تیرۆری سپی، لە2021 دا

5 مانگ پێش ئێستا

ســــەركۆ یونس
ڕووداوەكانی هاتوچۆ، بەیەكێك لەهۆكارەكانی لەناوچونی مرۆڤ، ئەژمار دەكرێت، ساڵانە لەجیهاندا بەسەدان و هەزاران هاوڵاتی بەم هۆكارە گیان لەدەست دەدەن و هەندێكیش دەبنە كەمئەندام وپەكەوتە، تاكۆتایی تەمەنیان بەئازارەوە دەتلێنەوە. ئامارەكان، ئاماژە دەكەن ساڵانە نزیكەی (1.200.000) كەس بەرووداوەكانی هاتوچۆ گیان لەدەست دەدەن. لەهەرێمدا، ساڵانە ئاماری ڕووداوەكانی هاتوچۆ بەرزبونەتەوە و جێگای باسكردن و هەڵوەستە لەسەر كردنە. 
لەدواین ئاماری بەڕێوەبەراتی گشتی هاتووچۆی هەرێمدا هاتووە، لەساڵی 2021 دا، (4119) ڕوداوی هاتووچۆ تۆماركراوە و لەم ژمارەیە ( 662 ) مردوون و (7120 ) بریندارو كەمئەندام بوون.

ئەم ئامارانە ترسناكن و جێگای سەرنجن، بەداخەوە ساڵ لەدوای ساڵ، ئامارەكان زیاتر هەڵدەكشێن و ڕووداوەكان زیاتر دەبن، لەساڵی 2020 دا نزیكەی( 2897 ) ڕووداوی هاتوچۆ تۆماركرا و ( 432 ) كەس گیانیان لەدەستداوە و (4772) كەسیش بریندارو كەمئەندام بوون. 

جێگای ئاماژە پێدانە، ژمارەی ئۆتۆمبێل لەهەرێمدا، گەشتووەتە(1.961.000) ئۆتۆمبێل، تەنها لەساڵی ڕابردودا (122) هەزار ئۆتۆمبێل تۆماركراون. 
لەناوچوونی مرۆڤ، بەهەر هۆكارێك بێت، بەمانای لەدەستدانی سەرمایەی مرۆیی دێت، گرنگترین ئامانجی ئابوری و كۆمەڵایەتی هەر كۆمەڵگایەك، خودی مرۆڤە. كۆمەڵگای هەرێمی كوردستان، لەماوەی دوو دەیەیی رابردوودا تووشی زۆرترین ڕوداوی هاتووچۆ بووە، بەشێوەیەك لەهەر چەند خولەكێكدا ڕوداوێكی هاتووچۆ تۆماركراوە، بێ گومان هۆكارەكانی ڕوداوی هاتوچۆ لەهەرێمدا، زۆر و جۆراوجۆرن، لێرەدا بەكورتی تیشك دەخەینە سەر هەندێكیان:
1- خراپی ڕێگاوبانەكان و یەك سایدی هاتوچۆو لەنێوان بەشێكی شاروشارۆچكەكانی كوردستاندا، هەروەها نەبوون و كەمی هێماكانی هاتوچۆ لەڕێگاكاندا، بەتایبەت ڕێگای گوندەكان.

2- زۆری ڕێژەی ئۆتۆمبێل و بەردەوام هاوردەكردنی بەبێ گوێدانە ڕوبەری هەرێم و ژمارەی دانیشتوانی، بەشێوەیەك كەلەهەرێمدا نزیكەی( 2 ) ملێۆن ئۆتۆمبێل هەیە و ساڵانە ئەم ڕێژەیە بەرزتر دەبێتەوە.

3- ناهۆشیاری بەشێكی زۆری شۆفێران بەگشتی و گەنجانی شۆفێر بەتایبەتی، لەتیژڕەوی و گوێنەدان بەیاسا وڕێنماییەكانی هاتوچۆدا.

4- ئاسانكاری لەوەرگرتنی مۆڵەتی شۆفێری و هەندێجار گەندەڵی و پێدانی بەرتیل پرۆسەكەی ساناتر كردووە.

5- گەورەبوونی قەبارەی دانیشتوان وهاتوچۆی زۆری هاوڵاتیانی ناوەڕاست وباشوری عێراق و هێنانی ئۆتۆمبیلی تایبەتی بۆ گەشت و لایەنی بازرگانی بۆ شاروشارۆچكەكانی هەرێم و سەرئەنجام قەرەباڵغی زیاتر پەیدا دەبێت.

لەڕاستیدا، دەرئەنجامەكانی ڕووداوەكانی هاتوچۆ، چەند لایەنەیە، بەوپێیەی ڕوودانی هەر ڕوداوێكی هاتوچۆ، بە زیانی ئابوری ئەژمار دەكرێت و زەرەرە لەداهات وسامانی خێزان و كۆمەڵگا، بەشێوەیەك ئەگەر تێكڕای زەرەروزیانەكان بەگریمانە وەربگرین، بەسەدان ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرێت، تەنها لەساڵی 2021 دا زیاتر لە(9) هەزار ئۆتۆمبێل زیانیان بەركەوتووە. لەلایەكی ترەوە، ئەم زەرەروزیانانە هەر ئابوری نییە، بەڵكو زیان لەسەرمایەی مرۆیی كۆمەڵگا دەدات، بەلەناوچوون یان كەمئەندامبوونی هاونیشتیمانیان، بەداخەوە لەزۆربەی ڕووداوەكاندا، گەنجان قوربانی سەرەكین، هەندێجاریش كێشەی كۆمەڵایەتی و لەیەكترازانی پەیوەندی كۆمەڵایەتی پەیدا دەبێت. جێگای خۆیەتی، لایەنەپەیوەندیدارەكان بەگشتی وەزارەتی ناوخۆ وبەڕێوەبەرایەتی گشتی هاتوچۆی هەرێم بەتایبەتی. بەبەرنامەو پلانی زانستی و واقعی چارەسەری گونجاو بۆ ئەم دیاردە مەترسیدارە بدۆزنەوە و لەهەوڵی چارەسەردا بن، تا چیتر سامانی مرۆیی و ئابوری هەرێم بەرەو لەناوچوون نەچن. بەئومێدین لەساڵی نوێدا، ئامارەكانی ڕووداوەكانی هاتوچۆ لەساڵی ڕابردوو كەمتر بێت و بەهیوای سەلامەتی بۆ هاونیشتیمانیان.