بوون لە جیهاندا

3 مانگ پێش ئێستا

پەیكار عوسمان
(گرنگ)
كۆمەڵێ گەنج، لەخۆوە، زمانی كوردی ئەخەنە سەر یەكێ لە سەكۆ جیهانییەكان. ئەوان موبادەرەیان لە حیزب و حكومەت و دامودەزگا وەرگرتەوەو گەڕاندیانەوە بۆ مرۆڤ خۆی. شتەكانی تر هەر بۆ ئەوەن، كە هاوكارو ڕێخۆشكەربن، مرۆڤ خۆی خاڵی سەرەتای فكرو جوڵەو موبادەرەكانە، گەورەترین گەندەڵییش كە لە وڵاتی ئێمەدا ڕوویداوە، مەسەلەی پارەو پۆست نیە، مەسەلەی كوشتنی ئەو مرۆڤە كاراو خاوەن موبادەرەیەیە!  
(ئێستا)
بە جوملەیەك و دوو وشە، ئێستا دنیای زانیاری "خێرا"و "ڕاستەوخۆ"یە.

(خێرایی)
بۆ بەدەستهێنانی سەرچاوە، ئێستا تۆ پێویستت بەوە نیە  بچیت بۆ كتێبخانە، هەر لە شوێنی خۆتەوە ئیعازێك بدەو زانیارییەكە خۆی دێت. یەعنی ئینتەرنێت ئینقلابە بەسەر شوێن و دووریداو تەنیا كات لە هاوكێشەكەدا ماوە، ئەویش بەجۆڕێك، كە كاتی تێچوو، تەنیا ئەو چەن چركەیەیە، كە سێرچەكەی تێدا ئەكەیت. گۆڕینی هەنگاوی پێ و بایۆلۆژی، بۆ هەناوی دەست و داتایی، منو تۆی كردوە بە ئیمپراتۆری زانیاری و بەخۆشمان نەزانیوە!  

(ڕاستەوخۆیی)
مرۆڤ كاتێك ئازادو سەربەخۆ و ڕێزلێگیراوە، كە مامەڵەی ڕاستەوخۆی لەگەڵدا بكرێت، جوانترین سیفەتی دنیای دیجیتاڵیش ڕاستەوخۆییەو ئیتر تۆ و ئینتەرنێت، خۆتانن بەبێ نێوەندگیر. لەكوێ من خۆم ئەكاونتم هەبێ و لەكوێ لە ئەكاونتی براكەمەوە سەیری فەیسبوك بكەم؟! ئەمە لە ئاستی كۆمەڵیشدا هەر وایەو لەكوێ كورد، لە ڕێگەی زمانی ترەوە سێرچ بكاو لەكوێ بە زمانی خۆی بیكات؟! لەكوێ تەنیا خۆت و خوابن، لەكوێ هەزار بت لە نێواندا بێت؟! عەدالەت وایە كە تاك و كۆمەڵگاكان، ڕاستەوخۆیانە لە دنیادا بن، نەك پاشكۆیانەو لەڕێگەی وەسیتەوە. جا ئەگەر جەبری دەوڵەت و هێزی ڕەقیش، ڕێگا بە "ڕاستەوخۆیی" ئێمە نەدات، گرنگە بۆشاییە نەرمەكان بدۆزینەوەو لەوێوە بچینە ناو جیهان.

(كێشەكە)
جا چونكە ئینتەرنێت، بواریی "ڕاستەوخۆیی" بۆ مرۆڤ ڕەخساندوە، ئیتر دەجالەكانی كۆنترۆڵكردنی مرۆڤ، ئەوانەی كە نانەكەیان لەسەر ئینسانی پاشكۆ و پەیوەندی ناڕاستەوخۆیە، بە قورسی دێنە ئێرەو دەستئەكەنەوە بە ئیشە كۆنەكە (تیجارەتی نێوەندگیری). ئیتر لە قۆڵی ئینتەرنێتەوە، سیاسەت و ئایدۆلۆژیاو پارە، هیرش بۆ سەر مرۆڤەكان ئەهێنن و هەر بۆ مەبەستە كۆنەكەی مێگەلاندن و كۆنترۆڵكردن و ئاڕاستەكردن،، كارەكەشیان زۆر فراوانتر و خێراتربووە، چونكە دنیای ئینتەرنێت، خۆی خێراو فراوانە!

