هێزی نەرمی ئێران

07/04/2021

پەیڕەو ئەنوەر
كۆماری ئیسلامیی ئێران وەك زۆربەی ئەكتەرە سیاسی و نێودەوڵەتییەكانی تر لە پاڵ "هێزی ڕەق"دا، "هێزی نەرم" بەچڕی و بەفراوانی لە سیاسەتی دەرەوەی وڵاتەكەیدا بەكار دەهێنێت. بەكارهێنانی هێزی نەرم لە لایەن ئێرانەوە كۆمەڵێك ئامانج و ستڕاتیژ و مەبەستی تایبەتی لەپشتەوەیە و شێوازی بەكارهێنانەكەیش چەندین شێوە و فۆڕم و جۆر لەخۆ دەگرێت و، چەندین ڕووبەری جوگرافی-سیاسیی جیاوازیش دەگرێتەوە. هێزی نەرمی كۆماری ئیسلامیی ئێران بەگشتی لەسەر بنەما و پایەكانی شیعەگەرایی و فەلسەفە و ڕەگەزە گشتییەكانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران داڕێژراوە. هەر لەسەر ئەم بنەما و بونیادە مەزهەبی و ئایدیۆلۆژییەیش ئاڕاستەی دەرەوەی خۆی دەكرێت و لە جوگرافیای دەرەوەی خۆی بەكار دەهێنرێت. هەر لە باكووری ئەفریقاوە تاوەكوو دەگاتە ئاسیای ناوەڕاست و وڵاتانی كەنداوی عەرەبی و وڵاتانی دەوروبەر و وڵاتانی ئەوڕوپا و هندوستان و پاكستان و ئەفغانستان و هتد.

ئێران بە شێوەیەكی گشتی میرات و مێژوو و سەرمایەی ڕەمزیی شیعە وەك كەرەستە و ئامرازێكی كاریگەری نێو چوارچێوەی هێزە نەرمەكەی، بۆ پەلهاوێشتن و فراوانخوازی و پاوانخوازی و هێژموونی لە ناوچەكەدا بەكار دەهێنێت. دەستەبژێری سیاسیی ئێران هەوڵ دەدەن لە ڕێگەی سەرچاوەكانی هێزە نەرمەكەیانەوە، بۆ گەیشتن بە ئامانج و پڕۆژەكانیان سوود لە هەموو كەس و گرووپ و لایەن و دەستەیەك وەربگرن؛ هەر لە عەلەوییەكانی سووریاوە تاوەكوو دەگاتە حووسییەكانی یەمەن و شیعەكانی عێراق و لوبنان و گرووپەكانی تر. ئێران ساڵانە بوودجە و پارەیەكی خەیاڵی تەرخان دەكات بە مەبەستی جێبەجێكردنی هێزە نەرمەكەی و گەیشتن بە خواست و خولیا سیاسی و مەزهەبییەكانی و زاڵبوون بەسەر نەیارەكانی لە ناوچەكەدا كە زیاتر ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و بلۆكی سوننە بە نەیار و ڕكابەری خۆی دادەنێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

- پڕۆژەی هیلالی شیعی و هێزی نەرم
دەستەواژە و زاراوەی هیلالی شیعی (Shiite Crescent) بۆ یەكەم جار لە ساڵی ٢٠٠٤دا لەسەر زاری پاشای ئوردن "مەلیك عەبدوڵڵای كوڕی حوسێن" بەكار هێنراوە و چۆتە نێو ئەدەبیاتی سیاسییەوە! لەو كاتەوە تاوەكوو ئێستا ئەم دەستەواژەیە بەچڕی بەكار دەهێنرێت و قسەی لەسەر دەكرێت؛ هۆكاری سەرەكییش ئەوەیە كە ئێران دەیەوێت لە ڕێگەی پڕۆژەی هیلالی شیعییەوە تۆڕێكی مەزهەبیی فراوان و ڕووبەرێكی جوگرافی و خەڵكانێكی زۆر، لە ڕێگەی هێزی نەرم و بەبێ بەكارهێنانی هێزی ڕەق و سەرباز و زۆرلێكردنەوە، بە ئایدیۆلۆژی و مەزهەبی شیعەوە ببەستێتەوە. شیعەكان وەك ژمارە لە جیهانی ئیسلامیدا بە "كەمینە" (Minority) دادەنرێن و هەژمار دەكرێن! ئەم كەمینەبوون و بچووكبوونە لە ڕووی ژمارەوە لە ڕابردوودا وای لە شیعەكان كردووە بەردەوام هەست بە بێپاڵپشتی و بێناوەندبوون و نووزانەوە و پاڕانەوە بكەن و لە دۆخی بەرگریدا بن، بەڵام لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران ئەم دید و تێڕوانینە دەگۆڕێت و شیعەكان هەوڵ دەدەن لە دۆخی بەرگریكردنەوە بەرەو دۆخی هێرشبردن و مانەوە و زاڵبوون بەسەر نەیارەكانیاندا بڕۆن. شیعەكان لە %١٥ی مووسڵمانان پێك دەهێنن!

