په‌یڤا كرمانج دووهى كڕێت و ئه‌ڤڕۆ پیرۆز!!

16/11/2022

مسته‌فا عبدالرحمن ئه‌ره‌دنى
مه‌به‌ست ژ ڤى بابه‌تى نه‌ شكاندن وكێمكرنا و ئاراندنا كه‌سه‌كى یان خه‌لكه‌كی یه‌، دیسان نه‌ كێم زانینا خه‌لكه‌كی یه‌، به‌لكو مه‌به‌ست ژڤى بابه‌تى ئه‌وه‌ كو پێداچوونا ڤێ په‌یڤێ بهێته‌كرن ژلایێ كه‌سێن تایبه‌تمه‌ند ب زمانێ كوردى ڤه‌، و ڕھوڕیشالێن ڤێ په‌یڤێ بهێننه‌ده‌ر و بهێته‌ خویاكرن، كانێ بوچى ئه‌ڤ په‌یڤه‌ دوهى یاكرێت بوو و ئه‌ڤڕۆكه‌ پیروزه‌.   
وه‌كو دیار ئه‌ڤڕۆكه‌ په‌یڤا كرمانج ڤه‌ دله‌یزیت ل سه‌ر زارێ پرانیا نڤێسه‌ر وبسپورێن زاراڤێ بادینى وده‌ڤه‌رێن دیێن كوردستانێ وهه‌تا پێشى نه‌ده‌مه‌كێ دویر(كرمانجیا سه‌رو وخوارو) دهاته‌ بكارئینان ل شوینا (زاراڤێ بادینى وزاراڤێ سورانى) لێ نوكه‌ سورانى ئاخێڤ خۆ ژێ په‌یڤێ دده‌نه‌ پاش.
ل ڤێره‌ چه‌ند پرسیار سه‌رهلدده‌ن،ئه‌رێ گه‌لو بوچى دبه‌رێ دا ئه‌ڤ په‌یڤه‌ هاتبوو دویر ئێخستن دناڤ جڤاكیدا هوزاندا ب تایبه‌تى ل ده‌ف هوزێن ده‌ڤه‌را بادینان، ئه‌رێ بوچى بتنێ هنده‌ك مروڤ پێ دهاتنه‌ نیاسین، ئه‌رێ گه‌لو بوچى ئه‌وپه‌یڤا ب كرێتى دناڤا هوزێن بادینان ل كوردستانا باشوردا هاتیه‌ نیاسین ،ئه‌ڤڕۆكه‌ نڤێسه‌ر وره‌وشه‌نبیرێن مه‌ ب فه‌خروشانازیڤه‌ ناڤ دئینن وخو ل ڤێ په‌یڤێ دكه‌نه‌ خودان، ونه‌هه‌ر بتنێ خودان به‌لكو زاراڤێ ده‌ڤه‌ره‌كێ پێ ناساندیه‌، ئه‌رێ گه‌لو ئه‌گه‌ر ئه‌وپه‌یڤ وه‌سا یا پیروز ونرخدارا بایه‌،بوچى باب وكالێن مه‌ خو ژێ دایه‌پاش، وبوچى دناڤ هوزێن كوردێن بادینان ل باشورێ كوردستانێ ب كرێتى هاتیه‌ نیشاندان وكه‌س رازى نه‌بویه‌ كو بێژنێ تو كرمانجى ؟؟؟؟؟؟!!!!!! ئه‌ڤه‌ وگه‌له‌ك پرسیارێن دیتر لسه‌ر ڤێ په‌یڤێ هه‌نه‌.
 بۆ به‌رسڤدانا ڤان پرسیاران دڤێت ل بنكاركێ وێ په‌یڤێ ب گه‌رین، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌ز نه‌بسپور وشاره‌زایێ زمانی مه‌،لێ بتنێ یا ئه‌ز هاندایم  دویڤچونا ڤێ په‌یڤێ بكه‌م وچه‌ند دێره‌كا ل سه‌ر بنڤێسم ئه‌و بویه‌ بوچى( دووهى، په‌یڤه‌كا كرێت بوو وئه‌ڤڕۆكه‌ یا پیرۆز )؟!
