سوود وەرگرتن لە پرسی چارەسەری ئیرلەندای باكوور و ئینگلتەرا بۆ توركیا؟

07/04/2021

كارزان گلی
لە توركیا دوو كێشەی سەرەكی هەن كە بە درێژایی 100 ساڵە نەتوانراوە چارەسەریان بۆ بدۆزرێتەوە، یەكەمیان كێشەی كورد و دووەمیشیان كێشەی دیندارەكان و سیكۆلارەكانە، كە ئەوەی دینداربێت لە توركیا بەرەیەكی دژی سیكۆلارەكان دروست كردوە و، بە پێچەوانەشەوە.

كێشەی سەربازی بە رێگەی سەربازی چارەسەری بۆ دەدۆزرێتەوە، كێشەی ئابووری و كۆمەڵایەتیش دەبێت بە ستراتیژییەتێكی ئابووریانە و كۆمەڵایەتیانە چارەسەری بۆ بكرێت، هەروەها كێشەی سیاسی پێویستە بە رێگەی سیاسییانە چارەسەری بۆ بكرێت.
 توركیا هەر لە سەردەمی مستەفا كەمال ئەتاتوركەوە تاوەكو ساڵی 2002 هەمیشە ستراتیژیەتێكی سەربازی بەرامبەر بە كورد بە كارهێناوە، هەرگیز نەیتوانیووە ستراتیژییەتێكی سیاسیانەی بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد هەبێت. بەڵام لەگەڵ هاتنی پارتی داد و گەشەپێدان ئاك پارتی بۆ سەر دەسەڵات لە ساڵی 2002 ئیدی رەجەب تەییب ئەردۆگان كە ئەوكات سەرۆكی ئاك پارتی و سەرۆك وەزیران بوو، هەوڵی دا كە ئیدی ستراتیژییەتی سەربازی وەلا بنێت و ستراتیژیەتێكی سیاسیانە بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد بدۆزێتەوە.
ئەگەرچی هەندێك باس لەوە دەكەن كە لە سەردەمی تورگوت ئۆزالدا پرسی كورد بوونی هەبووە، بەڵام ئەوكات نەتوانراوە بهێنرێتە بەر باس و گفتوگۆوە، بەڵام ئەردۆگان توانی بە دەنگی بەرز بڵێت لە چوارچێوەی پرسی چارەسەریدا كێشەی كورد چارەسەر دەكەین، بۆیە ئەوەی سەرۆكە یەك لە دوای یەكەكانی توركیا نەیانكرد، ئەردۆگان كردی.
پرسی چارەسەریش بێكەم و كوڕی نەبووە، بۆ نموونە نەتوانرا لەسەر ئەو پرسە سوود لە ئەزموونی وڵاتانی دنیا وەبگیرێت و بۆ هەتا هەتایە كێشەی كورد چارەسەر بكرێت.

لە ساڵی 1990 كاندا حكوومەتی توركیا بە ستراتیژییەتی سەربازی رووبەرووی پەكەكە بوەوە، ئەوان دەیانویست هێزی پەكەكە لەناو ببەن و بەو شێوەیە لە توركیا شتێك نامێنێتەوە بە ناوی كێشەی كورد، رەنگە توانیبێتیان لە رووی فیزیكییەوە پەكەكە لاواز بكەن، وەلێ ئەو هێزە دووبارە سەری هەڵداوەتەوە. كەواتە لە دانوستاندن زیاتر دەوڵەت هیچ رێگەیەكی دیكەی بۆ نامێنێتەوە بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشەیە، كە ئاك پارتی توانی ئەو مێزی گفتوگۆیە دروست بكات و، دەوڵەت و پەكەكە و ئیمیڕالی و هەدەپەی لەسەر دابنیشن.

ئێرلەندای باكوور كە بە درێژایی دەیان ساڵ شەڕێكی سەختی لەگەڵ ئینگلتەرادا هەبوو و، ئەوانیش هێزێكیان دروست كردبوو بە ناوی (هێزی ئیرلەندای باكوور) بۆ رووبەرووبوونەوەی بەریتانیا. زۆریان لە یەكتری كوشت و بریندار كرد، وەلێ ئەنجام توانیان كۆتایی بە شەڕ بهێنن و لە چوارچێوەی پرسی چارەسەریدا كێشەی نێوانیان لە گۆڕ بنێن. بەداخەوە توركیا نەیتوانی سوود لەو ئەزموونەی ئێرلەندای باكوور وەربگرێت.

