وەهمی سەنگەرەكان (موبارەك و قەرەچەتانی)

1 مانگ پێش ئێستا

پەیكار عوسمان
(كێشەكە سەنگەرگواستنەوە نیە، كێشەكە سەنگەرداتاشینە.) دنیاكە هەر یەكێكە، كاتێ دابەشی دوو بەرەی ڕەشوسپی ئەكەیت، بەمە نابێ بە دوو دنیا، بەڵكو ئەبێ بە دوو ڕووی یەك دراو. غوبن و درۆكەی سیاسەتی ئێمەش، ئەم دوو لەتكردنەیە، كە وەهمی ئەوەت لا دروستئەكات، كە شتێكی تری جیاواز لە ئارادایە. لەكاتێكا هەمان عەقڵیەت و  مەعدەنەو تەنیا ڕوكەشەكەی جیایە. ئێمەش ئەكەوینە داوی ئەو ڕوكەشەوەو هەمان "ناوەڕۆك" تۆخ ئەكەینەوە!

یەعنی خەتی مەلایی و ئەیلول ئەبووایە هەر نەبووایە و لەبری ئەوە، قۆناغەكە بخرایەتە بەردەم ڕەخنەیەكی ئارام و عەقڵانیی، نەك پەرچەكرداری حەماسی و دنەدانی موخابەراتی. دواتریش ئەبوو خودی ئەم خەتە بخرایەتە بەردەم ڕەخنە، نەك پەرچەكرداری جەلالی. دواتریش ئەبوو خودی یەكێتی بخرایەتە بەردەم ڕەخنەی عەقڵانی، نەك پەرچەكرداری حەماسی گۆڕان. دواتریش ئەبوو گۆڕان بخرایەتە بەردەم ڕەخنەی هێمن و عەقڵانی، نەك هاشوهوشی نەوەی نوێ.. كە ئەمانە هەموویان، لەتەكەی تری هەمان عەقڵیەتن نەك شتێكی نوێ. كە ئەمانە هیچیان چاكیان نەكردو هەموویان، هەر خراپتریانكرد!

یان ئەبوو علمانییەت خودی خۆی بخرایەتە بەر باس، نەك ئەو وێنە شێواوەی كە ئیسلامییەكان بۆیان دروستكردوە. ئەبوو ئیسلامییەكانیش وەكو خۆیان وەرگیرانایە، نەك ئەوەی عوقدەی چەپ و ماركسییەكان بن. ئەبوو ماركسیزم وەكو خۆی جێگای بگرتایە، نەك وەكو عوقدەی قەومی و دینییەكان. ئەبوو ناسیۆنالیزمیش وەكو خۆی بناسرایە، نەك ئەوەی، لای جەماعەتی كورادایەتی، هەر فریوبێت و لای جەماعەتی دژەكوردایەتی، هەر جنێو بێت و نەشزانین خۆی چیە!

كێشەی ئینسان ئەوەیە كە وەهم پەرستەو بە شەڕو دژایەتی، دەمارگیرترئەبێ و توندتر دەست بە وەهمەكەیەوە ئەگرێت. ئینسان نابێ وەهمی دووەمی بۆ قوت بكەیتەوە، چونكە لێرەدا ئەكەوینە بەردەم دوو وەهم و دوو بت دروست ئەبێت. كەڵەشێری ئینسان، نابێ كەڵەشێرێكی تری بخەیتە بەردەم و شەڕەكەڵەشێر دروستببێ. ئەبێ بە تەنیاو بەجیا، كار لەسەر هەر كەڵەشێرێك بكەین بەبێ ئەوەی شەڕێك لە ئارادابێت. چونكە كە شەڕو چەلەحانێ و بەرامبەركێ هات، ئیتر هیچ وەهمێك پوچەڵ نابێتەوە، بەڵكو هەموو وەهمەكان توند دەست بە خۆیانەوە ئەگرن و بە هەموویان هەمان عەقڵیەت تۆخ ئەكەنەوە. ئیتر هیچ كرانەوەیەك ڕوونادات، بەڵكو هەر وەهمەو لە خۆیدا دائەخرێ و توند خۆی ئەنوقێنێ، بە پاساوی بوونی وەهمەكەی تر!