ل ده‌ست پێكێ پێدڤیه‌ ئاماژێ پێ بده‌ین كو ئه‌ڤ په‌یڤه‌ ل كوردستانا باكور( تركیا ) وباشورێ بچویك (سوریا ) گه‌له‌ك دهێته‌ بكارئینان وهه‌مى خو دانن كرمانج ،ئه‌و ژى ل شوینا بێژن ئه‌م كوردین، دبێژن، ئه‌م كرمانجین .
 په‌یڤا كرمانج ژ دوو په‌یڤا پێك دهێت (كر +مانج )، گه‌له‌ك بوچون ل سه‌ر ڤێ په‌یڤێ هه‌نه‌، بوچونه‌ك دبێژیت:ئه‌ڤ په‌یڤه‌ ژ( كوردمان ) هاتیه‌، وبوچونه‌كا دى دبێژیت: ئه‌ڤ په‌یڤه‌ دبنه‌ره‌تدا ژ(كر+ماچ )ماچكرن، هاتیه‌ بویه‌ كرمانج.
له‌وماهه‌ر تشته‌ك ل سه‌رهه‌ردوو بوچونان ب ده‌ست مه‌كه‌فتیه‌ دێ به‌رچاڤ كه‌ین، به‌لكو ئه‌م وخوانده‌ڤان بگه‌هین ئه‌نجامه‌كى وپێ رازى ببین وهنده‌كێن دژى وه‌كو مه‌ ل بنكاركێ ڤێ په‌یڤێ ب گه‌ریێن وبزانین بوچى دوهى كرێت وئه‌ڤڕۆ جوان وپیروز؟!.
د . به‌درخان سندى : ( المنظر الكوردى فى المنظور الاستشراقى ) كو بابه‌تێن وێ په‌رتوكێ دسایتێ ( گلگامش ) دا هاتینه‌ به‌لاڤكرن تێدا هاتیه‌: ( كرمانج ژلایه‌كى ڤه‌ رامانا، جوتیار وگوندیێن كورد دده‌ت یێن ژ ده‌رڤه‌ى باژێران دژین، وژلایه‌كێ دیڤه‌ كوردێن باكور كو پرانیا كوردان لێ وێرێ نه‌ په‌یڤا كرمانج بكاردئینن ژبو ناساندنا خۆ وه‌كو نه‌ته‌وه‌ ژی ول شوینا بێژن ئه‌م كوردین دبێژن ئه‌م كرمانجین، ونابێژن ئه‌م كرمانجى ئاخێڤین، باشه‌ ئه‌گه‌ر كرمانجى زمانێ كوردان بیت، ئایا كوردێن نه‌كرمانج ب چ زمان دئاخڤن؟.
د. عدنان محمدقاسم: بابه‌ته‌ك دسایتێ ئه‌لكترونیێ  رۆژناما(  التاخی) دا به‌لاڤكرى یه‌ ل ژێر ناڤێ (( التكوینات العشائریه‌ للكورد ولهجاتها )) وئه‌حمه‌د زكى العلى:  بابه‌ته‌ك دسایتێ  (په‌لین) دا به‌لاڤكریه‌ ل ژێر ناڤ ونیشانێن(  اللغه‌ الكوردیه‌ ولهجاتها) وهه‌ردوك دبێژین: ( هنده‌ك ژێده‌ران گوتیه‌ ،په‌یڤا كرمانج ، بنیاتێ وى نه‌هاتیه‌ زانین، ویاهاتیه‌ گرێدان ب په‌یڤا كوردڤه‌ یان ناڤێ هوزه‌كا میدى ڤه‌ ، رامانا وێ ولاتێ كوردان  یان جهێ لێ ئاكنجى بوین )  .
