داهێنانە كوشندەكەی مرۆڤ

3 مانگ پێش ئێستا

پەیكار عوسمان
مرۆڤ بوونەوەرێكی داهێنەرەو ئەتوانێ خەیاڵ بكاو شتانێك دابهێنێ. بەڵام كێشەكە ئەوەیە، داهێنان دووانەیەو هەموو ڕاستەقینەیەك ساختەیەك لەگەڵ خۆیدا ئەهێنێ. زانست سیاسەت فكر ئابووری.. هیچ شتێك لەمانە یەك دیو نیەو ئەگەرچی دیوێكی شتەكە، ژیانیی و بنیاتنەرە، بەڵام دیوێكیشی ڕوخێنەرو مەرگاوییەو ئەوەی كە بە نیەتێك و بۆ شتێك هاتووە، ئەكرێ بە نیەتێكی ترو بۆ شتێكی تریش بەكاربێت و "فەساد" لێرەوە دەستی پێكرد!

گومانی تێدانیە كە ژیانی بە كۆمەڵ، ڕێكخستنی ئەوێ و مرۆڤیش هەر ئەونەی كە عەقڵی بە "دنیای گشتی" شكاوەو زانیویەتی كە شتانیك هاوبەشەو هی هەمووانە،، هەر ئەوە بۆ خۆی هۆشیاری و پێشكەوتنێكی گەورەی عەقڵی مرۆڤە. بەڵام ئەوەی كە لەگەڵ ئەمەدا دێتە مێژووەوە، حەزی خۆسەپاندن و دەسەڵاتدارێتییەو ئا لێرەشەوە، ئیتر هەمان ئەو سیاسەتەی كە خاڵێكی گەش و داهێنانێكی گرنگی مرۆڤە، ئەبێتە خاڵێكی ڕەش و سەرەتای ستەمكاری و جەنگەكان!
هاوشانی كشتوكاڵ و نیشتەجێبوون و زیادەی بەرهەم، موڵكایەتی و ماڵی تایبەت دروستئەبێ و ئیتر تۆ ئەوەی كە هەتە، هی خۆتەو ئەویش ئەوەی كە هەیەتی، هی خۆیەتی و ئەوەشی كە لە پێویستی هەردوكتان زیادە، گۆڕینەوەتان پێكردوەو بەمجۆرە بازاڕو سوڵتەو یاساو ڕێكستنی ژیانە گشتییەكەو ڕێكخستنی پەیوەندییەكان دێتەگۆڕێ.. 
كێشەكەش ئەوەیە كە، حەزی خاوەنداری ماڵە تایبەتەكە، گوازرایەوە بۆ ناو ماڵە گشتییەكەو ستەمكارییش لێرەوە دەستی پێكرد!

ماركسیەت بۆ حەلی كێشەكە، هات موڵكی تایبەت نەهێڵێ و هەموو شت بكات بە موڵكی گشتی. ئەمەش حەلێكی ستەمكارانەیەو تەنیا دیكتاتۆر دروستئەكاو هەر واشبوو. چونكە ئەوەی كە تایبەت نامێنێ، نابێ بە هی گشت، ئەبێ بە هی سوڵتەو سوڵتەش بووە بە هی كەسێك و لێرەشەوە گەڕاینەوە بۆ ئەو خاڵەی كە كێشەكەی لێوە دروستبوو! 
كێشەی ئەم تێزە لە یەكسانیدا نیە، لە مادییەتی یەكسانییدایە. یەعنی یەكسانی ئەكرێ لە كەرامەت و شتانێكی مەعنەویدا فەراهەمبكرێ و مرۆڤەكان هەموویان لەوێدا یەكسانبن و مرۆڤایەتی پێ بگەشێتەوە. بەڵام لە دیوی مادیدا ناكرێ موڵكی تایبەت نەبێت، چونكە مرۆڤ فەزیلەتمەندەو خاوەنی فەزیلەتی بەخشینە، دەی ئەگەر نەیبێ چی ببەخشێ؟ چونكە مرۆڤ خاوەنی ئیختیارە، یەكسانی مادییش یەعنی جەبرو نەمانی ئیختیار. هەروەها مرۆڤ داهێنەرە، یەكسانیی مادی و نەمانی موڵكی تایبەتیش، یەعنی لێدانی خەیاڵ و داهێنانەكانی.