بەرامبەر ڕێگای وەهم، ڕێگای حەقیقەت هەیە، سادەترین مەعلوماتیش كە لەسەر ڕێگای حەقیقەت هەمانبێ، ئەوەیە كە حەقیقەت ناكەوێتە ناو وەهمێكی ترەوە، بەڵكو خۆی لەناو خۆیدایە. حەقیقەتی وەهمی یەكەم ناكەوێتە ناو وەهمی دووەمەوە، بەڵكو ئەكەوێتە ناو ڕاستەقینەی خودی یەكەمەوە. ڕاستەقینەی یەكەمیش لە شەڕكردن لەگەڵیدا دەرناكەوێ، لە بینینی ئەو، وەكو خۆیدا دەرئەكەوێ!

یەعنی قولی ڕەش و سپی لە بواردا دەرئەكەوێ، بەڵام هیچ وەهمێك بواری تاقیكردنەوەی وەهمێكی تر نیە. بەڵكو عەقڵ بواری تاقیكردنەوەی هەموویانەو هەر وەهمێك، ئەبێ حەقیقەتەكەی، لە خودی خۆیدا بدۆزینەوە، نەك لە شەڕو بەرامبەركێدا. یەعنی ئینسان كائینێكی وەهمپەرستەو تەنیا لە هۆشیاریدا، ئەبێتەوە بە كائینێكی "حەقیقەت ویست". 

بێگومان مرۆڤ لەناو ژینگەكەی خۆیدایەو كاریگەرە بە چواردەورو مرۆڤی بێلایەنی مەوزوعیی پوخت و دابڕاو بوونی نیە. بەڵكو ئێمە لەناو ژینگەكەداین و ژینگەكەش لەناو ئێمەدایە. بەڵام گرنگە عەقڵ و ئاگایی میوان نا، بەڵكو ساحێب ماڵبێ و كاتێكیش كە عەقڵ ژەهری حەقیقەتی خستە بەردەمت، بینۆشەو پێ بە دڵی حەزو لایەنگریتدا بنێ،، بۆئەوەی نەبیتە وەهمپەرست و مەكینەی جەهل و ڕق و دەمارگیری.

لەڕاستیدا هیچ ڕەوتێكی ئێمە بۆ ئەوە نەهات، كە ڕەخنەی واقعی خێڵگەرایی بكات. بۆیە پیاوانی خێڵ، لێرەبن یان لەوێ، هەمووی هەر ماڵی خۆیانەو هیچ فەرقی نیە! لەڕاستیدا هیچ ڕەوتێكی ئێمە، بۆ ناجیاكاری و عەدالەتی مرۆیی نەهاتووە. بۆیە لە هەموویاندا، ژن هەر میكیاج و پلەدووە. لەڕاستیدا هیچ ڕەوتێكی ئێمە، بۆ ڕۆشنگەری و ڕەخنەكردنی عەقڵی پاوانخوازی دینی نەهات. بۆیە هەموویان خەریكی موجامەلەی مەلان و كۆمەڵگایان تەسلیمی بانگخوازەكان كرد. لەڕاستیدا هیچ ڕەوتێكی ئێمە، بەڕاستی بۆ شتێك نەهاتووە،، بەڵكو هەمووی لە سەرەوە شتێك ئەڵێ و لە ژێرەوە خەریكی شتێكی ترە. لێرەشەوە هەمووی هەر وەهمە، چونكە حەقیقەت، سەرو ژێری نیەو یەكڕووە.

حیزبی بەتاڵ و بێ ئایدۆلۆژیا، ئەتكا بە جۆكەری سەنگەرەكان و هەر ڕۆژەی لە بەرەیەكدایت. حیزبی ئایدۆلۆژیاش قانت ئەیا بە بت و ڕق و عوقدەكانی و ئەتكا بە ڕۆبۆتی شەڕەكانی. لەو نێوانەدا عەقڵ و ئاگایی و هۆشیاریی خۆت هەیە، كە ئەتپارێزێ لەوەی كە ببیتە هینی ناو جۆگە. وە ئەشتپارێزێ لەوەی كە دەمارگیرێكی تاكڕەهەندی دۆگما بیت!
جڵەوی خۆت نە بۆ خۆپەرستی شلكە، نە بۆ ئایدۆلۆژیاپەرستی، تەنیا بۆ حەقیقەت و هۆشیاریی شلیكەو تەنیا لەم شلكردنەشدا، تۆ وەكو مرۆڤێكی خاوەن ئیرادە، بوونت هەیەو نەبووی بە كۆیلەی حەزەكانی خۆت و بە كۆیلەی ڕقەكانی ئایدۆلۆژیا.

