بەغدا و داعش؛ تەعریب و تیرۆر

1 مانگ پێش ئێستا

عارف قوربانی
رەنگە هێشتا ناسینەوەی خاوەنە راستەقینەكەی داعش كارێكی ئاسان نەبێت، یاخوود ئەو ئامانجانەی داعشی لەپێناودا دروستكرا بە روون و ئاشكرا بۆ هەموو كەس دەرنەكەوتبێت، بەڵام ئەوە روونە كە ئەم رێكخراوە بە ئەجندای چەندین دەوڵەت و دەزگای هەواڵگریی هەرێمی و نێودەوڵەتی هەڵدەسوڕێنرێت. ئەگەر كەسانێكیش گومانی ئەوەیان هەبووبێت، كە دەستی زۆر وڵات و لایەن لەناو عەقڵدانی ئەم رێكخراوەدایە، هەق وایە لە سیناریۆی راگەیاندنی كۆتایی داعش لە ساڵی 2017 پاش گرتنەوەی حەویجە، ئیتر بۆیان روون بووبێتەوه،‌ كە ئەم هێزگەلە چەكدارە تووندڕەوە شتێكی جیاواز بوون لەوەی پێی دەناسرانەوە، بەتایبەتیش دوای لە پڕ دیارنەمانی چارەنووسی نزیكەی 10 هەزار چەكدار لە زۆنی حەویجە و دەشتی نەینەوا. هەروەها لە مانگەكان و ساڵی دواتردا دەركەوتنی گرووپی ئاڵا سپییەكان بەپێشچاوی عێراق و ئێران و هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتییەوە لە ناوچەكانی خورماتوو بەرەو گەرمەسێر و دواتر بێ ئەوەی هیچ هێزێك رووبەڕوویان بێتەوە، لەبەرچاو ون بوون. 
 
بەدرێژایی ئەو چوار ساڵەی رابردوو كە گوایە داعش وەك جوگرافیا كۆتایی هاتووە و ناوبەناویش هێزی ئاسمانیی هاوپەیمانان و سوپای عێراق و پێشمەرگەیش بەشوێن چەكدارە پەرتەوازه ‌و پەڕاگەندەكانیانەوەن و بەپێی ئەو راگەیێنراوانەی لەوبارەیەوە بڵاوكراونەتەوە بە هەزارانیان لێكوشتوون، كەچی هێشتا راپۆرتە نهێنییەكان باس لە بوونی دەیان هەزار چەكدار دەكەن، كە بەنهێنی لەناو عێراق و سووریا ماونەتەوە. ئەو كردەوە تیرۆریستیانەشی لەو ماوەیەدا ئەنجامدراون و داعش بەرپرسیارێتییەكەی خستووەتە ئەستۆی خۆی، چەندین هەزار هێرشیان ئەنجام داوە. ئەوەی له ‌ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستانیش دەگوزەرێت ئاماژەیەكی روونترە بەوەی داعش له ‌زۆر شوێن هەن. جوگرافیایەكی فراوانیش لەنێوان هێزی پێشمەرگە و سوپای عێراق بە چۆڵی هێڵدراوەتەوە و جموجووڵ و شوێنی حەشارگەی چەك و جبەخانه ‌و تەنانەت زیندان و بنكەی مەشق و راهێنانیشیان دەبینرێت. 
 
ئێستا چیرۆكی ئەم گرووپە ئەوەندە ئاشكرایە پێویستی بەوە نەماوە گومان لەوە بكەیت چەندین هەزار چەكدار بە نهێنی چۆن و لەكوێ‌ خۆیان حەشارداوە؟ لەكوێوە خواردن و پێویستییەكانیان بۆ دابین دەكرێت؟ نەخۆش و بریندارەكانیان لەكوێ‌ چارەسەر دەكرێن؟ لەكاتێكدا وا وێنا دەكرێت كە نەك هەر عێراق و ئێران و وڵاتە هەرێمایەتییەكان تەنانەت دەزگای هەواڵگریی وڵاتە زلهێزەكانی وەك ئەوروپا و ئەمریكا بەشوێنیانەوەن.
  
