ئەنفال و جاش

15/04/2021

نەوشیروان حوسێن سەعید

1
بەپێی ڕاپۆرتەكەی (هیومان ڕایتس وۆچ) سەبارەت بە ئەنفال، ژمارەی جاشەكان لە سەروبەندی تاوانی (ئەنفال)دا بە (250.000) كەس مەزەندە  دەكرا (لانیكەم لەسەر كاغەز). ڕاپۆرتەكە دەڵێت تەنها لە شارۆچكەیەكی وەكو (زاخۆ) زیاتر لە (5 هەزار) جاش هەبوون. دیارە دۆخی شار و شارۆچكەكانی تری كوردستان لە زاخۆ زۆر باشتر نەبووە. 
لەو كاتەدا ژمارەی هەموو كوردی عێراق، دەوروبەری دوو ملیۆنێ بوو. ئینجا ژن و منداڵ و كەسانی بە تەمەن و نەخۆش لەو دوو ملیۆنە دەركە، ڕەنگە ملیۆنێك كەس یان كەمتر بمێنێتەوە. كەواتە بە نزیكەیی لە هەر چوار كەس كە تەمەنی بۆ چەكداری ببێ، دانەیەكیان جاش بووە جا ئیتر ئەگەر تەنها بە ناویش بوبێ!
دواتر بێ هیچ دادگایی و لێپێچینەوەیە، هەموو ئەم كەسانە لە دوای ڕاپەڕین لە لایەن هەردوو حیزبی باڵادەست جێگەیان بۆ كرایەوە یان پارێزران و داڵدەدران. كەچی هێشتا لامان سەیرە كە بۆچی دۆخی كوردستان گەیشتووە بە ئەمڕۆ!
2
خەڵك بۆ مەبەستی جیاواز دەبون بە جاش. بۆ نمونە هەبوو نەیدەویست سەربازی بكات (بەتایبەتی كە گەرمەی شەڕی عێراق-ئێران بوو، ئەگەری كوژران و برینداربوون و بەدیلگرتن زۆر بوو)، هەبوو بۆ پارە دەبوو بە جاش (هەر جاشێك 85 دیناری سویسری وەردەگرت كە پارەیەكی باش بووە بۆ ئەو كاتە)، هەندێ كەس كە بە تەماح و پارە نەدەهاتنە ژێر بار، ئەمن بە زۆر و فشار ناچاری دەكردن ببنە مستەشار، زۆرێكیش هەبوون هەر خۆیان كەسانێكی خراپ بوون. 
موستەشارەكان لە ڕووی مادییەوە زۆر سودمەند دەبون و زۆرجار فرسەتیان دەهێنا و ژمارەیە زۆری بندیواریان دەنوسی و پارەكەیان بۆ خۆیان یان بە شەریكی وەردەگرت.
كەواتە، مەسەلەی بندیوار دیاردەیەكی تازە نییە. ئەمە ئەزمونی جاش و مستەشارەكانە كە تا ئێستاش بەردەوامە.
3
موستەشار و جاشەكان لە كاتی ئەنفالەكەدا چەند ئەركێكیان جێبەجێ دەكرد، وەكو:
* بڵاوبونەوە لە ڕێگا گشتییەكان بۆ پاراستنی سوپا.
* چاوساغی كردن و كەوتنە پێش سوپا بۆ خاپوركردنی گوندەكان.
* دەستگیركردنی خەڵكی بێتاوان. زۆر جار بۆ دەستخۆشی و وەرگرتنی پێزانین و پاداشتی زیاتر، كەسانی مەدەنیان بە پێشمەرگە و چەكدار ناونوس دەكرد، دەیانوت لەكاتی شەڕدا دەسگیرمان كردون.
* تاڵانكردنی گوندەكان. عەلی حەسەن مەجید ڕێگای پێدابون جگە لە چەكی قورس، ئیتر چییان دەسكەوت دەتوانن بۆ خۆیانی ببەن، بۆیە ئەنفال جەژنی جاش و مستەشارەكان بوو، چونكە لە ڕووی مادییەوە زۆر سودمەند بون.