حسین شاویش : بابه‌ته‌ك دسایتێ فه‌رمیێ  ( PKK)ێ ، ل ژێر ناڤێ( الأدب والفن ووظيفتهما فی الحیاه‌ الاجتماعیه‌ ) به‌لاڤكریه‌ و تێدا دبێژیت:( خانێ وه‌سا دبینیت:كو دبێژنه‌ خه‌لكێ مللى و هه‌ژار ویێن بێ سه‌ركرده‌، یان سه‌رۆك، دبێژنێ  كرمانج ).
به‌لێ ئه‌گه‌ر به‌رێخوبده‌ینه‌ هنده‌ك وان مالكێن (خانى) تێدا په‌یڤا كرمانج ب كارئیناى دێ بومه‌ دیار بیت كو(خانى) ژی په‌یڤا كرمانج نه‌ وه‌كو زمان وزاراڤ ب كارئینایه‌، به‌لكو وه‌كو نفش ونه‌ته‌وه‌ ب كارئینایه‌ چونكه‌ دبێژیت:
 -(( ئه‌ڤ رۆم وعه‌جه‌م ب وان حه‌سارن.
كرمانج هه‌مى له‌ چار كه‌نارن)).
 -(( ئه‌ز مامه‌ دحیكمه‌تێ خودێ دا.
 كرمانج د ده‌وله‌تا دنێ دا.
 ئایا به‌ چ وه‌جه مانه‌ مه‌حروم.
بالجمله‌ ژبو چه‌ بوونه‌ مه‌حكوم)).
 -((كرمانج ده‌بن به‌خوون موله‌تته‌خ.
 وان ژێك ڤدكه‌ن میسالى به‌رزه‌خ)).
دڤان نمونێن ل سه‌ریدا خانى په‌یڤا (كورد) كو گرێدایى نه‌ته‌وا كورده‌ بن به‌ركریه‌ ول شوینا وێ په‌یڤا( كرمانج)، ب كارئینایه‌ ودیار دبیت خانى په‌یڤا (كرمانج) نه‌ وه‌كو زمان وده‌ڤوك دایه‌ نیاسین، به‌لكو وه‌كو نه‌ته‌وه‌ دایه‌ نیاسین, ودانایه‌ ل شوینا په‌یڤا (كورد) كو نه‌ته‌وه‌یه‌, كورد پێ دهێنه‌ نیاسین.
د. محمد عبدو علی : بابه‌ته‌ك دسایتێ كورد عفرین دا ، به‌لاڤكریه‌ ل ژێر ناڤێ ( أصل التسمیات فی منطقة جبل الكرد ومعانیها( وتێدا هاتیه‌ (چیایێ كرمانج هه‌ر دكه‌ڤندا ناڤێ وى ئه‌و بویه‌ و قوستنتینییا (بازبلى ) ل ناڤه‌راستا چه‌رخێ نوزدێ به‌حسێ وى كریه‌ ومه‌ نه‌زانیه‌ كو ناڤه‌كێ دى ل سه‌ر هه‌بیت وكورد هه‌ر دبێژنێ چیایێ كرمانج Çiyayê Kurmênc ودبێژن كوردان  ناڤ وزاراڤێ خۆ ژ چیایێ كرمانج وه‌رگرتیه‌ یێن لێ ئاكنجى بوین، له‌وما هنده‌ك هزر دكه‌ن په‌یڤا كرمانج ژ كوردمان هاتیه‌.
ل ڤێره‌ پرسیاره‌ك سه‌رهللده‌ت ئایا ناڤێ چیایێ كرمانج هاتیه‌ دانان لسه‌ر كوردان وزاراڤێ وان وب تایبه‌تى كوردێن بادینى، ئایا كێ ئه‌ڤ ناڤه‌ ل سه‌ر دانایه‌ ،ئایا ل ڤى چیایى كورد ماینه‌؟؟!!!
