بۆمبە مەترسیدارەكە!.. ترسناكتر لەكۆرۆنا‌ و سەرجەم ڤایرۆسەكان!

5 رۆژ پێش ئێستا

ئاوات عەلی
 مەبەستمان ترساندان و بڵاوكردنەوەی ترس نییە! ئامانجمان هۆشیاركردنەوەیە لەو مەترسییە گەورەیەی لەڕێگایە و ڕوبەڕوی هەموو تاك و خێزانێك دەبێتەوە بێ جیاوازی. مەترسی زیادبونی شێرپەنجە بەهۆی خۆراك و كەرەستەكانی ڕۆژانە و سوتەمەنییەوە دەیان جار لە مەترسی پەتا ڤایرۆسییەكان مەترسیدارترە.
 
لەساڵی ٢٠٢٠ دا لەویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا یەك ملیۆن و هەشت سەد هەزار كەس توشی شێرپەنجە بوون و لەو ژمارەیەش ٦٠٦ هەزاریان گیانلەدەستداوە، لەكاتێكدا پەتای كۆرۆنا تەنها ٥٨٩ هەزار كەسی لەو وڵاتە كوشتووە كە یەكەم وڵاتە لەڕووی توشبوون و گیانلەدەستدانەوە بە پەتاكە.
 
لە هەرێمی كوردستان ڕێژەی توشبوون بە شێرپەنجە لە ئاستێكی نزمدایە بە بەراوردی زۆرێك لە وڵاتانی جیهان، بۆ نمونە لە ساڵی ٢٠٢٠ دا نزیكەی ٢٣٠٠ كەس لە نەخۆشخانەی هیوا لە سلێمانی وەك نەخۆشی شێرپەنجە تۆماركراون. لەگەڵ ئەوەی ڕێژەی توشبوون لە هەرێمی كوردستان نزمە، بەڵام سەرەتای دەركەوتنی كێشە گەورەكەیە و پێشبینی ئەوە دەكرێت لە ماوەی ١٠ بۆ ١٥ ساڵی داهاتوودا ئامارەكانی شێرپەنجە لە هەرێمی كوردستان زۆر بەرەو بەرزبونەوە بچێت.
 
لەگەڵ ئەوەی هەرێمی كوردستان ناوچەیەكی پیشەسازی نییە و ژمارەی كارگە پیشەسازییەكان زۆر نین، بەڵام سەرچاوەكانی شێرپەنجە جۆراوجۆرن و بەهۆی لاوازی كوالێتی كۆنتڕۆڵ و ئەو یاسایانەی پەیڕەودەكرێت، ڕۆژانە لە دەیان سەرچاوەی جیاوازەوە مادەی شێرپەنجەیی و زیان بەخش دەچێتە جەستەی تاك بە تاكی هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستانەوە و كەڵەكە دەبێت تیایدا.
 
یەكێك لە مەترسیدارترین سەرچاوەكان، خۆراك و دەرمانە، كە ئاستی كۆنتڕۆڵكردنی لەم بوارەدا زۆر لاوازە. ئەو پشكنینانەی لەلایەن كوالێتی كۆنتڕۆڵ و لیژنەكانی بەدواداچونەوە دەكرێن زۆر ڕوكەشن. بەهۆی نەبونی كەرەستە و ئامێری پێویست ناتوانن بگەن بە ئاشكراكردنی مەترسییە سەرەكییەكان و دۆزینەوەی مادە شێرپەنجەییەكان.

زۆرێك زانكۆكان و كۆلێژە زانستییەكان بەهۆی لاوازی ئاستی زانستی و لاوازی توانای كاركردنیان بەهۆی نەبونی پێداویستی تاقیگەیی و زانستییەوە نەیانتوانیوە بەشداربن لە ئاشكراكردنی ئەو مەترسیانە و هاوكاری كردنی لایەنە بەرپرسیارەكانی تەندروستی و سەلامەتی گشتی.
 
زۆرێك لە میدیاكان ڕۆڵێكی خراپ دەبینن لەم بابەتەدا، لە بری هۆشیاركردنەوەی هاوڵاتیان و ئاشكراكردنی مەترسییەكان، ئەو تۆمەتبارانەی ژەهر دەرخواردی هاوڵاتیان دەدەن، لەپێناو كۆمێنت و لایكی فەیسبوكدا وەك قوربانی وێنا دەكەن و كۆنگرەی ڕۆژنامەنوسیان بۆ سازدەكەن.
 