* دۆزینەوەی ئەو كەسانەی كە لە ئەشكەوت و كونە تەیارە و شوێنە عاسییەكاندا خۆیان حەشاردا بوو. ئەگەر جاش نەبوایە، هەزاران كەس ڕزگاریان دەبوو، چونكە ئەو شوێنانە ئەوەندە شاراوە و دورە دەست و پەنهان بون، هەرگیز سوپای بەعس نەیدەدۆزینەوە.
* كۆكردنەوەی خەڵكەكە و پێدانی بەڵێنی درۆ كە گوایە حكومەت لێبوردنی گشتی دەركردووە و خانوتان بۆ دروستدەكرێ و ژیانتان خۆش دەبێ.
4
لەگەڵ ئەوەی بەگشتی مستەشار و جاشەكان ڕۆڵێكی زۆر خراپیان هەبوو لە ئەنفالدا، بەڵام هەندێكیان ڕۆڵی زۆر باشیان بینی و بونە هۆی ڕزگاركردنی سەدان و بگرە هەزاران كەس:
*هەندێك لەوانە بۆ پارە خەڵكیان ڕزگار دەكرد. 
*هەندێكی تریان خزم و كەسوكاری خۆیانیان ڕزگار دەكرد.
* هەندێكیان هەر بەڕاستی وایاندەزانی كە حكومەت بە جدی لێبوردنی گشتی دەردەكات. پاش ئەوەی كە زانیان هیچ لێبوردنێ لە ئارادا نییە، بۆیە پەشیمان بونەوە و بۆ ڕاستكردنەوە و قەرەبووكردنەوەی كارەكانی پێشتریان، دەیان كەسیان ئازادكرد. هەندێ جار لەگەڵ شۆفێری زیلەكان ڕێكدەكەوتن تا خەڵكەكە ڕزگار بكەن، لە هەندێ حاڵەتی دیكەدا ژن و منداڵیان لە ناو زیندان ڕزگار دەكرد. 
* من كە ئێستا ئەم دێڕانە دەنوسم، لەگەڵ دایكم و چوار خوشك و برایەكم (برا گەورەكەم وەكو شوان دەربازی بوو) و ماڵی مامەم و چەند خزمێكی ترم، كەسێك ڕزگاریكرین كە خۆی جاش و ئامۆزاكەی پێشمەرگە بوو. 
ئێستا هەموو مەلەفەكان تێكەڵ بوون و خەڵك وا دەزانێ هەموو جاش و مستەشار وەكو یەك خراپ بون. ئەمە وانییە، بەڵام تا دادگاییەكی سەربەخۆ عادیلانە نەبێ، ئەم بابەتە بەئاسانی یەكلانابێتەوە.
5
پاش ئەوەی خەڵكەكە لە لادێكان كۆ دەكرانەوە، دەهێنران بۆ ناوەندی شارۆچكەیەك، دواتر لەوێوە ڕەوانەی نوگرە سەلمان و شوێنەكانی تر و چاڵەكانی مەرگ دەكران.
بۆ نمونە، خەڵكی گوندەكانی دەوروبەری ناحیەی سەنگاویان دەهێنا بۆ قائیمقامیەتی چەمچەماڵ. جارێك لە ناحیەی شۆڕش و چەمچەماڵ بەشێك لە خەڵكەكە ناڕەزایاتیان دەربڕی و جامی چەند پاسێكیان شكاند و بەو هۆیەوە دەیان كەس توانیان هەڵبێن و لە مردنێكی حەتمی دەربازیان بوو.
كەواتە ئەگەر مرۆڤ ویژدان و جورئەتی هەبێ، دەتوانێت لەژێر حوكمی ستەمكارترین دەسەڵاتدا هەڵوێستی هەبێ.