به‌ختیار گابێركى،بابه‌ته‌ك ل مالپه‌رى روانگه‌ وره‌خنه‌دا ل ژێر ناڤ ونیشانێن (بوچى دبێژنه‌ كوردان (كرمانج)؟ به‌لاڤكریه‌، دبێژیت( په‌یڤا كرمانج ڤه‌دگه‌یت بۆ سه‌ره‌مێ نوحى، وى چوار كور هه‌بون،حام،سام،یافز،كه‌نعان، حام وسام وكه‌نعان كوچكر وبتنێ (یافز) ما وكوچ نه‌كر ومال جهێ خۆ وكورد نه‌ڤیێن وى نه‌ ژبه‌ر هندێ دبێژنه‌ كوردان كرمانج ئانكو په‌یڤا كرمانج یا هاتیه‌ لێكدان ب ئه‌ڤى ره‌نگى(كورد+مان+جێ) كوردمانجى ئانكو كورد مانه‌ ل جهێ خۆ)،به‌لێ لڤێره‌ چه‌ند پرسیار سه‌رهلدده‌ن ئایا په‌یڤا (كورد) وه‌كو نیاسینا نه‌ته‌وه‌كى ل وى سه‌رده‌مى هه‌بوو، ئایا ب چ زمان وزاراڤ (نوح) دئاخفت (كوردى) بویه‌ داكو ئه‌و په‌یڤ بۆ بهێت گوتن؟؟!!.
هه‌ر چاوابیت ئه‌ڤ ژێده‌رێن ل سه‌ر من مفا ژێ وه‌رگرتین  ئه‌و ب ده‌ست مه‌ كه‌فتینه‌، ودبیت هنده‌ك ژێده‌رێن دیتر ژی هه‌بن پتر رونكرنێ بده‌نه‌ سه‌ر واتایا په‌یڤا(كرمانج)،به‌لێ ب ده‌ست مه‌ نه‌كفتینه‌، له‌وما ئه‌م خۆ ژ ژێده‌رێن زاره‌كى ژی بێ به‌هر ناكه‌ین یێن ل ناڤ خه‌لكێ مه‌دا دبه‌ربه‌ڤ لسه‌ر واتا ورامانا په‌یڤا كرمانج وداكو بزانین چاوان به‌رێخۆ دده‌نه‌ ڤێ په‌یڤێ وچاوان شرۆڤه‌دكه‌ن، ب تایبه‌تى دناڤ  هوزێن بادیناندا ل باشورێ كوردستانێ.
 (صالح عبدالله‌ ) پتر ژ30 سالان ل كوردستانا باكور ژیایه‌ دبێژیت: ( ئه‌و ده‌مێ كوردستان ل ژێر ده‌ست هه‌لاتداریا ئوسمانییاڤه‌ ، وێ ده‌ست هه‌لاتێ ب چاڤه‌كێ كێم به‌رێ خۆددا كوردان وكورد دهاژمارتن وه‌كو كویله‌ (غلام) و خۆ ددانا ئاغا یان ژى ب پله‌ وپایێ ژ كوردان بلندتر ول ده‌مێ سولتانه‌كێ وان هاتبایه‌ ده‌ڤه‌رێن كوردان  هه‌مى كوم دكرن وپێدڤى بوو ب ده‌ست وهه‌تا ب هه‌سپێ وی ژی ڤه‌ ماچى كربایه‌ وئه‌ڤه‌ بو نه‌ریته‌ك بۆ ئوسمانیا، هه‌تا ئه‌فسه‌ره‌كێ پله‌ نزم یان جه‌ندرمه‌كێ  وان ژى هاتبایه‌ گوندێن كوردان بچویك ومه‌زن پیدڤى بوو چوبانه‌ ب ده‌ستێ وى وهه‌سپێ وى ڤه‌ ماچى كربایه‌ وئه‌ڤ په‌یڤه‌ ژ (ده‌ست ماچكه‌ر) هاتیه‌ وبویه‌ كرمانج.