ئەم فاكتانە پێمان دەڵێن داعش وەك هێزێكی ئامادە لە ناوچەكە ماوەتەوە، هیچ گومانیش لەوەدا نییە بۆ كات و شوێنی دیاریكراو هێڵراونەتەوه ‌و لە داهاتوودا ئەشێ‌ بینەری رووداوگەلی دیكەی هاوشێوەی سەرەتای دەركەوتنیان بین لە پەلاماردان و دەستبەسەرداگرتن و ئەنجامدانی كۆمەڵكوژیی هاوشێوەی شنگال. كورد توانای هەڵوەشاندنەوەی نەخشە و پلانی ئەو دەزگا هەواڵگرییانەی نییە، كە داعشیان دروستكردووە و ئیدارەی دەدەن، بەڵام دەبێت بەشی ئەوە پلان و بەرنامەی هەبێت رۆژانە رۆڵەكانی وەك نێچیرێكی داماو نەكەونە ناو داو و تەڵەی ئەم گرووپە چەكدارانەوە. ئەگەر ئێستا ئامارێك بكرێت لەدوای بەحساب كۆتایی داعشەوە چەند پێشمەرگە و هاووڵاتی لە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان بوونە ‌پارووی ئاسانی ئەو چەكدارانە، رەنگە ژمارەیەكی زۆر زۆر بێت. هەر لەم مانگەدا له ‌ناوچەكانی گەرمیانەوە تا قەرەچووخ چەندین پێشمەرگه ‌و هاووڵاتی بەدەستی ئەم گرووپانە شەهید كراون و تا ئێستا كاردانەوەی كوردی هەر دەركردنی چەند راگەیێنراو ‌و شین و شانامەیەكە بۆ قوربانییەكان. ئەم مەترسییە نە بە راگەیێنراو ‌و نە بەشین و واوەیلایی ناو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و میدیای كوردی ناڕەوێتەوە. پێویستە سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان هەڵوەستە بكات لە ئاستی ئەو لێشاوە لە ئەنجامدانی تاوان بەرانبەر بە كورد به ‌دیاریكراوی لە جوگرافیایەك، كە دەیان ساڵە بوونەتە رەمزی كێشەی كورد لە عێراق. 
 
ئەم چوار ساڵەی رابردوو هێڵێكی جوگرافی لە ناوچەكانی گەرمەسێرەوە بۆ دوزخورماتوو، داقوق و كەركووك و دەوروبەری دوبز تا دەگاتە دەشتی مەخموور و چیای قەرەچووخ، بەشێوازی جۆراوجۆر گوشار دەخرێتە سەر گوندنشینانی بۆ چۆڵكردنی گوندەكانیان و بە شێوەی جیاواز تیرۆر دەكرێن و ئەو سەنگەرانەی پێشمەرگەیش كە دەكەونە نزیكی ئەم ناوچانەوە بەردەوام پەلامار دەدرێن. بە رۆژ هێزی حەشدی شەعبی و سوپای عێراق له ‌ناوچەكەن و به ‌شەو ئەو چەكدارانەی دەچنە سەر گوندنشینانی كورد دەگوترێت داعشن. لە دوای ئەو قەسابخانەیەی گوندی خدرجیجەی بناری قەرەچووخ كە 13 هاووڵاتی و پێشمەرگە شەهید كران، بەرپرسێك لە وەزارەتی پێشمەرگە ئەوەی راگەیاند كە حكومەتی عێراق رێگە نادات پێشمەرگە بچن كێوماڵی ئەو ناوچەیە بكەن و سوپای عێراقیش خۆی ئەو كارەناكات. چەكدارەكانی داعش لەو بۆشاییە بەسەربەستی دێن و دەچن. 
 