سێدات لاچینەر نووسەری دیاری توركیا، لە نووسینێكیدا ئاماژە دەدات كە چارەسەركردنی كێشەی ئیرلەندای باكوور و بەریتانیا لە رێگەی ناوبژیوانی كەسی سێیەمەوە بووە. واتە پێویستە لایەنی سێیەم بە بێ لایەنانە ناوبژیوانی بكات، كە بەریتانیا سەركەوتنی تێدا بە دەست هێنا و توركیایش لەو رووەوە هیچ سوودێكی لەو وڵاتە وەرنەگرت.

چۆن لە یاری تۆپی پێدا ناوبژیوانێك هەیە كە دەیەوێت تا كۆتایی یاری ناوبژیوانی ئەو 2 تیپە بكات و، ئەگەر ناوبژیوانێك نەبێت رەنگە بە هیچ شێوەیەك یارییەكە ئەنجامی نەبێت، بە هەمان شێوەیەش دەبێت بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد وەكو كەسی سێیەم ناوبژیوانێك هەبێت، كە دەبێت وەكو ناوبژیوانی یاری تۆپی پێ بێلایەن بێت.

لاچینەر لە وتارەكەیدا باس لەو هەڵەیەی توركیا دەكات لە پرسی چارەسەری و، پێی وایە كە نەدەبوایە راستەوخۆ موسامەهەی لەگەڵ ئیمیڕاڵی و قەندیلدا بكردابوایە، بەڵكو دەبوو كەسی سێیەمی بهێنابوایە ناو گفتوگۆیەكەوە تا ئەو كەسە هەردوو لای بهێنابوایە خاڵی رێككەوتن. بەڵام توركیا لەو روەوە سەركەوتوو نەبوو.
ئێستا دەكرێت هەندێك باسی پرسی چارەسەری لە نێوان ئیرلەندای باكوور و بەریتانیا بكەین، كە چۆن دوای دەیان ساڵ شەڕكردن توانییان بۆ هەتا هەتایە چەكەكان بێدەنگ بكەن.
حكوومەتی توركیا ئیدعای ئەوەی دەكرد كە چارەسەركردنی كێشەی نێوان ئێرلەندای باكوور و ئینگلتەرا لە ئەنجامی ئەو دانوستاندنە بوو كە راستوخۆ ئەو 2 لایەنە ئەنجامیان دا، بەڵام راستییەكەی وانەبوو بەڵكو ئەو 2 لایەنە لە رێگەی (شین فێین) كە وەكوو كەسی سێیەمی پڕۆسەكە بوو و ناوبژیوانێكی بێلایەن بوو ئەنجامدرا.
ئەگەرچی ئینگلتەرا هەمیشە دەیگوت سین وەكوو باڵێكی مەدەنی سیاسی ئیرلەندای باكوورە و ئایدۆلۆژیای لەگەڵ هێزی ئیلەندای باكوور یەك شتە، وەلێ ئەو لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەو وڵاتەدا بە شێوەیەكی شەرعی توانیبووی پارتەكەی چەند كورسییەكی پەرلەمانی بە دەست بهێنێت. هەروەكو چۆن ئێستا ئاك پارتی و مەهەپە پێیان وایە كە هەدەپە باڵێكی مەدەنی سیاسی پەكەكەیە، بەڵام شەرعیەتی لەناو خەڵكەوە وەرگرتووە و خاوەنی 59 كورسی پەرلەمانییە، بۆ سینیش هەمان شتە.

ئاك پارتی دەیتوانی هەدەپە بكاتە لایەنی سێیەم بۆ ئەوەی ناوبژیوانی پەكەكە و توركیا بكات وەكو سین فێین، چونكە دوای ئەوەی لە 7ی حوزەیرانی 2015 دا هەدەپە توانی 80 كورسی پەرلەمانی بهێنێت، پێم وایە ئەوە سەردەمێكی زێڕین بوو بۆ توركیا بەوەی سوودی لەو هەلە وەربگرتایە و هەدەپەی بخستبایە ناو پڕۆسەی ئاشتییەوە وەكوو كەسی سییەم. بە تایبەت ئەوكات ئەگەر ئەندام پەرلەمان و لایەنگرانی هەدەپە لە رووی ئایدۆلۆژیشەوە لە پەكەكە نزیك بونایە، بەڵام هەرگیز نەیانویستووە لە رێگەی شەڕەوە كێشەی كورد چارەسەر بكەن و، ئەوانیش بوونی پێگەی بەهێزیان لەناو پەرلەماندا بۆ زیاتر نزیكبوونەوەی كێشەی كورد بە رێگەی ئاشتیانە لێك دەدایەوە.