6
نزیكەی مانگیك پێش ڕاپەڕین و لە (29/1/1991) بەرەی كوردستانی لێبوردنی گشتی بۆ جاش و مستەشارەكان دەركرد. هەندێ لە جاش و مستەشارەكان ڕۆڵی گرنگیان هەبوو لە دەستپێكردنی ڕاپەڕین، هەندێكی دیكەیان دژی ڕاپەڕین بوون و تا 2003ش لە ژێر سایەی سەدام و بەعسدا مانەوە، بەڵام دواتر نەك هەر هیچیان بەرانبەر نەكرا، پێشوازییشیان لێكرا، وەكو قاسم ئاغای كۆیە.
لە هیچ شوێنێك بێ پرسكردن بە كەسوكاری قوربانیان و وەرگرتنی ڕەزامەندییان، ئاوا لە خۆوە لێبوردنی گشتی بۆ تۆمەتباران دەرناكرێ. بۆیە دوای 33 ساڵ، هێشتا قوربانی هەر قوربانییە و هێز و شكۆی بۆ نەگەڕێنراوەتەوە. 
لە هەر شوێنێكدا یاسا سەروەر نەبوو و تاوانبار سزا نەدرا و ماف بۆ قوربانی نەگەڕێنرایەوە، لەوێدا ناعەدالەتی لە لوتكەدایە. هەر بۆیە هەرێمی كوردستان یەكێكە لە ناعەدالەتترین شوێنەكان لە جیهاندا كە نەك هەر قوربانی و جەللاد بە تەنیشت یەكەوە دەژین، بەڵكو جەللادەكە زۆر دەسەڵاتی زیاترە و ئێستاش ئەگەر بیەوێ دیسانەوە بۆ جاری دووەم قوربانییەكە دەكاتەوە بە قوربانی!
7
یەكێك لەو پرسانەی كە لە دوای نەمانی ڕژێمێكی دیكتاتۆری دێتە ئاراوە پرسی مامەڵەكردنە لەگەڵ ئەو كەسانەی كە لە تاوانەكانی ئەو ڕژێمەوە تێوە گلاون. بە چەندین جۆری جیاواز مامەڵە لەگەڵ ئەو بابەتە دەكرێت. بۆ نمونە:
* لە چیكۆسلۆڤاكیای دوای ڕژێمی كۆمۆنیستی، ئەوانەی تاوانبارییان دەسەلمێنرا، سزا دەدران و بە هیچ جۆرێك بۆیان نەبوو هیچ پۆستێكی سیاسی یان گشتی وەرگرن. ئەڵمانیای دوای هیتلەر لە نازییەكان پاككرایەوە، لە رێگەی یاسای ڕیشەكێشكردنی بەعسەوە، ڕێگە نەدرا بەعسییەكان هیچ پلە و پۆستێ لە دوای ٢٠٠٣ وەرگرن.
* لە هەندێ شوێنی تر، دوای بڵاوكردنەوەی ناوی تاوانباران لە هەموو دەزگاكانی ڕاگەیاندن و داوای لێبوردن كردن، ئینجا ئەو كەسانە بۆیان هەبوو پلە و پۆست وەرگرن، وەكو هەنگاریا.
* لە هەندێ شوێنی تر دەبوایە تاوانبارەكان دانیان بە تاوانەكانیاندا بنایە و كەسوكاری قوربانییەكانیش لێیان خۆش بونایە تا ئاشتی كۆمەڵایەتی بەرقەررابێ، ئینجا ئەو كەسانە بۆیان هەبوو پلە و پۆست وەرگرن. وەكو باشوری ئەفریقا و پۆڵەندا.
لە هەرێمی كوردستان هیچ یەكێك لەو ڕێوشوێنانە نەگیرانە بەر. نە كەسێ دادگای كرا و نە كەسێ سزا دراو و نە كەسێ داوای لێبوردنی كرد و نە كەسوكاری ئەنفالكراوانیش لە بكوژی كەسوكارەكانیان خۆش بوون. بۆیە شتێك نییە بەناوی ئاشتەوایی ڕاستەقینە و ئاشتی كۆمەڵایەتی لە كوردستان.