یەكێكی تر لە سەرچاوەكانی مەترسی بونی سوتەمەنی بێ كوالێتی و ژەهراوییە. سەدان هەزار ئوتومبێل ئەم سوتەمەنییە ژەهراویانە بەكاردەهێنن و ڕۆژانە ژەهر دەكەنە ناو هەواوە كە هیچ تاكێكی هەرێمی كوردستان ناتوانێت خۆی لێ بپارێزێت.

بەهۆی ئەو گەشە ئابورییەی لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ەوە هەرێمی كوردستانی گرتووەتەوە، هاوردەكردنی خۆراك و ئوتومبێل و دەرمان و كەرەستە و كەلوپەلی ڕۆژانە زۆر زیادیكردووە، ئەمەش ڕێژەی بەركەوتنی بە مادە شێرپەنجییەكان زیاتر كردووە.

یەكێك لە مەترسییە گەورەكان لە هەرێمی كوردستان، لە زۆرێك لە ناوچەكان ئاوی زێرابەكان بێ پاكردنەوەو پاڵاوتەكردن و پشكنین تێكەڵاوی سەرچاوەكانی ئاوی خواردنەوە دەبێتەوە.
 
بێجگە لەو سەرچاوانە چەندین سەرچاوەی تری مادە شێرپەنجەییەكان هەن كە زۆركات هیچ تاكێك بیری لێناكاتەوە، وەك كەرەستەكانی جوانكاریی و مەیكئەپ، جلوبەرگ و قوماش، كەرەستەكانی ناوماڵ، تایەی ئوتومبێل، بۆن، كەرەستەی بیناسازی.
 
بەردەوامبونی لاوازی كوالێتی كۆنتڕۆڵ و زانكۆكان و كۆلێژە زانستییەكان، ژمارەی توشبوانی شێرپەنجە و نەخۆشییەكانی خوێن و چەندین نەخۆشی تر زیاتر دەكات و مەترسی گەورە لەسەر تەندروستی گشتی دروستدەكات.

چارەسەرەكان چین؟

یەكەم: دەركردنی یاسایەكی نوێ و توند بۆ كوالێتی كۆنتڕۆڵ و سزای قورس بۆ ئەو كەس و كۆمپانیایانەی پابەندی ڕێنمایی و ستاندارد و یاساكانی هاوردەكردن نابن.
 
دووەم: ئەپدەیتكردنەوەی ستاندەرادەكانی بونی مادە كیمیاوییەكان لەنێو خۆراك و كەرەستەكاندا بەپێی ستاندرادە جیهانییە پەسەندكراوەكان.

سێهەم: دابینكردنی پێداویستی تاقیگەیی بۆ زانكۆ و كۆلێژە زانستییەكان و دابینكردنی توانای مرۆیی دەرەكی و هاندانیان بۆ ئەنجامدانی توێژینەوەی زانستی لەسەر خۆراك، پیسبونی سەرچاوەكانی ئاو، هەوا، ریسایكلین، سوتەمەنی، دەرمان، كەرەستەكانی ڕۆژانە.
 
چوارەم: بەهێزكردنی دامەزراوەی كوالێتی كۆنتڕۆڵ و تەندروستی گشتی  تا ئاستی وەزارەتی سەربەخۆ و پشت بەستن بە سەرچاوەی مرۆیی دەرەكی لە سەرەتادا بۆ دروستكردن و بونیادنانی تیم و توانای مرۆیی بەهێز.
 
پێنجەم: ئەنجامدانی هەڵمەتی نیشتیمانی گەورە بۆ هۆشیاركردنەوەی هاوڵاتیان لە مەترسی مادە شێرپەنجییەكان و سەرچاوەكانی. لەهەمانكاتدا ئاشكراكردنی ئەو كەس و كۆمپانیایانەی هۆكارن بۆ بڵاوكردنەوەی مادە شێرپەنجەییەكان.
 
شەشەم: چارەسەرەكردنی ئاوی زێراب و ڕێگرتن لە تێكەڵاوبونی بە سەرچاوەكانی ئاوی خواردنەوە، كە یەكێكە لە گەورەترین مەترسییەكانی سەر تەندروستی گشتی.
 
حەوتەم: ئەنجامدانی توێژینەوەی زانستی لەسەر ئەو كەسانەی ڕۆژانە توشی نەخۆشی شێرپەنجەدەبن، بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەكان و هۆكارەكانی ئامارەكانی شێرپەنجە.
 
مەترسییەكی گەورە لەڕێگایە و پێویستی بە بڕیار و جوڵەی خێرا هەیە! میدیا و سۆشیال میدیا دەتوانن ڕۆڵی یەكلاكەرەوە ببینن بۆ هۆشیاركردنەوەی هاوڵاتیان و دروستكردنی فشار بۆ سەر دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردن.