سۆسیۆ سیاسیی تاوانە كۆمەڵایەتییەكان

20/04/2021

ئارام قادر حەمەسور
تاوانە كۆمەڵایەتییەكان بریتین لەو تاوانانەی كە بەرامبەر تاك و كۆمەڵگە دەكرێن یان تاك بەرامبەر خۆی دەیكات، دەبێتە هۆی درووستبوونی كوشتن یان خۆكوشتن و برینداربوون و درووستبوونی توندوتیژی. 
تاوانە كۆمەڵایەتییەكان كاریگەرن و زۆر جار كۆمەڵگە تووشی شۆك دەكەن، دەبنە مەترسیی و فۆبیا بۆ سەر تاكەكان و سایكۆلۆژییای تاك ناسەقامگیر دەكەن. كۆمەڵگە دواكەوتوو و ناسەقامگیر و ئاڵۆزەكان تاوانە كۆمەڵایەتییەكانیان تێدا زۆرە، بەردەوام ئاسایشیی كۆمەڵایەتییان لە مەترسیدایە، چونكە تاوانە كۆمەڵایەتییەكان دەرئەنجامی چەندین هۆكاری كەڵەكەبوون یان بە بەرنامە ئەم جۆرە تاوانانە بۆ ناو كۆمەڵگە زیاد دەكرێن، بۆ ئاڵۆزیی تاكەكان و جێبەجێكردنی مەرامە سیاسیی و ئابوورییەكان.

زانستیی كۆمەڵناسی بەردەوام زیادبوونی تاوانە كۆمەڵایەتییەكانی بەستووەتەوە بە هۆكارەكان، تا هۆكارەكان دیاری نەكرێن، ئەم نەخۆشییە كۆمەڵایەتییە مەترسیدارانە چارەسەر ناكرێن. ئێستا لە هەرێمی كوردستان تاوانە كۆمەڵایەتییەكان زۆربوون و بەرەو بە دیاردەبوون (سۆشیال فینۆمینا) دەچن و سەرنجیی دەزگاكانی ڕاگەیاندنیان ڕاكێشاوە. لێرە گرنگترین هۆكارەكانی زۆربوونی تاوانە كۆمەڵایەتییەكان دیاری دەكەین لە هەرێمی كوردستان:
1-هۆكاری سیاسیی: لە كوێ تاوانە كۆمەڵایەتییەكان زۆر بوون لەوێش دەسەڵاتیی سیاسیی كەمتەرخەم بوونی هەیە. هەندێك جار حیزب و حكومەت دەتوانن تاوانە كۆمەڵایەتییەكان زیاد بكەن لە پێناوی مەرام و كارنامە سیاسییەكانیان! بێگومان حیزبەكانی دەسەڵات لە ڕێگەی درووستكردنی قەیرانە سیاسییەكانەوە بواری زیادبوونی تاوانە كۆمەڵایەتییەكانیان داوە، سیاسەتیی برسیكردن و بڕینی مووچە كە بەرگێكی سیاسیی هەیە هۆكاری زیادبوونی تاوانەكانن، سیاسەتیی پراگماتیزمی حیزبیی هۆكارێكی گرنگی زیادبوونی تاوانە كۆمەڵایەتییەكانن.

2-هۆكاری ئابووری/ ئابووری باش كۆمەڵگای تەندرووست درووست دەكات، خراپی باری ئابووری تاكەكان تووشی بێئومێدی دەكات و پەنا دەبەنە بەر تاوانەكان، چونكە جووڵەی ڕۆژانەی ژیان بە پارەیە كەواتە لە نەبوونی پارەدا ترس درووست دەبێت و دەرئەنجام تاوانێكی كۆمەڵایەتییە. 
ئێستا ئێمە لە قەیرانسازیی داراییدان و تاكەكان لە نێوان پێداویستیی ڕۆژانە و نەبوونی داهاتی تەواو تووشی باری خراپی سایكۆلۆژی بوون، ئەمەش تاكەكان بەرەو خەمۆكی و خۆكوشتن و تاوانی دزیكردن و مامەڵەی ماددە هۆشبەرەكان دەبات. لێرەدا حیزبە دەسەڵاتدارەكان بە بیانووی نەبوونی داهات ئەم قەیرانسازییە داراییەیان درووست كردووە، لە كاتێكدا هۆكارەكە سیاسییە. لێرەشدا كۆمەڵگە بووەتە قوربانیی سیاسەتیی سەقەتیی نوخبەی دەسەڵاتدار. بۆ نموونە زیادبوونی ڕێژەی جیابونەوە یەكێك لە هۆكارەكانی لاوازیی داهاتە.