8
هەروەك چۆن صربەكان لە بۆسنە و حكومەتی هۆتۆ لە ڕواندا پێش ئەنجامدانی جینۆسایدەكە، چەندینجار هەڕەشەی جدیی تۆڵەسەندنەوەیان دەكرد، بە هەمان شێوە حكومەتی بەعسیش چەندینجار هەڕەشەی تۆڵەسەندنەوەی كردبوو ئەگەربێت و هێزە كوردییەكان ببنە پشتیوان و چاوساغی سوپای ئێران.
بەڵام سەركردەكانی ئەوكاتەی پێشمەرگە گوێیان بەو هۆشداری و هەڕەشانە نەدەدا و پاسداری ئێرانیان دەهێنایە قوڵایی خاكی كوردستانی عێراقەوە. بونە چاوساغی سوپای پاسدارانی ئێران بۆ گرتنی هەڵەبجە و لێدان لە بیرە نەوتەكانی كەركوك كە یەكێك بوو لە كۆڵەكە سەرەكییەكانی ئابوریی عێراق.
ئەگەر سەركردەكانی كورد لەوكاتەدا چاوەڕوانی تۆڵەكردنەوە و كارەساتی وەكو ئەنفال و هەڵەبجەیان نەكردبێت، ئەوا ڕژێمی بەعسییان نەناسیووە. خۆ ئەگەر پێشبینی تۆڵەشیان كردبێت، مانای وایە بێباك بوون لە كردنە قۆچی قوربانی هەزاران هاووڵاتی سیڤیل و مەدەنی بێ چاوەڕوانی دەستكەوتێك كە لە ئاست گەورەیی ئەو قوربانیدانەدا بێت.
9
گوندنشینەكان بە گشتی خەڵكێكی نەخوێندەوار بوون، سەرقاڵی كشتوكاڵ و ئاژەڵداریی بوون، وەكو پێویست ئاگاداری هەواڵەكانی دەرەوەی خۆیان نەبوون. لە بەرانبەردا، سەركردایەتی پێشمەرگە خوێندەواربوون و بەوردی ئاگاداری جموجوڵەكانی ڕژێمی بەعس بوون. هیچ بەڵگەیەك نییە كە بیسەلمێنێت خەڵكەكە لە لایەن پێشمەرگەوە ئاگاداركرابنەوە دەربارەی نیازەكانی ڕژێمی بەعس بۆ هێرشكردن تا گیان و ماڵیان ڕزگاربكەن.
بەپێچەوانەوە، پێشمەرگەكان لە هەندێ شوێن بازگەیان دادەنا و لە هەندێ شوێنی تر تایەی تراكتۆریان دەتەقاند و لە هەندێ شوێنی دیكە تەقەیان بەسەر خەڵكەكەدا دەكرد و خەڵكەكەیان دەكردە قەڵغانی خۆیان، چونكە بونی پێشمەرگە پەیوەست بوو بەو گوندانەوە. بەوجۆرە بونە هۆی ئەنفالكردنی خەڵكێكی زۆر. بۆ ئەو قسانە، ئێستاش سەدان شایەتحاڵی زیندوو هەن، بەڵام ڕون نییە كە ئایا ئەو كارە بە فەرمانی سەرەوە كراوە یانی كارێكی خۆسەری هەندێ لە فەرماندەكانی پێشمەرگە بووە، بەتایبەتی كە لە هەندێك شوێنی تر پیشمەرگەكان بەرگرییەكی سەختیان كردووە.
10
لەگەڵ ئەوەی پێشتر باسی ڕۆڵی خراپی جاش و مستەشار و هەندێ لە بەرپرسانی پێشمەرگەشم كرد لە تاوانی ئەنفالدا، بەڵام نابێت هەرگیز سەری مارەكەمان لە بیر بچێ كە بریتییە لە حیزبی بەعس و بە دیاریكراویش خودی سەدام  حوسێن و عەلی حەسین مەجیدی ئامۆزای.