ئه‌ڤ چه‌نده‌ من ژ ده‌ڤێ گه‌له‌ك كه‌سان گوه لێ بویه‌ چ ژ وان كوردێن عێراقێ كو ل تركیا ژیاین، یان ژى هه‌ر ژخه‌لكێ باكورى وان كورد دانان ده‌ست ماچكه‌ر.
نه‌سره‌ت جزیرى،خه‌لكێ جزیرا بوتایه‌ ل سه‌ر په‌یڤا كرمانج دبێژیت:( كرمانج یان كو كویله‌، تركان ئه‌ڤ ناڤه‌ دانایه‌ سه‌رمه‌، وان خۆ دانایه‌ ئاغا وئه‌م كویله‌،هه‌ر ئه‌م كێم زانی نه‌).
وه‌كو مه‌ گوتى ئه‌ڤ په‌یڤه‌ دناڤ كوردستانا باكور دا گه‌له‌ك یا به‌ر به‌لاڤه‌ وهه‌مى دبێژن ئه‌م كرمانجین.
ل كوردستانا باشور  ودناڤ هوزێن ده‌ڤه‌را بادیناندا، ئه‌ڤ په‌یڤه‌ یا كرێته‌ وناهێته‌ بكارئینان، بتنێ بۆ كه‌سه‌كى دهێته‌ گوتن وبكارئینان  كو سه‌ر ب چ هوزا ( عه‌شیره‌تا ) ڤه‌ نه‌بیت ودیسان  بۆ وى مرۆڤى دهێته‌ بكارئینان یێ هه‌ر تشته‌كى ل سه‌ر خۆ(قه‌بیل) بكه‌ت ونه‌وێر بێت یان ژى كاره‌كێ نه‌جوان ئه‌نجام بده‌ت دبێژن،( بهێلن فلان كه‌س كرمانجه‌ ما دێ چ ژێ چێبیت).
 دناڤ هوزێن بادیناندا ئه‌گه‌ر ئێك بێژیته‌ ئێكى تو كرمانجى دبێت ب شه‌ر بچن وئێك ودوو سه‌را ڤێ په‌یڤێ بكوژن ونمونه‌ك ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ من بخو دیتی یه‌، (ڕۆژه‌كێ ئه‌ز ژ دهوك به‌رڤ زاخو دچوم ودوو كه‌سێن خه‌لكێ كوردستانا باكور دگه‌ل مه‌ دا بون دئوتومبێلێدا وكره‌ سوحبه‌ت دگه‌ل شوفێرى وكه‌سه‌كێ دى كو ل پێشیێ یێ رونشتى بوو، ئێكێ خه‌لكێ باكور گوت : (یاهو ئه‌م وهوین كرمانجین ئه‌م نه‌شێن به‌رسینگێ حكومه‌تا بگرین)، ده‌مێ وه‌ گوتى!!.
 ئه‌وێ ل پێشیێ گوتێ: تو ب بابێ خۆڤه‌ كرمانجى وتوره‌ بوو وقه‌سێن نه‌خوش گوتن.
 كوردێ باكور گوت: یاهو خۆ توره‌ نه‌كه‌ من چ نه‌گوتیه‌؟!
كوردێ باشور گوت: چاوا ته‌ چ نه‌گوتیه‌، ته‌ دار ژبنى برى؟.
 كوردێ باكور گوت:ئێ من چ گوت؟.
یێ باشور گوت: ته‌ گوت كرمانج ، ئه‌ز نه‌ كرمانجم جاره‌كا دى ڤێ په‌یڤێ نه‌بێژى ڤه‌.
بۆ گه‌نگه‌شا وان هه‌تا ئه‌م چوینه‌ زاخو.