ئەمە نە پێویستی بە شەنوكەوكردنە و نە هەڵسەنگاندنی وردی دەوێ‌ بۆ ئەوەی تێبگەین لەوەی عێراق بەمەبەست ئەو دۆخەی لەو ناوچەیە دروستكردووە، هێڵێكی دیاریكراوی جوگرافیای كوردستان كە لەم قۆناخەدا چاوی تەعریبی چووەتەوە سەر، رێگە نادرێت پێشمەرگە سەر و ماڵی هاووڵاتییە كوردەكان بپارێزێت و سوپای عێراقیش نەك نایانپارێزێت بەڵكو ئاسانكاری دەكات بۆ ئەو رووداوانەی بە رژانی خوێنی كورد تەواو دەبێت. ئەوەی لێرەدا لای من پرسیارە ئەوەیە هێزە سیاسییەكانی كوردستان، سەرۆكایەتی و حكومەتی هەرێمی كوردستان تا كەی هەڵوێستیان هەر بەم جۆرە دەبێت كە لە چاوەڕوانی یاریكردنی كاتدان كە بەغدا ماوەی چوار ساڵە دەستی دەستی ئەوە بە كورد دەكات هێزی هاوبەش بۆ پارێزگاری ئەو ناوچانە دروست دەكرێت؟ لەم چوار ساڵەدا چەند هاووڵاتیی كورد شەهید كراون، چەند كەس ناچار بوون زەوی و ماڵ و گوندەكانیان چۆڵ بكەن، چەند جار گرووپی چەكدار بەناوی داعشەوە پەلاماری سەنگەر و بنكەكانی هێزی پێشمەرگەی داوه ‌و لێی شەهید كردوون؟ كورد جگە لە دەركردنی راگەیێندراو و تەئكیدكردنەوە لە بەغدا بۆ دروستكردنی هێزی هاوبەش، هیچ كاردانەوەیكی دیكەی نەبووە. بۆیە دەبینی بەغدا و داعش وەك ئامانجێكی هاوبەش لەو سنوورە درێژە بە ئامانجەكانی خۆیان دەدەن كە تیرۆرە لەپێناوی تەعریبدا.
 
كورد تا كەی چاوەڕێ‌ دەكات ئەم تیرۆرە بەردەوام بێت؟ گوندنشینانی ئەو سنوورە تا كەی بەرگەی ئەوە دەگرن بە رۆژ عەرەبی تەعریبچی بەپشتیوانیی هێزەكانی حەشدی شەعبی و سوپای عێراق بێنە سەریان و شەوانەش داعش پەلاماریان بدات؟ ئەم رووداوانە بەرپرسیارێتییەكی گەورەیە لە ئەستۆی بڕیاربەدەستان و نابێت كوردستان لەسەر ئەم هەڵوێستەی ئێستای بمێنێتەوە، پێویستە سنوور بۆ ئەو تاوانكارییانە و بۆ پلانە هاوبەشەكەی داعش و ناوەند دابنێت. ئەگەر لە ئێستاوە هەنگاوی كرداری نەنێت و خۆی نەكاتەوە بە بەرپرسیار لە پاراستنی ئاسایشی ئەو جوگرافیایە، دەبێت دڵنیابین دوای چەند ساڵێكی دیكە، شایەتی بینینی هەمان رووداو دەبین لە سلێمانی و هەولێر و بادینان. پێویستە لەو راستییە تێبگەین ئاسایش و سەقامگیریی هەرێمی كوردستان بەستراوە بە ئاسایش و سەقامگیریی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستانەوە.
 
جا ئەگەر دەتانەوێ‌ هەرێمی كوردستان سەقامگیربێت و ئاسایشی هاووڵاتیان پارێزراو بێت لە هەرێمی كوردستان، دەبێت ئاسایش و ئارامی بۆ ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان بگێڕنەوە.