(هەواڵ)
هەواڵە ناخۆشەكە ئەوەیە، هێزەكانی تاكڕەهەندی، زۆر بە تۆخێ لێرەن. هەواڵە خۆشەكە ئەوەیە، ئینتەرنێت خۆی بوارێكی فرەییە، كە بە هیچ هیزێكی تاكڕەهەند، یەكڕەنگ ناكرێ. یەعنی ئینتەرنێت وەكو تەلەفیزیۆنی حیزب نیە، تەنیا یەك ئەجندا پەخش بكات، هەرچۆنێ تێیهەڵدەی، شتی جیاواز هەر دێتە پێش چاوت. جا مادامیش ئینتەرنێت جیهانگیرە، ئیتر چەنێك مەترسی ئەوە هەیە كە "تاكڕەهەندی" دنیا بتەنێ، ئەونەش دەرفەتی ئەوە هەیە، كە فرەیی و كرانەوە، جیهان بتەنێ و هەموو كەسێك فرسەتی ئەو جۆرە ڕۆشنبوونەوەیەی هەبێت!

(ڕاهێنان)
ئەوەی كە بۆ ئێمە گرنگە، ئەوەیە كە لەناو خۆماندا، ڕاهێنانی ئازادی بكەین و بوار بە جیاوازیی بدەین. ئینسانی بێ ئایدیا بوونی نیەو هەر ئایدیایەكت هەیە كێشەنیە،، تەنیا بوار بدە، جارجار بابەتێكی جیا لە باوەڕی خۆت ببینیت. ئەوە ڕاهێنانێكی باشە بۆ ئەوەی خۆت لە جەماعەت وەرگریتەوە. بواری فرەیی و جیاوازیی، بواری خۆتەو لەوێدا تۆ ڕاستەوخۆ هەیت. بواری یەكڕەنگی و لێكچوون، بواری مێگەل و لێخوڕینەو تۆ لەوێدا نەماویت و لەلایەن دەجالەكانی ناڕاستەوخۆییەوە ئاڕاستە ئەكرێیت. سیاسەت و پارەو ئایدۆلۆژیا، بوارەكانی لێخوڕین و ئاڕاستەكردنن، سیحری ئەوانەش لە تاكڕەهەندییدایە!

(دەمارگیری)
هێزی ئاڕاستەكردنی تۆ لەلایەن ئەوانیترەوە، لە موهیمیی ئەواندا نیە، لە دەمارگیری خۆتدایە. ئەوان لە ڕێگەی خولقاندنی فەزای تاكڕەهەندییەوە، تەنیا دەمارگیرت ئەكەن و ئیتر باقی كارەكە خۆت تەواوی ئەكەیت. بە ئەندازەی چاكبوونەوەت لە نەخۆشی دەمارگیریی، ئەونە لە مێگەلەكە دێیتە دەرو ئەكەویتە ناو عەقڵی خۆت. چاكبوونەوەش لەو نەخۆشییە، تەنیا بەوەیە كە دەرمانی جیاوازیی بدەیت بە خۆت و جارجار ئەو شەرابە بنۆشیت كە حەزت لێ ی نیە،، ئەوەی كە جیاوازە، پێكی ژیانەو هەڵیقوڕێنە بۆئەوەی تاكڕەهەندی نەتكوژێ.

(جەماعەتبازی) 
هەموو جیاوازییەكان بدە بە خۆت، بەڵام خۆت مەدە بە هیچیان، "خۆت" گەورەترین سەروەتی تۆیەو كە ئەوەت دۆڕاند، ئیتر هیچ نابەیتەوە. خۆدۆڕاندنیش بە جەماعەت، ترسناكترین جۆری خۆدۆڕاندنە، چونكە "جەماعەت" وەهمی بردنەوەت لا دروستئەكاو ئیتر نازانیت كە دۆڕاویت. جەماعەت تەنیا ئاگاییت داگیر ناكا، بەڵكو ئەچێتە قووڵایی نەستەوەو ئیتر شتانێك لای تۆ ئەبنە بەڵگەنەویست و "نائاگایانە" ژیانت ئاڕاستە ئەكەن و چونكە شتەكەش جەماعییە، ئیتر وائەزانیت ئەوە حاڵەتە ئاساییەكەیەو ئەبێ وابێ!

