ئەمریكا یان ئێران؟

1 مانگ پێش ئێستا

مەجید نیزامەدین گلی
پرسیارێكی هەڵەیە و نابێت بكرێت، بەڵام بڕیاربەدەستانی كورد دوای هێرشە مووشەكی و درۆنییەكانی ئەم دواییە زۆر دەیكەن. لەبەرئەوە من هەوڵی وەڵامدانەوەی دەدەم و پاشان دەڵێم، بۆچی هەڵەیە ئەو پرسیارە بكەین بەگوێرەی ئەو زانیاری و سەرچاوە نێودەوڵەتییانەی كە لەم ماوەیەدا گفتوگۆم لەگەڵ كردوون.
 یەكەم شت با لە وەڵامە هەڵەكانی ئەو پرسیارە دەستپێبكەم كە ئاگادارم بە جیددی باسی لێوەدەكرێت.
 یەكەم وەڵامی هەڵە: "ئەگەر ناتوانن بمانپارێزن، با كوردستان جێبهێڵن".
 
سوودی بوونی هێزەكانی ئەمریكا لە عێراق و هەرێمی كوردستان رێگەگرتنە لە هەر پلانێكی شیعی بۆ كۆتاییهێنان بە هەرێمی كوردستان وەكو قەوارەیەكی سیاسی. ئەمە راستییە ستراتیژییەكەیە و بۆچوون نییە و تێنەگەیشتن لێی جۆرە گەمژەییەكی سیاسییە. ئەمریكا نە ئامادەیە و نە دەتوانێت بچووكترین كێشەی ئەمنیت بۆ چارەسەر بكات. كێشە نییە، بڕۆ داوا بكە لێیان كە ئەو كێشانەت بۆ چارەسەر بكەن، بەڵام تۆی هەرێمی كوردستانێك كە بە سەدان هەزار چەكداری حەشد دەورە دراویت، ناتوانیت بە عەقڵیەتی مەرجداری وەكو "ئەگەر ناتوانن بمانپارێزن، كوردستان جێبهێڵن" قسە بكەیت. ئەو قسەیە لەوانەیە بە بەغدا و ریاز بكرێت، بەڵام بۆ هەولێر باجەكەی دەكرێت قورس بێت.
 
ئەو شرۆڤەیەم لەسەر بنەمای نیەت و مەبەستی ئەمریكیەكان دانەڕشتووە. ئەوان هێزەكانیان لەوێن: 1- بۆ سنووردانان بۆ ئێران، 2- داعش و 3- ئەگەر زۆر سەرئێشەیان بۆ دروستنەكات، پاراستنی هاوپەیمانەكانیان وەكو كورد. بەڵام نیەت و مەبەستی ئەمریكا هەرچی بێت، تەنیا بوونی سەربازیی ئەوان لە عێراق واتە گەرەنتیی شكستهێنانی هەر پلانێكی شیعییە بۆ كۆتاییهێنانی پراكتیكیی هەرێمی كوردستانی عێراق وەكو قەوارەیەكی سیاسیی خاوەن بڕیار و دەسەڵات. ئەگەر پێیان بكرێت، بڕیاربەدەستانی شیعە هەموو شتێك دەكەن بۆ كۆتاییهێنان بە هەرێمی كوردستان. ئەگەر لەو باوەڕەدا نیت كە بڕیاربەدەستانی شیعی ئەو كارە ئەنجام بدەن، بڕۆن لە سوونەكان بپرسن و بزانن چۆن شیعە تەنانەت رەگ و شیرازەی كۆمەڵگەكانیانی هەڵكەندووە كە لە سەردەمی خەلافەتی عەباسییەوە، كەم و زۆر وەكو خۆی مابوویەوە.
 
دووەم وەڵامی هەڵە: "با ئەوەی ئێران دەیەوێت، بیكەین".
 داوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا بكەن و دروشمی "مەرگ بۆ ئسرائیل و واشنتن" بەرزبكەنەوە. ئەمە داواكاریی ئێرانە لە سەركردایەتیی كورد. هەندێك دوای هێرشەكان ترساون، بیر لە سازشكردن و قبووڵكردنی ئەو داواكارییانە دەكەنەوە، گوایە "بەرزكردنەوەی ئەو دروشمە هیچ كاریگەریی لەسەر سیاسەتی ئەمریكییەكان نابێت و چی زەرەر دەكەین؟"
 
بەڵام كاریگەریی دەبێت لەسەر بۆچوونی ئەمریكییەكان بەرامبەر كورد. ئەوەی وای لە ئەمریكییەكان كردووە جارجار لە لەناوچوونی حەتمی بتپارێزێت، ئەو باوەڕەیە لە واشنتن كە "كورد هاوپەیمانی ئەمریكایە". یەك ڤیدیۆ خۆپێشاندانێك لە هەولێر كە بە ستایلی ئێرانی ئاڵای ئیسرائیل و ئەمریكا لەژێرپێ نرابێت و یەك بەیاننامەی فەرمیی هەرێمی كوردستان كە داوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا بكات، دەكرێت ببێتە گەورەترین چەك لەدەستی لۆبیی لایەنە نەیارەكانی كورد لە واشنتن. ئەگەر لەو باوەڕەدایت لە ئەمریكا لۆبیی چەند وڵاتێك نییە كە كار لە دژی كورد دەكات، ئەوە زۆر هەڵەیت.
 