نابێت گەندەڵی و خراپییەكانی حكومڕانی ئێستای دەسەڵاتدارانی هەرێمی كوردستان و بەغداد، تاوانەكانی بەعس و سەداممان لە بیرببەنەوە. دوێنێ دابڕاو نییە لە ئەمڕۆ، ئەوەی ئێستا لە عێراق ڕودەدات بە جۆرێ لە جۆرەكان پەیوەندی بە سەدام و پێش سەدامیشەوە هەیە.
كوشتنی مەلیك فەیسەڵی دووەم و خانەوادەكەی و شێواندنی تەرمی عبدالالە و نوری سەعید، حەتمەن دواتر كوشتنی عبدالكریم قاسمی بەدوادا دێت. زوڵم و زۆر و ستەمكارییەكانی سەدامیش خۆ هەر بە لە سێدارەدانی خۆی و كوشتن و زیندانیكردنی سەركردەكانی بەعس كۆتایی نایەت، حەتمەن ئەو عێراقەی بەدوادا دێت كە ئەمڕۆ دەیبینین.
بۆیە، سەدام و بەعس بەرپرسن لە مێژووی خۆیان و بەرپرسیارێتی بەشێك لە ڕوداوەكانی ئەمڕۆشیان دەكەوێتە ئەستۆ. نابێت لە داخی ناشیرینییەكانی ئەمڕۆ، بكەوینە وەسف و پیاهەڵدانی دوێنێی پڕ لە ستەمكاری سەدام. 
دەبوایە بەپێی یاسا هەر پیاهەڵدان و بەرز ناوهێنانێكی سەدام و بەعس و رەمزەكانی تاوان بوایە و خاوەنەكەی دوچاری لێپیچینەوە بكردایەتەوە. بەڵام كە دادگا و یاسا نەیانتوانیووە ئەو ڕۆڵە ببینن، دەبێت هەموو تاكێكی كورد وەكو ئەركێكی ئەخلاقی و ویژدانی لەلای خۆیەوە بڕیار بدات كە هەرگیز بە باڵای ئەو دیكتاتۆرەدا هەڵنەدات و وێنەی دانەنێت، بیانوو نەهێنێتەوە بۆ ئەو دیكتاتۆرە خوێنڕێژەی كە دەستی سور بوو بە خوێنی هەزاران ژن و منداڵ و مرۆڤی بێتاوان.
11
لە دوای ڕاپەڕین،  سەرۆك جاش و مستەشارەكان لە دوو ڕووی سەرەكییەوە سودیان بە هەردوو حیزبی دەسەڵات گەیاند:
١- ئەزمونێكی زۆری شەڕ و تەكتیكی سەربازییان هەبوو، پارتی و یەكێتیش پێویستیان بەو ئەزمونە هەبوو بۆ شەڕی ناوخۆ. بۆ نمونە، لە یادمە لە شەڕی ناوخۆ، تەحسین شاوەیس تا ماوەیەكی درێژ شەڕی بۆ پارتی كرد و شۆڕش و چەمچەماڵی جێنەدەهێشت. 
٢- ئەوانە بە زۆری سەرۆك عەشیرەت و كەسانی گوێلێگیراو و ناسراو بوون. بۆیە لەكاتی دەنگداندا سەدان و هەزاران دەنگیان مسۆگەر دەكرد بۆ ئەو لایەنەی كە پشتیوانیان بكردایە.
لە بەرانبەردا، كەسوكاری ئەنفال بێ هێز بوون، بەگشتی ژن و منداڵ و كەسانی بە تەمەن بوون. ئێ كاتێك شەڕەكە شەڕی سوڵتە و هێز بێت نەك بەدیهێنانی عەدالەت، ئیتر دیارە حیزب پشتیوانی كام لایەن دەكات!