3-هۆكاری كۆمەڵایەتیی/ كێشە كۆمەڵایەتییەكان بەردەوام لەناو خێزانی كوردیدا بوونی هەبووە و سەرچاوە و هۆكارێكی تری تاوانە كۆمەڵایەتییەكانە، ئەمەش پەیوەندیی بە نەریت و كولتووریی پەروەردەی خێزانی كوردییەوە هەیە. شەپۆلی بەجیهانیبوون (گلۆبالیزەیشن) لە لایەك و كولتووری چەقبەستوویی خێزانی كوردیی لە لایەكی ترەوە لە ململانێدان، زۆرجار بووەتە هۆی كوشتن و جیابونەوە و خۆكوشتن لەناو خێزانەكان بە تایبەتی ژنان و منداڵان قوربانیی گەورەن. كێشە خێزانییە بچووكەكان زۆر جار بە كوشتن و خۆكوشتن و برینداری كۆتاییان هاتووە. بەڵاكانی مۆبایل وەك نموونە.

4-هۆكاری ڕاگەیاندن/ ڕاگەیاندنی كوردیی بە گشت جۆرەكانی لە قەیراندایە، بۆ ئاڕاستەكردنی پەیامەكانیان هیچ پێوەر و فلتەرێكی سۆسیۆڵۆجیی و سایكۆلوژییان نییە. زورجار ڕاگەیاندن تاوانەكانی ئاسان كردووە و ترسی زیاد كردووە. فیلم و زنجیرە بێمەعریفییەكان بۆمان دەردەخەن ڕاگەیاندنی كوردیی چەند لاواز و خراپە، هەندێك لەوانە كێشە خێزانییەكانیان زیاد كردووە بە تایبەتی لەناو هەرزەكاران، توندوتیژییان فێری منداڵانی كورد كردووە و ڕۆژانە لەسەر شەقام توندوتیژی و جنێوی ناو ئەفلامەكان پڕاكتیك دەكەن. ڕاگەیاندنی كوردیی ئەوەندەی لەخەمی زیادبوونی بینەر و بیسەر و خوێنەرە ئەوەندە لە خەمی ئارامكردنەوەی سایكۆلۆژیای تاكی كورد نییە، زۆركات ڕاگەیاندن تاكی شڵەژاندووە و بەرەو ئاڵۆزیی و تاوانەكان ئاڕاستەی كردووە. دیمەنی چۆنیەتیی خۆكوشتن بە حەبل و دەرمان بە نموونە لەدراماكان.

5-یاسا سەروەرنەبوون/ نەبوونی سەروەریی یاسا تاوانە كۆمەڵایەتییەكانی زیاد كردووە. كەسانی حزبیی دەسەڵاتدار و خزم و ئەندامانیان دەتوانن تاوانی گەورە بكەن بەبێ ئەوەی سزا بدرێن، بەبێ ئەوەی ئاشكرا بكرێن. ئەمە كردنی تاوانی ئاسان كردووە چونكە ئەو تاكە بە هۆی پاڵپشتیی حیزبی و نەبوونی یاسا ناترسێت و بەردەوام تاوانەكان دووبارە دەكاتەوە، دزینی داهاتی نیشتیمانیی و لێدان لە دەنگە ئازاكان و تیرۆری ڕۆژنامەنووسان بە نموونە.

جگە لەم هۆكارانە چەندین هۆكاری تر هەیە. دەرچوونی لێبووردنی گشتی لە لایەن سەرۆكایەتیی هەرێمەوە بۆ تاوانباران مەترسیدارە، زۆرجار لەم ڕێگەوە تاوانباری مەترسیدار ئازاد دەكرێت. یان سوڵحی كۆمەڵایەتی كە زۆر جار لە گەورەی تاوانەكان كەم دەكاتەوە و وا دەكات تاوانبار بەبێ ترس بە هۆی بوونی پاڵپشتیی عەشایەری تاوانەكە دووبارە بكاتەوە. نەبوونی هۆشیاریی یاساییش هەندێ جار وا دەكات تاك تاوان بكات، چونكە شارەزای جۆری تاوان و سزای تاوانەكان نییە.

هەموو هۆكارەكان دەكرێت لەڕووی سۆسیۆ سیاسییەوە ببەستینەوە بە دەسەڵاتی سیاسیی، چونكە لەدوای ڕاپەڕینەوە نەیتوانیوە ژینگەیەكی لەبار بۆ تاكەكان درووست بكات، گەر یاسا سەروەر بوایە تاوانەكان ئەوەندە زۆر نەدەبوون، بەڵام دەسەڵات بە سیاسەتی سەرقاڵ بكە و زاڵ ببە كاری كردووە، ئاشی دەسەڵات لەناو ئاڵۆزبوونی تاك و كۆمەڵگەدا گەڕاوە، هەمیشە تاكی بەرەو خەمە شەخسییەكان ئاڕاستە كردووە تا هۆشیاریی سیاسیی لاواز بێت و بیر لە كاری گشتی و دەسەڵات و سیاسەت نەكاتەوە. هەمیشە دەسەڵاتە خۆسەپێنەكان كۆمەڵگەیان پڕكردووە لەتاوان.