رۆژنامەنوسی ئازاد و ڕۆژنامەنوسانی زمانحاڵی دەسەڵات

23/02/2021

هاوژین زیبا

هاوژین زیبا
بەبۆچونی شوێنەوارناس ‌و مێژوونووسی ئیسڕائیلی (ئێتان ئەیالۆن Etan Ayalon)  هەر زمانێك ڕەنگدانەوەی ڕادە و ئاستی درك ‌و تێگەیشتنی ئەو كەسانەیە كە زمانەكە بەكاردەهێنن لە فەرهەنگی ئێستا و ڕابردوویاندا”(١). زمان ئامڕازێكی پەیوەندییە لەسەر ئاستی دوو تاك یان لەناوخێزان یاخود كۆمەڵگا بە شێوەیەكی گشتی. زمانیش بەپێی دواكەوتوویی یا چەقین یاخود پێشكەوتنی هەر كۆمەڵگایەك شێوازی جیاجیای بەسەردا دەسەپێنرێت و  بەپێی ئەو گۆڕانەی ڕوودەدات زمان لە شێوەی بەكارهێنانیشدا دەگۆڕێت. ئەوەش لەو سۆنگەیەوە كە زەروورەتی خوڵقاو یاخود داسەپاو بەسەر هەر كۆمەڵگایەكدا چوارچێوەیەكی دیاریكراوو گونجاو لەگەڵ هەلومەرجی ئەو كۆمەڵگایەدا بەزمانی ئاخافتن ‌و نوسین دەبەخشێت.

زمان  ئامڕازێكە خۆی لە خۆیدا كارناكات و ئەوە تاكەكانی هەر كۆمەڵگایەكن كە بەپێی هەست و ئاست و دەركی سیاسی و كۆمەڵایەتیی خۆیان ئەو ئامڕازە بەكاردەهێنن. سیستەمی سیاسییش بۆ درێژەدان بە مانەوە و بەردوامبوونی كار و دەسەڵاتی خۆی زمان بەكاردێنێت وسودی لێ دەبینێت. بۆیە ئامڕازی زمان سەرەڕای كاریگەریی لە بواری ئابووری و فەرهەنگی و كۆمەڵایەتیدا؛ كاریگەرییەكی سیاسیی بەرچاوی لە هەناودا هەڵگرتووە. هەموو سیستەمێكی سیاسی بۆ ڕووبەڕووبونەوە لەگەڵ قەیران و دۆخەكانی كۆمەڵگەدا لێزانانە سوود لە ئامڕای زمان وەردەگرێت، بەتایبەت لەم سەردەمەدا كە سەردەمی ئەوپەڕی بەكەڵكهێنانی تەكنەلۆژیاداین، هەر دەسەڵات و سیستەمێكی سیاسی سوود لە هۆكار و كەناڵەكانی ڕاگەیاندن، وەك ڕۆژنامەگەری، ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، بەتایبەت سەتەلایت، و سۆشیاڵ میدیا، لە پێناو گەیشتن بە مەرام و مەبەستەكانی، لەناو جەماوەر و كۆمەڵگادا، وەردەگرێت. ڕژێمە سیاسیەكان زۆر بەئاسانی لە ڕێگەی بەكارهێنانی زمانەوە مێشك و زەین و سەرنجی باشی هەر كۆمەڵگایەك بەلای خۆیاندا ڕادەكێشن و سەرنجی خراپیش لەسەر خۆیان هەڵدەگرن.

هەر سیستەمێكی سیاسی سود لە دوو شێوە زمان وەردەگرێت: یەكێكیان فرمانی نیشاندان و بەرجەستەكردنی خاڵە ئەرێنیەكانی و ڕاكێشانی سەرنجی جەماوەرە بۆلای خۆی و زامنكردنی پشتگیری و ڕەوایەتیی جەماوەریە بۆ كار و كردەوەكانی خۆی. ئەوی دیكەیان دەكات بە چەكێك و لە كەناڵەكانی ڕاگەیاندندا دژ بە نەیار و لایەنە ناكۆكەكان بەكاری دە‌هێنێت. ئەمەش كارێك نیە لە بێئاگاییەوە بكرێت، بەڵكو هەر سیستەمێكی سیاسی ئاگاداری و زانیارییەكی زۆر تەواوی لە بارەی رۆڵی زمان و ئاستی كولتووریی كۆمەڵگاوە هەیە، و چاك دەزانێت زمان چۆن بەكاربهێنێت، تا لەسەر بۆچوون و ئایدیۆلۆژیای زۆرینەی كۆمەڵگاكەی و “ترپەی دڵی شەقام” كار بكات.