بە گوێرەی بۆچوونی سێدات، سین فێین كاتێك ویستی ناوبژیوانی لە نێوان ئیرلەندای باكوور و ئینگلتەرادا بكات، بە هیچ شێوەیەك بیری لەوە نەكردەوە كە مامەڵە لەگەڵ یەكتریدا بكەن، بەڵكوو ئەو هەموو ئاواتێكی ئەوە بوو چەكەكان بێدەنگ بن و ئیدی لەبەر چاوی هەردوو لادا لە گۆڕ بنرێن، بەڵام لە بەرامبەردا ئینگلتەرا، ئیرلەندایەكی دیموكرات و خۆشگوزەرانی بۆ خەڵكەكەی مسۆگەر بكات و دانییان پێدا بنێت، كە ئەنجامەكەی سەركەوتوو بوو.

ئەگەر لە نزیكەوە چاودێری پرسی چارەسەریمان كردبێت لە توركیا، بۆمان دەردەكەوێت كە پەلەیی پێوە دیاربوو، بۆ نموونە لە پرسی چارەسەری ئیلەندای باكوور و ئینگلتەرادا بە هیچ شێوەیەك پەلەیان لە چارەسەركردنی ئەو پرسە نەدەكرد، بەڵكو سوودیان لە كات وەردەگرت بۆ زیاتر چارەسەركردنی كێشەكان.

هەروەها لە كاتی پڕۆسەی چارەسەری لە نێوان ئەو وڵاتەدا متمانە رۆڵێكی زۆری هەبوو، بەوەی هێزەكانی ئیرلەندای باكوور و ئینگلتەرا لەو ماوەیەدا بە هیچ شێوەیەك رووبەرووی یەكتری نەبوونەوە و هەڵەیان لەگەڵ یەكتریدا نەدەكرد. بە پێچەوانەوە پەكەكە و حكوومەتی توركیا متمانەیان بە یەكتری نەبوو و لە ژێرەوە زۆر شتیان دژی یەكتری دەكرد. بۆ نموونە هەڵكەندی هەزاران خەندق لە باكوور لە لایەن پەكەكەوە لە ماوەی پرسی قۆناغی چارەسەریدا بێمتمانەیی ئەو پارتەیە بەرامبەر دەوڵەت و پرسی چارەسەری. حكوومەتی توركیایش بە هەمان شێوە لە پرسی كۆبانێدا هەڵوێستێكی ئەرێنی نەبوو تا بڕوا بە كوردەكان بهێنێت ئەو بەرامبەر پرسی چارەسەری متمانەی خۆی لە دەست نەداوە. هەروەها دەبوایە لە ماوەی پرسی چارەسەریدا بە پەكەكەی نەگوتبایە تیرۆرست.

لە پرسی چارەسەری ئیرلەندای باكووردا هەردوو لایەن مەیلی چارەسەركردنی كێشەكانیان هەبوو تا ئەنجام كۆماری ئێرلەندای لێ هاتە بەرهەم، واتە لایەنەكان توانییان بگەنە رێككەوتنێك لەسەر ئەو پرسە. بەڵام پەكەكە وەكوو بڵێی حكوومەتی توركیا ناچار بێت دانوستاندنی لەگەڵ بكات، یاخود بە شێوەیەك مامەڵەی لەگەڵ ئەو پرسە دەكرد وەك بڵێی تاكە لایەن توركیایە كە مەیلی چارەسەركردنی كێشەی كوردی هەیە. كە ئەمەیش زیانێكی گەورەی بە چارەسەركردنی پرسی كورد لە توركیا گەیاند.   

