هونەری كوردی لەدەنگەوە بۆ نمایش..!!

05/04/2021

ڕەوشت مەحموود
كلتورێكی دێرینی كوردە لەسەرەتاوە بەڵێ خەڵكی گرنگیەكی ئەوتۆیان پێنەدا بەڵام هەندێك دەنگی ئەو كاتە كە بەدەنگی خودای و تێكستی بێ ڕادە جوان و ئاوازێكیان كار پێدەكرد كە هێدی هێدی بوونە دڵخوازی گوێگرانی ئەوكاتە بەڵام تا ئێستاش ئایا ئەم هاوكێشەیە بەم شێوەیە بەردەوامی پێدراوە؟
هونەری كوردی و گۆرانی تێكست و ئاوازی كوردی بەرەو چ هەڵدێرێك ڕۆشتوە؟
ئەو هونەرەی ئێستا هونەرمەندان پەیڕەوی دەكەن چەندە جیاوازە لەگەڵ ئەو هونەرەی بناغەدانەرانی هونەری كوردی دایان ڕشتوە؟!

گەر بگەڕێینەوە بۆ مێژوی هونەری كوردی ئاشنا دەبین لەگەڵ دەنگی سەید عەلی ئەسغەری، ماملێ، حەسەن زیرەك، تایەر تۆفیق و چەندان مامۆستا و بناغەدانەری گۆرانی كوردی كەلەگەڵ جیاوازی ژیانی ئەوكاتە و پێش نەكەوتنی دونیای ئەوكات لەچاو دەمەكانی نوێدا، كارەكانیان ڕەنگێكی تەواو كوردەواری و سادەی پێوە دیارە ئاوازەكانیان لەگەڵ دڵەكاندا یەك دەگرنەوە هۆنراوەكان كەبەكاریان دەبرد لەگۆرانیەكانیاندا هەڵقوڵاوی چیا و كانی و ئاوی كوردەواری بوون و وشەی تەواو كوردیان بەكاردەهێنا و ئەوەندەی تر لای گوێگرانیان جوانیان دەكرد هەر لەم نێوەندەدا با سەرنج بخەینە سەر هۆنراوەیەك لە گۆرانیەكانی محەمەدی ماملێ دا كە لەساڵی 1967 دا بەرهەمی هێناوە كە دەڵێت:
من دەڵێم شاری دڵم باغ و گوڵستانە دەچم 
ئەقڵ ئەڵێ : نا قەسەبەی شۆڕشی مەستانە نەچی
من دەڵێم نوختەی ئەو ڕەوزەی ئیمانە دەچم 
ئەو دەڵێ : سەربەسەری تێكچوە وێرانە نەچی ...

كە لەو ساڵانەدا ژیانكردن زەحمەتر بوو زۆر لایەن هەبوو كە دژ بەكارەكانیان دەوەستان و زۆر شتی تر كە بونەتە كۆسپ و لەمپەر لەبەردەم كارەكانیاندا وەلێ بەردەوام بوونیان هەڵبژارد و قوربانیەكی زۆریشان دا لەم ڕێگادا بەجۆرێكی وەهاش ئاواز و هۆنراوەو دەنگیان داڕشتوە كاتێك گوێ دەگریت بەرهەمێكی لێ پەیدا بوە لەئاستێكی بەرزی دەنگی دایەو بەتێپەڕبونی ساڵەكانیش نەك هەرگیز ڕەنگی كۆن بونیان پێوە دیاری نادات بەڵكو ئێستاش دڵخوازی ئەوكەسانەن كە ئاشنا بوون بەم دەنگانە.