(پێغەمبەری خۆتبە) 
تۆ ئەبێ جارێك لەو خەوە خەبەرت بێتەوەو لە ڕێگەی ئاگاییتەوە دەسكاریی ناگاییەكانت بكەیت. ئەوەی پێتوایە وایەو بڕاوەتەوەو بیركردنەوەی ناوێ، لەڕاستییدا كێشەكە لەوێدایەو بیركردنەوە هەر بۆ دەسكاریكردنی ئەو جێگایە باشە، چونكە تۆ لەوێوە كۆنترۆڵ كراویت! لحەكیمەكان و پێغەمبەران، دەسكاری ئاگایی خۆیان و تاكەكانیان كرد، بۆئەوەی لەوێوە دەسكاری ناگاییە جەماعییەكانی كۆمەڵگا بكەن!
   
(ئازادی)
هەموو خیارە فەردییەكانی ئینسان و هەموو تایبەتمەندی و جیاوازیی پێكهاتەكان، شایەنی رێزن، بەڵام هەموو هەژموونێك بەسەر تاك و كۆمەڵدا، شایەنی نەخێرو هەڵوەستەو ستۆپە. ئازادی ئەوەیە كە لەناو فرەییدا شوێنی خۆت بگریت، سەپاندن ئەوەیە كە هەموو ڕەنگ و ئەگەرەكان، كورت بكەیتەوە بۆ دوو ئەگەری "ڕەش و سپی"، سپییەكەش دانێ ی بۆ خۆت و ڕەشەكە بۆ ئەو، یەعنی دوو ئەگەرەكەش بكەیت بە یەك و بەوجۆرە هەموو دنیاكە داگیر بكەیت!

(نمونە) 
ئا لێرەدا حجابی كچێك، ئازادییەكی تەواو ڕێزلێگیراوە، چونكە هەڵبژاردنێكی فەردییە لەناو بوونێكی فرەییدا. بەڵام یەكپۆشیی حیزبی، كردەیەكی تەواو قێزەون و ترسناكە، چونكە قۆرخكردنی ئەخلاق و دابەشكردنی ڕەشوسپیانەی دنیاو هێرشی یەكڕەنگكردنە بۆ سەر كۆمەڵگا. بردنی مرۆڤ بۆ "دووڕیانی ڕەشوسپی" ڕێك كوشتنی فەردییەتی ئەوە لەناو مێگەلێكداو داگیركردنی كۆمەڵگاشە بە مێگەلەكە! 

(فێڵەكە)
چ ئەوەی شۆڕش و دەوڵەت، دنیا دابەشكەن بۆ بەرەی نیشتمان و بەرەی خیانەت، چ ئەوەی موعارەزە دنیا دابەشكا بۆ بەرەی خەڵك و بەرەی گەندەڵی، چ ئەوەی ئیسلامی دابەشیكا بۆ بەرەی ئەخلاق و بێئەخلاقی، چ ئەوەی علمانی دابەشیكا بۆ بەرەی پێشكەوتن و بەرەی دواكەتن.. هەمووی هەر هەمان فێڵە، "فێڵی دوو ئەگەریی"! لەكاتێكا دنیا خۆی فرەییەو هەمیشە لەو دووڕیانە زیاترە كە دەجالەكانی سیاسەت و ئایدۆلۆژیا ئەمانخەنە بەردەمی و پاڵمان پێوەئەنێن بۆ ئەوێ. 