ژۆنازان پۆول كە لە لایەن ئینگلتەراوە دەستنیشان كرابوو بۆ گفتوگۆ لەگەڵ ئێرلەندای باكوور بۆ چارەسەركردنی كێشەی چەند ساڵەی نێوانیان. ئەو لە ساڵی 2012 بەشداری لە پانێلێكدا كرد لە ئیستەنبۆڵ، كە لەگەڵ رۆژنامەنووس جەنگیز چاندار بە یەكەوە باسیان لە چۆنییەتی چارەسەركردنی كێشەی كورد كرد لە توركیا و، لەوێدا نموونەی بە پرسی چارەسەری نێوان ئینگلتەرا و ئێرلەندای باكوور هێنایەوە.
پانێلەكە بە ناوی (گفتوگۆكردن لەگەڵ تیرۆرست و چۆنییەتی كۆتایی هێنان بە شەڕ و چەكدانان) بوو، كە كتێبێكیشی هەر بەو ناونیشانە بڵاوكردبووەوە.
پۆول پێی وابوو كە هیچ لایەنێكی شەڕ ناتوانن بە ستراتیژییەتی سەربازی چارەسەری كێشەكانی نێوانیان بكەن، بەڵكوو تاكە رێگە گفتوگۆ و لە یەكتری تێگەیشتنە. هەروەها گەشبینیش بوو بە پرسی چارەسەری لە توركیا بەو مەرجەی هەردوو لا نییەتی چارەسەرییان هەبێت.
ئەو لە ساڵی 1940 دا سوپای ئێرلەندای باكوور باوكیان لە كەمینێكدا كوشتبوو، هەروەها برایەكەشی ناوی لە لیستی كوشتندا بووە لە لای ئەو سوپایە، بۆیە دەڵێت هیچ كاتێك حەزم نەكردووە كە لە نزیكەوە بیانبینم و تۆقەیان لەگەڵ بكەم، تەنانەت هیچ كاتێك نەمویستووە بۆ گفتوگۆكردن لەگەڵیاندا دابنیشم، بەڵام ئێستا لەو هەڵسوكەوتانەم پەشیمانم.
ئەو بۆیە ئەو نموونەیەی هێنایەوە، دەیسویست بە توركیا و پەكەكە بڵێت كە هەر كاتێك لەسەر مێزی گفتوگۆ دانیشتن پێویستە نەفرەتەكانتان وەلا بنێن و بیر لە رابردوو نەكەنەوە، چونكە ئەگەر بیر لە رابردوو بكرێتەوە هەرگیز ناتوانن بگەنە ئامانج.

خۆی كێشەی توركیا و پەكەكەیش هەر ئەوەیە، بۆ نموونە رۆژانە لە میدیاكانی توركیا و لەسەر زاری ئەردۆگانەوە دەبیستین كە توركیا 20 هەزار سەربازی بە دەستی پەكەكە كوژراوە، پەكەكەیش دەڵێت هەزاران گەنجی كورد لە لایەن سوپای توركیاوە بە دڕندانەترین شێوە كوژراون. ئەم قسانە نابێت لە كاتی پڕۆسەی چارەسەریدا باس بكرێت، چونكە تەنیا برینەكان دەكولێنێتەوە، بەڵكوو ئەگەر بگەنە چارەسەر دەبێتە رابردوویەكی ناخۆش و مێژوویەكی رەش.

ئەوەی گرنگە باس بكرێت لە كاتی پرسی چارەسەریدا بوونی سەركردەی بە هێزە لە لایەن هەردوو لاوە، بۆ نموونە ئەگەر ئەفریقیا ماندێلای هەبێت، لە توركیایش ماندێلا هەیە و كوردیش ماندێلایەكی هەیە بۆ ئەوەی پارێزگاری لە ئاشتی بكات و، لە كاتی پرسی چارەسەریدا هەوڵەكانی بخاتە گەڕ. بە بێ بوونی سەركردەی بە هێز لە نێوان ئەو 2 لایەنەدا چارەسەر ئەستەمە.
ئیرلەندای باكوور و ئینگلتەرا لە ماوەی 18 ساڵدا توانییان بگەنە رێكەوتنی كۆتایی، بۆیە ئەوانەی پێیان وایە كە پەكەكە و توركیا پرسی چارەسەرییان تێكدا و ئیدی مەحاڵە بێتەوە بەرباس بە هەڵەدا چوون، چونكە چەندین جار ئەردۆگان گوتویەتی كە ئەو پرسە لەناو سەلاجەدا هەڵگیراوە و، هەركاتێك پێویست بكات دەریدەهێننەوە.
پێویستە سوود لە ئەزموونی ئێرلەندای باكوور و ئینگلتەرا وەربگیرێت، بۆ ئەوەی ئیدی كورد و تورك بە ئاسوودەیی لە خاكی خۆیاندا بژین و مافی كوردیش فەراهەم بكرێت.