 نوكه‌ ئه‌ڤ په‌یڤه‌ یا جهگر بوى ل سه‌ر زارێ ره‌وشه‌نبیران ویا به‌لاڤ بوى و زارێ بادینى نوكه‌ ب كرمانجى دهێته‌ ناڤكرن ونه‌دویره‌ ب بورینا ده‌مى ژی وه‌كو كوردێن باكور وباشورێ بچویك ل شوینا بێژن ئه‌م كوردین ئه‌م ژی بێژن (ئه‌م كرمانجین) واته‌ ل شوینا زاراڤى جهێ نه‌ته‌وه‌یى بگریت، هه‌ر چه‌نده‌ په‌یڤا (به‌هدین) گه‌له‌ك یاكه‌ڤنار ودێرینه‌ ودبیت ژپه‌یڤا كرمانج دێرین تر بیت، چونكه‌ په‌یڤا (به‌هدین) ب واتایا (ئاینێ پاقژ)یێ زه‌راده‌شتیان هاته‌ نه‌ك ژناڤێ (به‌هائه‌ددین) دامه‌زرینه‌رێ میرگه‌ها به‌هدینان هاتیه‌ وه‌كو هنده‌ك بوچون بۆ دچن، ویا خویایه‌ ئاینێ خه‌لكێ كوردستانێ ئاینێ زه‌راده‌شتى بوو، ونه‌ وه‌ك نوكه‌ كوردستان یا دابه‌شكرى بوو كو بێژینێ ( كوردستانا باكور وباشور ورۆژئاڤا و رۆژهه‌لات)، له‌وما ل ده‌مێ دبێژین زاراڤێ به‌هدینى ب دیتنا من هه‌ر چوار پارچێن كوردستانێ ڤه‌دگریت، به‌هدینى ئاخێڤ نوكه‌ كوردێن  وباكور ورۆژئاڤا(باشورێ بچویك) وبه‌شه‌ك ژ كوردستانا رۆژهه‌لات وبه‌شه‌ك ژ كورێن باشور ڤه‌دگریت دگه‌ل زاراڤێن سورانى وزازاكى وهه‌ورامى.....هتد، له‌وما دبیت نه‌یا دروست بیت په‌یڤا كرمانج بۆ زاراڤێ بادینى یان نه‌ته‌وا كورد بهێت ب كارئینان وهه‌تا ڕه وڕیشالێن ڤێ په‌یڤى نه‌هێنه‌ دیاركرن ب ڤه‌كولینه‌كا زانستیانه‌ ودویر ژ ده‌مارگیریێ، چونكه‌ ب دیتنا پرانیا هوزێن بادینان ئه‌ڤ په‌یڤه‌ ب كرێت دهێت نیاسین چ ب ده‌ست ماچكه‌ر یان كوێله‌ بیت، وهه‌ر په‌یڤه‌كێ ڕه وڕیشالێن خۆ هه‌نه‌ وبۆ تشته‌كى هاتیه‌ گوتن وپێدڤیه‌ دویڤچون وڤه‌كولین ل سه‌ر ڤێ په‌یڤێ ژی بهێت كرن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ژبۆ نیاسینا نه‌ته‌وا كورد با چ زمان یان نه‌ته‌وه‌، هوزێن بادینان خۆ ژێ نه‌دا پاش ودا ب سه‌ربلندى وفه‌خروشانازیڤه‌ دناڤ خودا وه‌كو هزاره‌ها په‌یڤێن دیێن كوردى ب كارئینن.
تێبینى(ئه‌ڤ بابه‌ته‌ پێشى 14 سالان ل گوڤارا سیلاڤ هاتبوو به‌لافكرن، به‌لێ هنده‌ك زێده‌ی مه‌ ل سه‌ر زێده‌ كرینه‌ وده‌وله‌مه‌ندتر لێ كریه‌).