(فرەیی)
ئازادی ئەوەیە كە ناچاریی نیە، دووئەگەرییش هەمیشە ناچارییە، چونكە هەر لە ئەساسەوە دوو ئەگەرەكە یەكسان نین و یەكێكیان ڕەشە، یەعنی تۆ ئیختیارت نیەو ناچاریت بە هەڵبژاردنی سپییەكە. دەی سپییەكەی ئەمیش ڕەشەكەی ئەوەو ڕەشەكەی ئەویش سپییەكەی ئەمەو لە هەردو سەرەوە هەمان یاریت پێ ئەكرێت. یارییەكەش یاری هێزو دەسەڵاتەو فڕی بە حەق و عەدالەتەوە نیە، چونكە هەر خودی كورتكردنەوەی دنیا، لە دوو ئەگەری نایەكساندا، ناحەقی و ناعەدالەتییە بەرامبەر بە ئازادی ئینسان و بەرامبەر بە حەقیقەتی فرەییانەی دنیا!
ژیان فرەییەو ئازادی ئینسان لە ژیانێكی فرەییدایە، لێدان لە فرەیی ژیان، لێدانە لە ئازادی ئینسان، هەردوكیشیان لە دووڕیانی ڕەشوسپییەوە لێیان ئەدرێ. 

(هەژموون)
كێشەكە بوون نیە، كێشەكە هەژموونە، یەعنی هەر ڕەنگێك، لەوێدا كێشە نیە كە هەیەو بەشێكە لەوێنەكە، لەوێدا كێشەیە كە هەژموونی یەكڕەنگكردن ئەكاتە سەر هەموو وێنەكە. مەسەلەن خیتابی ئۆپۆزسیۆن، زۆر گرنگ و پێویستە كە هەبێ، بەڵام لەوێدا كە هەژموون ئەكاو ئەیەوێ تاكە خیتاب بێت و دەرەوەی خۆی خیانەت بێت، ئیتر ئەویش بەقەت خیتابە هەژموونگەراكەی دەسەڵات مەترسییە، كە دەرەوەی خۆی بە خیانەت ئەزانێ. ئاخر وەكچۆن نابێ هەموو خەڵك خەریكی پیاهەڵدانی دەسەڵات و سەرۆك بن، ناشكرێ هەموو خەڵك خەریكی جنێودان بە دەسەڵات و بە سەرۆك بن! حاڵەتی ئاسایی ئەوەیە، ئینسانەكان لەناو دنیایەكی فرەییدا، هەریەكەو داهێنان و ئیشی خۆی بكات، نەكئەوەی كەس هیچ نەكاو هەموو خەریكی شەڕی ناو دنیا دوولەتەكەبن. ئەو گەنجانەی كە زمانی كوردییان بردە ناو گوگڵ، ئەوە باشبوو كە كردیان، یان هەریەكەو پەیجێكی هەبووایە بۆ پیاهەڵدانی فڵان و جنێودان بە فڵان؟

(توغیان)
سیاسەت و ئایدۆلۆژیاو پارە، لە داهێنانە هەرە گرنگەكانی مرۆڤن و لە خۆیاندا خراپ نین، لە داگیركارییدا خراپن. سیاسەت خۆی خراپ نیە، لەوێدا خراپە كە هەموو كایەكانی تر بخنكێنی. ئایدۆلۆژیا كۆن و مۆدێرنەكان، هیچیان لە خۆیاندا خراپ نین، لەوێدا خراپن كە هەموو وێنەكە داگیربكەن. پارە لە خۆیدا خراپ نیە، لەوێدا خراپە كە پارە هەموو شت بێت. دۆخی ئاسایی ژیان، ئەوەیە كە فرەییە، هەرشتێك تەجاوز بكاتە سەر فرەییەكەی ژیان و هاوسەنگی نێوان كایەكانی تێكبداو ڕەگاوڕەنگییەكەی بگۆڕێ بۆ  یەكڕەنگی، بە زمانی قورئان، ئیتر ئەوە ستەمەو توغیانێك ڕوویداوە. 

(توغیانی دین)
جا ئەو مۆدێلە دیندارییەی كە ئیسلامی سیاسی هێنای، پاشەكشێیە لە دینداریی ئێمەدا، چونكە پەروەردەكردنی مرۆڤە لەسەر ئەو توغیان و یەكڕەنگییە! دیندار خۆی ئەو خەیاڵی یەكڕەنگییەی هەیە بە تەنكیی، "دینی سیاسی" ئەو خەیاڵە ئەباتە قۆناغێكی ئەستورو ترسناك، بەجۆرێك كە هەژموونگەراییەكانی دین و سیاسەت لە یەكتر بارئەكاو هەردوكیشی لە تۆ! 