سەرمایەداری بەعەكسەوە، ئەڵێ لێگەڕێ خۆی چۆن ئەڕوا با وا بڕوات. دەی پارە پارە ڕائەكێشێ و خۆی بۆ لای گیرفان و موڵكی تایبەت ئەڕواو مەساحە گشتییەكە كاولئەبێ و دیسان چوینەوە خاڵی سفر. خاڵی سفریش ئەو خاڵەیە كە موڵكایەتی تایبەت سەركەوت بەسەر ژیانە گشتییەكەدا. ئەو خاڵەیە كە سیاسەت هەڵگەڕایەو لە وەسیلەی ڕێكخستنی ژیانی گشتییەوە، بوو بە وەسیلەی تەسەڵوت و پچڕینی بەرژوەندی تایبەت. سیاسەتی ئێمەش ئا لەمەی دووەمیانەو  هەڵبژاردنیش ئەو ساتەیە، كە سیاسەتی ئێمەی تیا ئەگاتە لوتكەی ئەم ماهییەتە پووچە!

یەعنی ئەو سیاسەتەی كە لە ئەساسەوە، شتێكی ڕاستەقینەو پێویستەو نابێ درۆ بێت،، ئێستا درۆیەو لە هەڵبژاردنیشا ئەگاتە لوتكەی درۆ. خۆی سیاسەتی ڕاستەقینە، ئەگەر كارێكی هەبێت، هەڵوەشاندنەوەی سیحری فریودان و نەهێشتنی چینی فریودەرو فریودراوە. بەڵام سیاسەتی ئێمە ڕێك بریتییە لە پرۆسەی دروستكردنی ئەو دوو چینە!

هەزاران ساڵ لەمەوپێش سوقرات هات بۆ هۆشیاركردنەوەی ئەسینییەكان لە "هونەری فریودان"، كە چەكی كاریگەری سیاسی و كاهین و وتاربێژەكانە. ئێستا سیاسەتی ئێمە ڕێك بریتییە لەو هونەرەو لە هەڵبژاردنیشا هونەرمەندەكانی ئەم بوارە، ئەگەنە ئەوپەڕی ئۆرگازمی خۆیان!

ئەگەر (گفتوگۆ) باشترین داهێنانی مرۆڤبێ و مرۆڤانەترین ڕێگاشبێ بۆ پەیوەندی لەگەڵ یەكترو لەگەڵ ڕاستیی. (وتاربێژی و ڕەوانبێژی) خراپترین و خوێناویترین داهێنانی مرۆڤە، بۆ وروژاندن و مێگەلاندن لە لایەك و بۆ شاردنەوەی ڕاستی لە لایەكی تر.
ئەوەی كە ڕاستی و گشتییە، فریودانی ناوێ و هەر بە گفتوگۆ، ئەكرێ بۆ هەردوكمان دەركەوێ و چەنێك هی منە ئەونەش هی تۆیەو لێرەدا كەسمان نابینە كوێخای ئەویتر. بەڵام ئەوەی كە لەناوەوە حەزو بەرژەوەندی تایبەتەو لە ڕووكەشدا گشتییە،، ئەمەیان دنیایەك فریودان و نمایش و كاریگەریدانانی ئەوێ و ئەوەی كە سیاسییەكان و بانگخوازەكان و گەشەپێدانی مرۆیی ئەیكەن، ئەم كاسپییە نزمەیە!

ئەگەر جەنگ پێناسەیەكی هەبێت، ساتی سەركەوتنی وتاربێژی و ڕەوانبێژییە بەسەر گفتوگۆدا. ساتی بردنەوەی جوڵانی هەست و دۆڕانی جوڵەی عەقڵە. ساتی یەكگرتنی زمان و گوێ و چاوە دژی عەقڵ و ئیتر ئەوەی كە ئەیبینرێ و ئەبیسترێ و ئەوترێ، توانای بیركردنەوەت لێوەرئەگرێتەوەو لەگەڵ خۆی ئەتبا بۆ ئەو جێگایەی كە نابێ بچیت!
سیاسەت بریتی نیە لە شەیتاندن و ڕقبوونەوە لەو، بریتییە لە هەوڵدان بۆ ئامانجێكی گشتی. ئەگەر ئامانجە گشتییەكە لە ئارادا نەبوو، ئیتر ئەمە لە پشتی ڕقێك لەوەوە ئەشاردرێتەوەو سیاسەت ئەبێت بە مەكینەی شەیتاندن و ڕقبازیی!