پڕۆژە و بیرۆكەی هیلالی شیعی بۆ ساڵانی سەروبەندی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران دەگەڕێتەوە؛ ئەو كاتەی كە ڕژێمی پاشایەتی لە ئێران ڕووخا و ئایەتوڵڵا خومەینی و هاوڕێكانی دەسەڵاتیان گرتە دەست و سیستەمی "ویلایەتی فەقیھ"یان دامەزراند و سەپاند. هاوكات دروشم و دەستەواژەی "هەناردەكردنی شۆڕش"یان كرد بە یەكێك لە دروشمە سەرەكی و بنەڕەتییەكانی وڵاتەكە بە ئامانجی هەناردەكردنی شۆڕش بۆ وڵاتانی دراوسێ، لەوانە وڵاتێكی وەك عێراق؛ چونكە زۆرینەی دانیشتووانەكەی شیعەمەزهەبن و میراتێكی گەورەی مێژووییی شیعەیش لەو وڵاتە هەیە، بەتایبەت لە شارەكانی وەك نەجەف و كەربەلا. مەبەستی سەرەكیی ئێران لە بەكارهێنانی هەناردەكردنی شۆڕش، هەوڵدان بوو بۆ زاڵبوون بەسەر سوننەدا لە ڕێگەی هێزی نەرم و توانا ناوەكییەكانی وڵاتانی دراوسێیەوە، چونكە نەخشە و هەندەسەی مەزهەبیی هیلالی شیعی لە باشووری ئێرانەوە بە سنووری ئەهوازدا بە پارێزگەی بەسڕە و كەربەلا و نەجەف و پارێزگەی بەغدا و ڕۆژاوای مووسڵدا تێ دەپەڕێت و، لە سووریایش بە باشووری پارێزگەی دێرەزووردا دەڕوات و بە باكووری دیمەشقدا دەچێتەوە لوبنان. بەشێك لەو ناوچە و زۆنانەی نێو نەخشەی هیلالی شیعی، سوننەی حەنەفی و شافعی و عەلەوییەكان لەخۆ دەگرێت لەگەڵ چەند ناوچەیەكی ئێزیدی و مەسیحی! ڕوومادی و سامەڕا لە عێراق و، دێرەزوو لە سووریا، خەڵك و دانیشتووانەكەی سوننەمەزهەبن و بەر هێڵی هیلالی شیعی كەوتوون جگە لە چەند ناوچەیەك لە پارێزگەكانی مووسڵ و ئەنبار.

شا عەبدوڵڵا هەر لە سەرەتای بەكارهێنانی دەستەواژەی هیلالی شیعییەوە هۆشداریی ئەوەیشی دا، كە ئەگەر ئەو پڕۆژە و بیرۆكەیە سەر بگرێت و حكوومەتەكانی ئێران و سووریا و عێراق و لوبنان بەیەكەوە بلكێن وەك چەندین ئەڵقەی بەیەكەوەبەستراو، ئەوا هیلالێكی شیعی دروست دەبێت و ئەوكات ئێران بەبێ بەكارهێنانی هێزی سەربازی، جوگرافیایەكی گەورەی مەزهەبی داگیر دەكات. شا سەلمان عەبدولعەزیزی پاشای سعوودیایش ئاماژەی بەوە كرد، كە ئێران خەریكی بەرنامەی بەشیعەكردنی عەرەبی سوننەیە لە ناوچەكەدا.

هەموو ئەو جموجۆڵانەی ئێران لە دوای ٢٠٠٣وە هێما و ئاماژەن بۆ بەكارهێنانی هێزی نەرمی ئێران بۆ دروستكردنی هێژموونی سیاسی و باڵادەستیی سیاسی و مەزهەبی لە جیهانی عەرەبی و بەستنەوەی كەنداوی عەرەبی بە ڕۆژهەڵاتی دەریای سپیی ناوەڕاست و گەمارۆدانی نەیارەكانی بەبێ بەكارهێنانی سوپا و هێزی ڕەق.

- عێراق وەك حەوشەی پشتەوەی ئێران و گۆڕەپانی هێزی نەرمی ئێران
لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ و ئازادكردنی عێراق لە لایەن ئەمریكاوە، ئێران بەچڕی هاتە نێو عێراقەوە و وەك حەوشەی پشتەوەی خۆی مامەڵەی لەگەڵدا دەكات و بەڕێوەی دەبات. باڵادەستبوونی ئێران لە عێراق بەبێ بەكارهێنانی هێزی ڕەق و شێوازە جیاوازەكانی هێزی ڕەق بوو، بەڵكوو زیاتر لە ڕێگەی هێزی نەرم و شێوازەكانی هێزی نەرم بوو، بەتایبەت لە ڕێگەی میدیا و بەكارهێنانی سەرمایە ڕەمزییەكانی شیعە لە عێراق و كەسایەتییە ئایینییەكان و پڕۆسەی بەمەككەكردنی كەربەلا و نەجەف و جوگرافیا مەزهەبییەكەی عێراق بەگشتی. ئێران هەمیشە وای پیشان دەدا كە ئێران ئیمپڕاتۆرە و بەغدا چەقی شارستانی و پایتەختەكەیەتی و هێڵێكی درێژ لە كەلتووری هاوبەش و ڕابردووی هاوبەش و جوگرافیای هاوبەش و خەیاڵی مەزهەبیی هاوبەش عێراق و ئێران بە یەكتر دەبەستێتەوە و؛ هیچ هێزێك ناتوانێت لەیەكترییان جیا بكاتەوە. شیعەكان هەمیشە مەزارەكانی "ئیمام عەلی و كوڕەكانی حەسەن و حوسێن" و مەرقەد و شوێنە پیرۆزەكانی تری كەسایەتییە ئایینییەكان و سیمبوڵە ئایینییەكان لە عێراق، بە سەرچاوەیەكی باڵای هێزی نەرم دادەنێن و بۆ فراوانخوازی و قەڵەمڕەوی دەسەڵاتی شیعەكان لە عێراق و ناوچەكەدا بەكاری دەهێنن. یەكێك لەو كەسایەتییانەی كە ڕۆڵی لە بەرهەمهێنانی هێزی نەرمی شیعە لە عێراقدا هەیە، كەسایەتییەكی وەك "عەلی سیستانی"، گەورە مەرجەع و ناوەند و بڕیاربەدەستەكانی تری شیعەیە لە عێراقدا.

- ئایدیۆلۆژی و هێزی نەرم
ئێران یەكێكە لەو ئەكتەرە سیاسییە هەرێمییانەی كە دەیەوێت ئایدیۆلۆژی و هێڵە فكرییە مەزهەبییەكانی لە ڕێگەی هێزی نەرم و بەبێ بەكارهێنانی هێزی ڕەق بڵاو بكاتەوە. ڕەگ و ڕیشەی ئەم دیدەیش دەگەڕێتەوە بۆ ساتەوەختی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران و بونیادنانی سیستەمی ویلایەتی فەقیھ لەو وڵاتەدا. ئایەتوڵڵا خومەینی وەك دامەزرێنەر و داڕێژەری ئایدیۆلۆژیی وڵاتەكەی، پێی وا بوو ئێران بۆ ئەوەی كاریگەریی جیهانی و هێژموونی هەرێمی و ناوچەییی هەبێت، پێویستە جیهانی ئیسلامی بخاتە چوارچێوەی كاریگەریی ئابووری و ئایدیۆلۆژیی خۆیەوە، بەڵام لە ڕێگەی هێزی نەرم و قۆناغ بە قۆناغ. خومەینی بۆ ئەم مەبەستە دروشمی "هەناردەكردنی شۆڕش"ی بۆ ڕاكێشانی سۆزی سوننەكان بۆ شۆڕش و دەوڵەتی ئێران و شیعەكانی دەرەوەی جوگرافیای ئێران بەكار دەهێنا. ئێران لە ڕێگەی مۆدێڵی سیاسەتكردن و ئایدیۆلۆژی و بەها سیاسی و مەزهەبییەكانی، دەیەوێت سەرنج و سۆزی دەوروبەری خۆی، بەتایبەت شیعەكانی دەرەوەی ئێران و بەشێك لە سوننەكانی ناوچەكە بە لای خۆیدا ڕابكێشێت و دواجاریش بە ئێران و مەزهەبی شیعەوە وابەستەیان بكات. بەمەیش كۆمەڵێك دەزگە و دامەزراوەی پەروەردەیی و ئایینی و ڕێكخراو و دەزگەی خێرخوازی و ناوەندی میدیاییی خستۆتە گەڕ بۆ گەیشتن بەو ئامانج و خەونە مێژوویییەی.

- زانكۆكانی ئێران وەك كەناڵێكی گرنگی هێزی نەرم
ئێران وەك دەوڵەت و خاوەن بونیادێكی سیاسی و ئایدیۆلۆژی، بایەخێكی زۆر بە پەروەردە و فەلسەفەی ئایینی و عیرفانییەت و سۆفیزم دەدات بە مەبەستی بڵاوكردنەوەی ئایدیۆلۆژی و خەونە سیاسی و ستڕاتیژییەكانی و تێكشكاندنی بەها و نۆرمە سیاسییەكانی وڵاتانی ڕۆژاوا، لە سەرووی هەموویانەوە ئەمریكا و ئیسڕائیل و وڵاتانی ئەوڕوپی كە ئێران بە نەیار و دوژمنێكی سەرسەختی خۆیانی دادەنێت. بەشێك لە زانكۆ نێودەوڵەتییەكانی ئێران وەك دامەزراوەیەكی مەعریفی و ئەكادیمی، ساڵانە لە ڕێگەی پیاوە ئایینی و ئایەتوڵڵاكانییەوە ڕۆڵیان هەیە لە پەروەردەكردنی هاووڵاتی و تاك و گرووپە كۆمەڵایەتییەكانی نێو ئێران و ڕاكێشانی قوتابی و خوێندكار لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتی جیاوازی دونیا بە مەبەستی خوێندن و ئاشناكردنیان بە بنەما و فەلسەفە و ئامانجی شۆڕشی كۆماری ئیسلامیی ئێران و پیشاندانی ئێران وەك چەقی شارستانییەت و چەقی شیعەگەرایی لە جیهاندا؛ ئەم پڕۆسەیەیش كاریگەریی قووڵی هەم لەسەر خوێندكارانی ئێرانی و هەمیش لەسەر خوێندكارە بیانییەكان دەبێت، بەتایبەت لە بڵاوكردنەوەی ئایدیۆلۆژیی شیعەگەرایی و بنەماكانی شیعیزم لە دونیادا.

ئەم زانكۆیە لە ساڵی ٢٠٠٧ لە لایەن ڕێبەری باڵای ئەو وڵاتە، "عەلی خامەنەیی"، دادەمەزرێت! هەرچەند بەر لە لەدایكبوون و دامەزراندنی ئەو زانكۆیە، پێشتر ئەنجومەنی بەڕێوەبردنی پرسی پەیمانگە ئایینییە نائێرانییەكان ئەو ڕۆڵەی دەبینی كە لە دوای شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩وە دامەزرابوو. ئەم ئەنجومەنە چەندین لق و پۆپی لە كیشوەری ئەفریقا هەبوو و ناوەندە سەرەكییەكەیشی لە پارێزگەی قومی ئێران بوو.

جگە لەم زانكۆیە چەندین ناوەند و زانكۆی تر هەن و، كراون بە سەرچاوەی بڵاوكردنەوەی هێزی نەرمی ئێران، لەوانە زانكۆی ئازادی ئیسلامی! ئەم زانكۆیە لە ساڵی ١٩٨٢دا لە لایەن خومەینییەوە كرایەوە بەڵام بیرۆكە و تێمای بونیادنانی زانكۆكە لە لایەن "ئایەتوڵڵا هاشمی ڕەفسەنجانی"یەوە داڕێژرا. ئەم زانكۆیە ٣٠٠ لقی هەیە و زیاتر لە یەك ملیۆن خوێندكار لە ناوەوە و دەرەوەی ئێران تیایدا خەریكی خوێندن و توێژینەوەن. ئەم زانكۆیە بەقووڵی و بەفراوانی بەستراوەتەوە بە ستڕاتیژیی بەكارهێنان و پەرەپێدانی هێزی نەرمی ئێران و باڵادەستكردنی ئایدیۆلۆژیی كۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ گەیشتن بە ئامانج و خەونە سیاسییەكانی. ئێران دەیەوێت لقی ئەم زانكۆیە لە هەر یەك لە عێراق و سووریا و هند و چینیش بكاتەوە، تاوەكوو لە ڕێگەیەوە هێزی نەرم و بەرنامە سیاسی و مەزهەبییەكەی خۆی تێدا بڵاو بكاتەوە؛ سەرەڕای ئەوەی كە ئەم زانكۆیە لە لوبنان لقی خۆی هەیە و پلانی ئەوەیشی هەیە فراوانتری بكات و ساڵانە خوێندكاری زیاتر وەربگرێت.