(توغیانی نادینی)
ئەوەش هەر سروشتی ئیسلامی سیاسیی نیە، بەڵكو هەموو ئایدۆلۆژیایەكی شمولی هەر وایە، یەعنی مرۆڤ بە تەبیعەت لایەنگرە بۆ ڕای خۆی و مەیلی یەكڕەنگی و تەسەڵوتی هەیە، ئایدۆلۆژیایەكی شمولی دێت، ئەم لاسیكی حەزە تا توندترین ئاستی خۆی ڕائەكێشی و كارەساتی پێ ئەخولقێنێ، لەڕاستییشدا فاشیزم هیچ نیە جگە لە یاریكردن بەو دەمارەی ئینسان.     

(ئێمە)
كێشەی ئێمەش ئەوەیە كە سیاسەت توغیانی كردوەو هەموو كایەكانی داگیركردوە، گرنگە هونەر شانۆ ئەدەب فكر ژینگە.. جۆرەها چالاكی و داهێنانی فەردی و گروپیی، بكەونە كارو هەبن، بۆئەوەی سیاسەت و ئایدۆلۆژیاو پارە، بچنەوە حەجمی ئاسایی خۆیان و ژیان نەخنكێنن. ئەو مامۆستایەی كە مناڵەكانی ڕۆژهەڵات فێری گۆرانی و مۆسیقای كوردی ئەكات، كارەكەی هەر لەوێدا گرنگ نیە كە هونەرێكی جوانەو پاراستنی زمان و كولتورە.. بەڵكو دەرگایەكی فرەییمان لێئەكاتەوەو پێمان ئەڵێ، دنیا لە توغیانی سیاسەت و لە دووڕیانی دەوڵەت و شۆڕشدا گیری نەخواردوەو مرۆڤ ئەشێ جاشی دەوڵەت نەبێ و چەكداری شۆڕشیش نەبێ و كاری گرنگیش بكات!    

(چارەسەر) 
هەر حیزب و ئایدۆلۆژیاو ئاڕاستەیەك، ئەتخاتە بەردەم دووڕیانی ڕەشوسپی، پێ ی بڵی هەردوكی بۆ خۆت و منیش خۆم بۆ خۆم. ئاخر ئەو لەو ڕێگەیەوە، تۆ ڕاوئەكاو ئەیەوێ تۆ خۆت نەبیت و ببیتە دەمارگیری یەكێ لە دوو لەتە ناچارییەكە. چارەسەر ئەوەنیە ئیسلامی ببێ بە علمانی و علمانی ببێ بە ئیسلامی و تەڕەماش ببێ بە تەڕەساز.. هەرچیت هەر ئەوەبە، بەڵام لەگەڵیا مەچۆ تاكو دووڕیانی ڕەشوسپی كردنی دنیاكە، چونكە لەوێ بەدوا، ئیتر تۆ خۆت نەماویت و تەنیا بارگیری هەڵگرتنی باری ئایدۆلۆژیاكەیت. 

 (بوون)
حەزارەتی كۆن لەوێوە دەستی پێكرد، كە زمان كەوتە سەر تاتە قوڕەكان و بوو بە نوسینی بزماری.. حەزارەتی مۆدیرن لەوێوە دەستی پێكرد كە زمان چووە ناو ئامێری چاپ و بوو بە ڕۆژنامەو كتێب.. حەزارەتەكەی ئێستاش، ئەوەیە كە زمان چۆتە دۆخی دیجیتاڵی و پەڕیوەتەوە بۆ ناو ئینتەرنێت. فەیلەسوفێك ئەڵێ "زمان" ماڵی بوونە، زمانی سەردەمەكەش گوگڵییە، كەواتە ئێستا ئێمە هەین و لەناو ماڵی، بوونە سەردەمییەكەی خۆمانداین.