سیاسەت بریتی نیە لە ڕوخاندنی ئەو، بریتییە لە بیناكردنی دنیا گشتییەكە. بۆ ئەمەش تۆ كارت بە ڕوخانی ئەو نیەو تەنیا لەو كاتەدا لەگەڵی ناكۆكیت، كە كێشە بۆ ئەو بینا گشتییە دروستبكات. غەیری ئەمە تۆ كێشەیەكت لەگەڵیدا نیەو ئەسڵەن ئێوە پێكەوە بیناكە دروست ئەكەن.
سیاسەت بۆ ئەوەیە كە هاوبەشی دروستبكاو بمانپارێزێ لەوەی كە هەركەس پەلاماری ئەویتر بدا. ئەگەر سیاسەت خۆی ببێت بە كایەی وێرانكردنی هاوبەشی و مەیدانی پەلاماردانی یەكتر، یەعنی ئێمە هێشتا لە قۆناغی پێش سیاسەتداین!

هەڵبژاردن كولتوری دیموكراسی كەڵەكە ناكات، بەڵكو كولتوری مەوجود قووڵئەكاتەوە. یەعنی ئەوەی كە هەیە، چی بێت، هەڵبژاردن هەر ئەوە بەرهەمئەهێنێتەوە. سەیركە باوكانی دامەزرێنەری ئەمریكا، هەر لە سەرەتاوە، لە دەستورێكی دیموكرات و پابەندبوون پێیەوە دەسپێئەكەن. ئیتر دووبارەبوونەوەی هەڵبژاردنیش هەر ئەوەی قووڵكردەوە. باوكانی دامەزرێنەری ئێمەش، هەر لە ڕاپەڕین و بەرەی كوردستانییەوە، یارییەكەیان لەسەر دەسەڵاتخوازی و میلیشیاگەری و عەقڵیەتی خێڵ دامەزراندو هەڵبژاردنەكانیش هەر ئەوە قووڵئەكەنەوە.

ئەوەی كە ئێمە ئەبێ بیگۆڕین، كۆی عەقڵیەتەكەو بناغەی شتەكەیە، بۆئەوەی لێرەوە، یارییەكە بكەوێتە سەر سكەیەكی ترو دووبارەبوونەوەشی كولتورێكی تر قووڵبكاتەوە. یەعنی مەسەلەكە ڕۆشتن نیە، مەسەلەكە ڕووگەو ئاڕاستەی ڕۆشتنەكەیە. ئەگەر ڕووگەكە نادیموكرات بێت، هەزار هەڵبژاردنیش بكەیت سودێكی دیموكراسییانەی نیە، چونكە لە ئەساسەوە سكەكە ڕووی لەوێ نیە. ئەگەر ڕووگەكە نادیموكرات بێت، بوونی موعارەزەش شتەكە ناكات بە دیموكرات، بەڵكو موعارەزەكەش ئەبێتەوە بە هێزێكی تری تەقلیدی و نادیموكراتی ناو یارییەكە!