لێرەوە گەر بڕوانین بۆ بەرنامە و كاری سیستەمی سیاسی لە هەرێمی كوردستان لە زەمەنی ڤایرۆسی كۆرۆنادا؛ ئەوەی دەیبینین و دەركی پێ‌دەكەین بەكارهێنانی زمانە لە لایەن دەسەڵاتەوە بۆ كۆنترۆڵكردنی خەڵك. زمانی دەسەڵات لە ڕاگەیاندنەكانەوە باش دەناسرێتەوە. گەر كەناڵی (ڕووداو) بە نمونە وەربگرین؛ دەبینین سەرجەم بەرنامە و پرۆگرامەكانی ستایشی گرتنەبەری ڕێ‌و‌شوێنی ئەمنیی توندە لە لایەن ئاسایشەوە بەرامبەر بە خەڵك. لەگەڵ بەكارهێنانی شێوازی جیاواز و تایبەتكردنی بێژەرەكانیان لە ڕێگەی دووبارەكردنەوەی دەستەواژەی جیاوازەوە، بۆ نمونە بەرنامەی هونەری بە “های و بای”، بەرنامەی یەك هەواڵ بە “بوەستە!”وە، سەرباری ئەوەی لە ڕێگەی بەرنامەكانەوە بینەر سەرقاڵی كۆمەڵێك بابەتی جیاواز و نا-گرنگ دەكرێن دوور لە خەمی ڕاستەقینەی ژیان: قوتی ژیان و مووچەی فەرمانبەران نادرێت و هیچ هاوكارییەكی هاوڵاتیان ناكرێت لەم دۆخەدا وەك هەمیشە حكومەت كەمتەرخەمی دەكات بەرامبەر بە مافی سەرەتایی و سروشتیی هاوڵاتیان. 
لەم ڕۆژانەدا كە زۆربەمان سەرقاڵی خۆپاراستن و تێپەڕكردنی ئەم دۆخەین؛ گوێمان لە دەنگێك دەبێت بوێر و بێ‌ترس پێمان دەڵێت: گێژاوتان بۆ دروست دەكرێت، تاكو بابەتی گرنگتان بیرنەمێنێت كە مافی ژیانتانە. (هێمن مامەند) ئەو دەنگە نەنوستووەی لە پایتەختی هەرێمی كوردستانەوە بە چەن دێڕێك زمانی خۆی بەكاردە‌هێنێت بۆ هۆشیاركردنەوەمان و پێمان دەڵێت: ‘ئەوەی دەیبیستن؛ هەموو ڕاستیەكان نیە‌، ‘ئەم دەسەڵاتە بۆ سەرقاڵكردنتان كاردەكات ، تكایە بەئاگا بن‌، ‘ئەوەی بە ناوی خێر و بەخشندەییەوە بە وێنەگرتنەوە پێمان دەبەخشن؛ بێرێزییە، سوكایەتی پێكردنە، تكایە بێدەنگ مەبن بە هیچ هۆكارێك لەسەر مافی سەرەتای خۆتان.

لەبەرامبەر ئەم قسانەدا هەڵوێستی دەسەڵات چی بوو چیمان بینی؟ هەڵكوتانە سەر ماڵی ڕۆژنامەنووسێكی مەدەنی لە نیوە شەودا و (لەبەر چاوی دایكیدا) پەلاماردانی و گرتنی. لە هەمان كاتدا بێدەنگیی كەناڵی ڕاگەیاندنی “یەكەمی بێ‌ ڕكابەر” بە سەرجەم كارمەند و ڕۆژنامەنووسەكانیەوە: ڕەنج و شاهۆ و هەوراز و شەهیان و هیوا كوان؟ 
لەكوێبوون كاتێك بینیان هاوپیشەیەكیان دەستگیر دەكرێت؟ ئایا بەرپرسیار كێیە و خەمخۆری هەژاران لە كوێیە ؟ هەواڵی نوێی كاژێر ٨:٠٠ بۆ باسی دەستگیركردنی هێمن مامەند ناكات؟ یەك هەواڵ سەرقاڵی چی بابەتێكی گرنگ بوو؟!

هەر وەك دكتۆر مەریوان وریا قانع دەڵێت “لە هەر كۆمەڵگایەكدا نوخبەیەكی سیاسیی داخراو هەبوو، زیندان هەبوو، حیزبی سیاسی هەبوو، میلیشیای چەكدار هەبوو، دەسەڵاتدارانێك هەبوون كە بتوانن دەرگای زیندانەكان بكەنەوە و دایبخەن، توانای بەكارهێنانی توندوتیژئی هەبوو، ئەگەری سوكایەتی‌كردن بە ئینسان هەبوو، ترس هەبوو، بێ‌قانوونی هەبوو؛ دەبێت ڕۆژنامەنووسی ئازاد هەبێت(2).
بەڵام دیارە ڕۆژنامەنووسانێك كە ڕۆڵی زمان بۆ دەسەڵات دەبینن؛ ناتوانن لەسەر دەستگیركردن و بێدەنگكردنی ڕۆژنامەنووسێكی ئازاد بێنە دەنگ هەرچەند هاوپیشەیشیانە، چونكە هاوفرمانیان نیە.

پەراوێز:
1-نوزەری، حوسێن عەلی، “زمان ـ هێز ـ ئازادی”، (زمان، هێز، ئازادی ـ كۆمەڵە وتار). وەرگێڕانی: مقداد شاسواری. لا. ١٠٩.
2-مەریوان وریا قانع ، شوناس و ئاڵۆزی. ٢٠٠٤. لا. ٢