كاتێ كە پۆپۆلیزم و هاشوهوشی سیاسی، جێگای بەرپرسیارێتی و  ئەخلاقی سیاسی ئەگرێتەوە، ئیتر "خۆمەزادكردن" شتێكی ئاساییەو شۆكی ناوێت. كاتێكیش كە عوقدە و دەمارگیری سیاسی، جێگای گفتوگۆ و فیكری سیاسی ئەگرێتەوە، ئیتر مقەبا و ڕۆبۆتی تاكڕەهەند، چاوی پیاو دەرئەهێنێ و ئەو دووانەش هەردوكیان كێشەن، نەكئەوەی دووەمیان بەدیلی یەكەمیان بێت و لە بەتاڵیی ئایدۆلۆژییەوە بڕۆین بۆ پڕیی ئایدۆلۆژیی، كە ئەمەی دووەمیشیان هەر بەتاڵییە لە ئاگایی خۆت!

چارەسەر ئامادەیی هۆشیاریی تۆیە، كە هەمیشە ئاگادارت ئەكاتەوە لەوەی كە نامرۆییە. ئاخر تۆ كە وەكو مرۆڤ خۆت بناسیت، ئیتر هەم بارگیریی ئایدۆلۆژیا عەیبەو هەم كەری ناو جۆگە عەیبەو شەرم لە هەردوكیان ئەكەیت. تەنیا ئەوە بە ئەركی مرۆیی خۆت ئەزانیت كە بەرپرسیارێتییەو ئیتر تۆ لە هەر ڕەنگ و ئاڕاستەیەك بیت، هەر ئەوە ئەتجوڵێنێ و هەر ئەوە پێوەرە بۆ وازهێنان و بەردەوامبوونەكانت!

هەموو سەنگەرەكان چۆڵكە بۆ ئەوان و تەنیا سەنگەری عەقڵی خۆت بگرە. لێرەدا حەق ئەناسیت و ئیتر ئەوەی كە ئەیگریت، بە حەق ئەیگریت و ئەوەی كە بەریئەدەیت، بە حەق بەریئەدەیت. خۆ ئەگەر وانەكەیت، ئیتر گرتن و بەردانت، هەردوكی ناحەقەو فەرقی نیە.

كڕینی ئینسان یان خۆفرۆشتنی ئینسان، نامرۆیی و پێشێلی كەرامەتی ئینسانە، گەندەڵی و بە فیڕۆدانی ماڵی گشتییە، كوشتنی متمانەو ئومێدو هێنانەخوارەوەی سیاسەتیشە، بۆ نزمترین ئاستی ئەخلاقی و بەرپرسیارێتی.. ئەوانە هەمووی بەلایەك ئەوەش بە لایەك، كە ئێمە لە ڕێگەی فەوجی خەفیفەو جاش و مستەشارەوە، دەستمان چووە گیانی میلەتی خۆمان و لە جینۆسایدەوە گلاین. ئەنفال برینێكە كە پشكی خۆمانی تێدایەو ئەبوو ئەم بەشەی خۆمان چارەسەر بكەین و هەرچیمان بكردایە، لاسایی ئەو ستایلەمان نەكردایەتەوە كە پێ ی جینۆساید كراین!        
ئینجا با لە سەنگەرگواستنەوەی سیاسییەوە بچین بۆ  سەنگەرگواستنەوەی زانستیی. كاتێ دەروونناس و كۆمەڵناس و ئەكادیمیی، لە سەنگەری توێژینەوە و قسەی زانستییەوە، ئەڕۆن بۆ سەنگەری وەعز و هاتوهاواری حەماسی، ئیتر ئەوانیش ئەبنە بەشێك لە دەروونە ناساغەكەو لە كۆمەڵگا شێواوەكەو لە كێشەكە، نەك لە چارەسەر!
كێشەكە ئەوەیە، سیاسەت و زانست و ڕۆشنبیری و هونەرو ڕاگەیاندن و دین و زانكۆو هیچ كایەیەك، خۆی وەكو سەنگەرێك وجودی نەماوە. هەمووی چۆڵكراوە بۆ پۆپۆلیزم و ئێستا تەنیا یەك سەنگەرمان هەیە. ئەویش سەنگەری خڕكردنەوەی قەرەباڵغی و لایك و فۆڵۆو پڕفرۆشی و پڕبینەری و پڕخوێنەری و پڕگوێگری و پڕەكانی تر.. كە هەموو ئەم پڕانەش، یەعنی بەتاڵبوونەوەی شتەكان لە خۆیان. 
یەعنی بەتاڵبوونەوەی زانست لە زانست و بەتاڵبونەوەی سیاسەت لە سیاسەت و بەتاڵبوونەوەی دین لە دین و بەتاڵبوونەوەی هونەر لە هونەر. ئاخر ئەم كایانە خۆیان سەنگەرو ئامانجن، نەكئەوەی وەسیلەبن بۆ شتی تر. 

