی خانەنشینكراوەوە بڵاوكراوەتەوە، حكوومەتی توركیا پێی وایە ئەمە كودەتایەكی سپیە بەسەر رەجەب تەییب ئەردۆغان و حكوومەتەكەی، بۆیە بە زویی بەری پێ گیرا، بەڵام بەشێكی تر پێیان وایە، ئەمە تەنیا ئاگادار كردنەوەیە و هیچی تر.

موستەفا شانتۆپ سەرۆكی پەرلەمانی توركیا، هەفتەیەك بەر لە ئێستا لە دیمانەیەكدا، باسی لە (رێككەوتنی مۆنترو) كرد، بەوەی لە دەسەڵاتی سەرۆك كۆمارە كە لێی بكشێتەوە، وەكوو چۆن لە رێككەوتنی ئیستانبۆڵ كشایەوە، كە تایبەت بوو بە مافی ئافرەت.
ئەم گوتەیە هەرایەكی زۆری نایەوە لە توركیا، سەركردەكانی ئۆپۆزسیۆنی توركیا دژی وەستانەوە و، گوتیان دەست بۆ شتێكی لەو بابەتە ببردرێت شایەنی قبوڵ كردن نییە.

لە ماوەی ٤٨ سەعاتی رابردوو، ١٠٤ ژەنەڕاڵی خانەنشینكراو، كە خۆیان بە ئەتاتوركچی دادەنێن، لە بەیاننامەیەكدا داوا دەكەن، توركیا بیر لە شتێكی لەو شێوەیە نەكاتەوە. هەروەها باس لەوەش دەكەن، كە دەبێت سنووری خۆی بزانێت و ئەگەر شتێكی لەو بابەتە بكرێت هەڵوێستیان دەبێت.
ئەم بەیاننامەیە وەكوو كودەتایەكی سپی بەسەر ئەردۆغان لێكدرایەوە و، میدیاكانی سەر بە پارتی داد و گەشەپێدان AKP ئاماژەیان دا، كە رێگەیان لە كودەتایەكی سپی گرتووە.

هەموو سەركردەكانی ئۆپۆزسیۆن، دژی ئەو بەیاننامەیە وەستانەوە و، ئەوانیش پێیان وایە لە جێی خۆی نەبووە و، ئەو زمانەشی بەیاننامەكەی پێ نووسراوە مایەی هەڵوەستە لەسەر كردنە.
بەڵام چەند چاودێرێكی سیاسی لە توركیا، ئەم بابەتە بە سیناریۆ دادەنێن كە پێشتر AKP پلانی بۆ داناوە، كە بتوانن كۆمەڵێك كەس بەو هۆیەوە تەسفییە بكەن.
كەمال ئۆكویان سەرۆكی پارتی كۆمەنیستی توركیا، پێی وایە ئەم بەیاننامەیە بە هیچ شێوەیەك بۆنی كودەتای لێوە نایەت، بەڵكوو تەنیا بەرگری كردنە لە رێككەوتنی مۆنترو.
ئەو بۆ رۆژنامەی (جومهوریەت)ی توركیا قسەی كردووە و دەڵێت: ”پێم وایە AKP دەیزانی بابەتێكی لەو شێوەیە دێتە گۆڕێ و خۆی بۆ ئامادە كردووە، تا لەو رێگەیەوە هەندێك كەس تەسفییە بكەن. ئەم بەیاننامەیە زۆر ئاساییە، بۆ نموونە، كاتێك ئەمریكا ڤێتنامی داگیر كرد، سەدان ئەفسەری خانەنشینی ئەمریكا كەمپینیان دامەزراند و گوتیان ئێمە پشتگیری لە ئاشتی دەكەین، كەسیش نەیگوت ئەوان كودەتا دەكەن“.

لە لای خۆیەوە یاڵچن دۆغان، نووسەری دیاری توركیا، پێی وایە ئەم بەیاننامەیە دەچێتە چوارچێوەی بیروڕای ئازادەوە.
دەنووسێت: ”AKP لە خۆشیدایە، چونكە ئەم بەیاننامەیە بەكاردەهێنێت بۆ لە بیربردنەوەی چەندین كێشەی گەورە لە توركیا و رای گشتی پێ دەجولێنێت. بۆ نموونە كێشەی گەورەی توركیا قەیرانی داراییە، بەم بابەتە قەیرانەكە لە بیر خەڵك دەبەنەوە، گەرنا بەیاننامەكە بە هیچ شێوەیەك بۆنی كودەتای لێ نایەت“
بە گوێرەی زانیارییەكان، لەسەر داوای داواكاری گشتی توركیا، تاوەكوو ئێستا ١٠ ژەنەڕاڵ لەو ١٠٤ ژەنەڕاڵە دەستگیر كراون، لێكۆڵینەوەش لەگەڵ ئەوانی تردا بەردەوامە.

رێككەوتنی مۆنترو چییە؟
رێككەوتنی مۆنترو لە ساڵی ١٩٣٦ لەسەر دەستی موستەفا كەمال ئەتاتورك لەگەڵ چەند وڵاتێكی ئەورووپی ئیمزا كرا. بۆیە ناوی لێنرا مۆنترو، چونكە رێككەوتنەكە لە شاری مۆنتروی سویسرا ئیمزا كرا. 
ئەو رێككەوتنە رێگە بە توركیا دەدات، كە بە تەواوی كۆنتڕۆڵی هەموو كەشتییەكی جەنگی بكات كە بە گەرووی چەنەكالادا تێپەڕ دەبێت. هەروەها لە كاتی ئاشتیدا هەموو كەشتییەكی مەدەنیش بۆیان هەیە بەوێدا تێپەڕ ببن و لەژێر كۆنتڕۆڵی توركیا دەبێت. 
لەو رێككەوتنەدا راستە گەرووی چەنەكالا كەوتە ژێر كۆنتڕۆڵی توركیا، بەڵام توركیاش ناتوانێت بە ئارەزووی خۆی رێگە لە هەر كەشتییەكی جەنگی بگرێت، بەڵكوو دەبێت بگەڕێتەوە بۆ یاساكانی ئەو رێككەوتنە و بە گوێرەی رێككەوتنەكە بجولێتەوە، بۆیە ئەردۆغان زۆرجار گوتوویەتی ئەو رێككەوتنە چی سوودێكی بۆ توركیا هەیە؟

خۆی رێككەوتنە لە چوارچێوەی رێككەوتنی لۆزاندا بوو لە ١٩٢٣، بەڵام لە ١٩٣٦ نوێ كرایەوە و دەسەڵاتی توركیا لەو رێككەتنە زیاد كرا، ئەمەش بە دەستكەوت بۆ ئەتاتورك وێنا دەكرێت.