كێشەكە، ئەوەنیە كام تەرەف باشەو كام تەرەف خراپ، بەشداری باشە یان بایكۆت.. كێشەكە ئەوەیە سیاسەتی ئێمە بە گشتی و لەناویشیدا هەڵبژاردن، یەكسانبۆتەوە بە وروژاندن و فریودان. چ كەسی فریودەر نابێ بەو ڕێگایەدا بڕواو ئێمە فروبدا. چ كەسی فریودراو نابێ بەو رێگایەدا ببرێ و فریو بخوات. سیاسەت ئەبێ بكرێتەوە بەو ڕێگایەی كە شایستەی ئەوەبێ مرۆڤ پیای بڕواو لە مەیدانی وتاربێژیی سۆزداریی و بەرژەوەندی تایبەتەوە، بكرێتەوە بە مەیدانی گفتوگۆی عەقڵانی و بەرپرسیارێتی گشتی. لێرەشەوە، لە ساختەی سیاسەت دەرچین و بچینەوە سەر ڕاستەقینەكەی!
كێشەی من لەگەڵ حیزب و سیاسەت و ئایدۆلۆژیاو میدیاو پەیج و هەڵبژاردن.. ئەوەیە كە ئێمە لەناو درۆیەكداین و ئەمانە نامانبەنە ناو ڕاستی، بەڵكو هەریەكەو بەشێوازی خۆی درۆكە قووڵ ئەكاتەوە. مەسەلەن ئێمە لەبەردەم دزیداین و ئەمانە نامانخەنە بەردەم نادزیی. بەڵكو ئەمانخەنە نێوان دزی یەكەم و دزی دووەم. بۆ مەگەر پەرلەمانتاری دەستەمۆی دەسەڵات، چیە جگە لە دزی یەكەم و پەرلەمانتاری دەمهەراشی موعارەزە، چیە جگە لە دزی دووەم؟ بۆ مەگەر بێدەنگی ئەمیان و دەنگەدەنگی ئەویان هەر بۆ تورەكە ملیۆنەكە نیە؟ بۆ مەگەر دەنگدەری هەردوكیشیان هەر ئەوەنیە كە دینارێ لە گیرفانیا نیە؟ بۆ مەگەر هەرسێ خیتابی قەومی و دینی و دژەگەندەڵی، هەمان داوی ڕاوكردنی دەنگدەرو پڕكردنی گیرفانی كاندید نیە؟

مەسەلەكە بەشداری و بایكۆت نیە، كە هیچیان هیچ لە دۆخەكە ناگۆرێ. بەڵكو مەسەلە عەقڵیەتێكە كە لێیدەرچین و شتێك لە ئێمەدا بگۆڕێت. مەسەلەن با چیتر (بەشداری و بایكۆت) هەردوكی بكەینە وێستگەی هەڵوێستێكی هۆشیارانە بەرامبەر بە "وروژاندن". 

ئەگەر دەنگ ئەدەیت، بیدە بەو كاندیدانەی كە كەمترین نمایش و دەنگەدەنگ و حەماسەتبازییان هەیەو لە دەرەوەی مەنتقی وروژاندن ئەجوڵێن. ئەگەریش بایكۆت ئەكەیت، با ئەوە كاردانەوەو لە ڕقی ئەم و ئەو نەبێت و شتەكە نەبێتە بەرەی دووەمی وروژاندن و ڕقەبەرایەتی. بەڵكو با هەردوكی هەڵوێستێكی عەقڵانی بێت بەرامبەر بە وروژاندن و لە بەرژەوەندی حیوار.

ئەوانەی لە شاخەوە هاتن و سیاسەتیان دابەزاندن بۆ ئاستی دزی، فەرقیان نیە لەگەڵ ئەوانەی لە شارەوە هەڵتۆقین و سیاسەتیان دابەزاند بۆ ئاستی جنێو. ئەمانە دوو ڕووی هەمان دراون و هەڵبژاردنیش بۆ ئەوەنیە كە لە ڕقی ئەمیان دەنگ بدەی بەویان. بەڵكو بۆ ئەوەیە كە دراوەكەو هەردو دیوەكەی بخەیتە زبڵدانەوە.

ئەگەر هەر كەس لە جێگای خۆیەوە، پاشەكشێیەك بە وروژاندن و ژاوەژاو بكات، ئیتر دنیاكە بڕێك ئارام و گۆمەكە بڕێك ڕوونئەبێتەوەو ئێمەش لە وێنە گەورەكەدا، هەنگاوێ بەرەو عەقڵانیەت ئەڕۆین و شتەكانیش وردە وردە لەناو چەلەحانێ دەردێن و ئەچنە ناو گفتوگۆ. چارەسەرێكیش ئەگەر هەبێت، ئا لەو ئارامی و گفتوگۆیەدا ڕووئەدا، نەك لەم دەنگەدەنگ و چەلەحانێیەدا، كە جگە لەوەی چارەسەری كێشەكان نیە، خۆشی كێشەیەكی ترە!