كاتێ هونەر خۆی لە خۆیدا ئامانجە، ئیتر گۆرانی نەمر لەدایك ئەبێ و كاتێكیش هونەر بۆ فۆڵۆوەرو ڤیووە، ئیتر گۆرانی یەك حەفتەیی دروست ئەبێت! كاتێ سیاسەت خۆی لەخۆیدا ئامانج و ئەرك و بەرپرسیارێتییە، ئیتر "سیاسەت و چاكسازی" ئەبن بە هەمان شت و كاتێكیش سیاسەت، وەسیلەی گون و گەدەو گیرفان و عەنتەریاتە، ئیتر "سیاسەت و فەساد" ئەبن بە هەمان شت! كاتێ زانست خۆی لە خۆیدا ئامانجە، ئیتر زانستكار خەریكی توێژینەوەی زانستییەو كاتێكیش زانست ئەبێتە وەسیلەی وەعز، ئیتر زانستكاریش ئەبێتە واعز!   

كاتێك شتەكان خۆیان لە خۆیاندا ئامانجن، ئیتر زانست و هونەرو سیاسەتی ڕاستەقینەت هەیەو كۆمەڵگایەكی تەندروستیش. كاتێكیش هەموو شت وەسیلەیە بۆ ناوبانگ و دەركەوتن و بەرژەوەندی و تیجارەت.. ئیتر هەموو شتەكان هەن، بەڵام بە بەتاڵی و بە موزەییەفیی، هەروەها كۆمەڵگایەكی داتەپیویش!

هەموو ئەوانەی لە بوارێكدا خزمەت ئەكەن، شایەنی ئەوپەڕی ڕێزن. بەڵام لەوێدا كە بوارەكەی خۆیان ئەكەن بە قادرمە بۆ شتێكی تر، ئیتر ئەمە فێڵێكە لە ئێمەو لە كایەكەش. مەسەلەن ڕۆژنامەنوس و هونەرمەندو مامۆستای زانكۆو ڕۆشنبیرو نوسەرو دوكتۆرو محامی و بەقاڵ.. هەمووی ئەیەوێ ببێ بە پەرلەمانتار. ئیتر هەم پەرلەمان ئینتەلا ئەكاو هەم كایەكان پووچ ئەبن و هەم ئێمەش فریودراوین بە شتێك، كە مەبەست لێ ی شتێكی تربووە!

خەم و دڵسۆزی و خزمەتەكانی قەرەچەتانی جێگای ڕێزە، بەڵام سەنگەرگواستنەوەكەی لە ئوسلوبی زانستییەوە بۆ ئوسلوبی وەعزیی، ڕێك بەقەت سەنگەر گواستنەوەكەی كابرا، ناموبارەكەو لەكوێدا زانستكار دەستی بە وەعزكرد، لەوێدا دەستی لە زانست بەربووە.