دوای ون بونی ئەم دەنگانە و ڕاوەستانیان لەپێشكەش كردنی بەرهەمی ناوازە كاریگەری وەهایان دروست كردبو لەنێو خەڵكیدا ئەو ڕەوتەی كاری هونەریان هەڵدەبژارد بوونە قوتابیان و لەپاڵ ئەو مامۆستایانەدا قوتابیكەنایشیان بونە دڵخوازی گوێگرانیان ڕاستە بەشێكیان نوێگەریەكی سەردەمیانەیان بەكار هێنا بەڵام ڕێچكەیەی مامۆستایانی پێش خۆیانیان نەشكاند و كۆمەڵێك دەنگی وەك ناسڕی ڕەزازی، نەجمەدنی غوڵامی، عەباس كەمەندی، عەدنان كەریم، بەهجەت یەحیا، بێژەن كامكار، پەیدا بون كەبەتەواوەتی ئاواز و دەنگی كوردیان پێش خست و گەیاندیانە لوتكە، گۆرانیەكانیا بەتەواوی چوە سەرزاری گوێگرانیان بەڵام ڕێیان نەدا تێكستێك بچێتە سەرزای گوێگران كە بەتەواوی ڕۆ نەچوبێت بەوشەی پاراوی كوردی بەرهمەكانیان نەك بۆ گوێگرانی كورد تایبەت بوون بەڵكو هونەری كوردیان گەیاندە گوێی تەواوی وەڵاتان و هونەری كوردی لەوكاتەدا بووە هونەرێكی جیهانی گەر سەرنجی یەكێك لەبەرهەمە سادەكانی ئەم نەوەیەش بدەین تێدەگەین چۆن بەسەردەمیانە كردنی كارەكانیان ڕەنگی داوەتەوە تێیدا بۆ نمونەش بەرهەمی ئەلبومی وەتەنی گۆرانی بڕۆ ی حەسەن دەرزی كەدەڵێ:
گوڵەكەم شاری دڵم پایزە لێی داوە بڕۆ
تۆ گەشی هەڵدەپڕوكێی مەیە ئەو ناوە بڕۆ
بول بولی بێ كەسی دەم لەهەرا جواب كە بڵێ
تۆ دەبێ هەر قەفەسی بی بەشە وا بڕوە بڕۆ ..

كە بەم جۆرە بەرهەمانەیان گوگێرانیان پڕ كرد لەهەستی جوان و گوێیەكانیان بەئاوازی جوان بانگ دا، دڵیشان ئاشقی كەسایەتی بەرزی خۆیان و هونەرەكەیان كرد .
بەڵێ بەم جۆرە هونەری كوردی دەستاو دەستی كرد تا گەشتۆتە ئەمڕۆكانێ بەڵام ئایا ئێستا هونەر لەدەستی كێدایە؟ 
كێ گۆرای دەڵێت بە دەنگ و كێ تێكست دەنوسێت؟
ئێستاش هۆنراوەكانی هێمنی موكریانی نالی سالم دەبینرێت لەگۆرانیە نوگەریەكاندا؟

دوای ئەو ڕەوتە هونەریە بێگومان كاری هونەری نەوەستا بەڵكو بەجۆرێك زیاد لە پێشبینی هەموان زیادی كرد دور لەچاوەڕوانی چاوەڕوانان گۆڕینی ستایلی كلاسیكی و نەتەوەی بۆ ستایلێكی سەردەمیانەی پۆپ بۆ تێكستیش دەگەڕان بۆ شیاوترین تێكست كەلەگەڵ كورد و ڕابردوی هونەری كوردیدا یەك نەگرێتەوەو بەكاریان دەهێنا بۆ دەنگیش بەلەبەرچاو گرتنی پێشكەوتن و یەك كۆمەڵ نوێگەری نوێ داهات بۆ تۆماركردنی بەرهەمەكە بەڵام دەنگەكان هاوشێوەی كەسایەتی هونەر كارەكان كەڵكی ئاشنا بون و گوێ لێ بونیان نییە.

بێ ئاگا لەوەی سامان و میراتێكی گەورەی نوسین و هۆنراوەیان لەلایەن شاعیرانی گەورەی كوردەوە بۆ ماوەتەوە ژێر خانێكی پڕ لە میلۆدی و ئاوازێكیان بۆ كۆكراوەتەوە كە مۆركی كوردەواری پێووە دیارە ، بەڵام بۆ بەرهەمەكانیان ئاوازی وڵاتان دێنن و بەناوی خۆیانەوە دەی لێكنن هۆنراوەیەك دێنن كە بە هیچ قافیە و سەروایەك ناتوانرێت ناوی هۆنراوەی لێ بنرێت با بڕوانینە نوێترین بەرهەمی دونیای هونەری كوردی دوو هونەرمەند بەم تێكستەوە نوێترین بەرهەمی خۆیان بڵاو كردوە تێكستەكە دەڵێت:
خۆتەزانی ئەڵێی جێنی فێریت
دوكەڵ ئەكەیت وەك و بلوبێری
لەپشتەوە دەڵێی دوو نەفەری
شیر و نۆتێلا دەخۆی یان سەروپێ خۆریت .!!

كەواتە ئەم هۆنراوە و ئاواز و دەنگانە دەیسە لمێنن هونەری كوردی بوەتە هونەری پارە و نمایش!
لەكۆتایشدا سەرنج بدەنە جیاوازی ئەو دوو بەرهەمە ..
ساڵی 1967 ماملێ تۆماری كردوە
ساڵی 2021 ئاریاس و توانا تۆماریان كردوە