دوای ئەوە، با بڵێین سازشت بۆ ئێران كرد و چوویتە بەرەی "مەرگ بۆ ئەمریكا" و داوای كشانەوەی هێزەكانت كرد، چیت دەستدەكەوێت؟ راستە لەوانەیە بۆ ماوەی چەند مانگێك چەند هەرزەكارێكی شیعە بە دوو پیكاپەوە بە مووشەك هەولێر نەكەنە ئامانج؛ بەڵام ئایا ئەو "دەستكەوتە" بایی ئەوەیە كە ناوبانگی خۆت لە واشنتن تێكدەیت؟ ناوبانگێك كە بە پراكتیكی چەندین جار هەرێمی كوردستانی لەسەر لێواری مەرگ گەڕاندووەتەوە. ناوبانگێك كە لە شەستەكانەوە كورد قوربانیی دنیای بۆ داوە تاوەكو دروستبووە. ناوبانگێك كە بەهۆی بڕیاری حەكیمانەی چەند سەركردەیەكی ئێستا و پێشووی كورد دروستبووە، كە گوێیان لەو دەنگە كورتبینانە نەگرت كاتێك دەیانگوت "لە ساڵی 1974 خیانەتیان لێمان كرد، با كاریان لەگەڵ نەكەین" و "ئەمریكا جێگەی متمانە نییە".
 
بەڵێ راستە ئەمریكا جێگای متمانە نییە و ئەمڕۆ بەرگریت لێدەكات و سبەی پشتت لێدەكات، بەڵام متمانە نەبوون و بوون گرنگ نییە بۆ بڕیاردان لەم حاڵەتەدا. هەست و رەفتاری ئەمریكییەكان ئەوەندە گرنگ نییە بەراورد بەو راستیەی كە بوونی سەربازی و دیپلۆماسیی ئەمریكا تەگەرەیە لەپێش ئەو وڵات و لایەنانەی كە نەمانی هەرێمی كوردستان بۆیان لە بەرژەوەندیی ستراتیژییانە.
 
تەنانەت نێتی ئەمریكییەكانیش گرنگ نییە لەم حاڵەتە. ئەمریكا و وڵاتە رۆژئاواییەكان لە حەفتاكانەوە دەڵێن "رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئیدی ئەوەندە گرنگ نییە بۆمان و سەركردایەتیمان بڕیاریداوە كە ئەولەویەتمان رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نییە و دەكشێینەوە". لە جی می كارتەر و كلنتنەوە بۆ ئۆباما و ترەمپ، هەموویان "بڕیاری ستراتیژیی كشانەوە"یان داوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. جگە لە سەردەمی جۆرج بووشی كوڕ و باوك نەبێت و لەگەڵ دوو ساڵی سەرەتای سەرۆكایەتیی رۆناڵد رەیگن، ئەمریكا زیاتر لە 40 ساڵە "نێتی كشانەوەی" هەیە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام چەندێك كورد سەركەوتوو بووە لەوەی كە ببێتە دەوڵەت، ئەوەندەش ئەمریكا سەركەوتوو بووە لە كشانەوەی لە ناوچەكە.
 
لەڕاستیدا ئەگەرێك هەیە كە مەیدانی ململانێی داهاتووی نێوان چین و ئەمریكا رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت، كە سەرچاوەیەكی وزەی سەرەكییە بۆ چین. هێشتا بۆ لای كەمی 20 ساڵی دیكەش نەوت هەر وەكو كاڵایەكی ستراتیژی دەمێنێتەوە و ئەمریكا دەزانێت چین بە سەرچاوەی وزەی وەكو "خۆر" و "با" ناتوانێت كێبڕكێی ئابووریی لەگەڵدا بكات.
 
بە هەرحاڵ، لەكاتی بڕیاردان دەربارەی هەڵوێست لەسەر بوونی هێزەكانی ئەمریكا، ئەوەندە گرنگی بە نێت و ئامانج و متمانە و ئەم بابەتانە نەدرێت باشە. ئەو جۆرە بیركردنەوەیە بۆ بابەتی ستراتیژی زۆرجار دەستنادات. گرنگ راستییە سەربازی و سیاسییەكانە، هەروەها بەرژەوەندییەكانی لایەن و وڵاتانی دیكەیە.
 
من لە سەرەتاوە گوتم ئەو پرسیارە "ئەمریكا یان ئێران؟" هەڵەیە، چونكە لەڕاستیدا ئەو بژاردەیە بۆ هەرێمی كوردستان بەردەست نییە. ئێران وڵاتێكی دراوسێی گرنگە بۆ بەرژەوەندییەكان و سەقامگیریی هەرێمی كوردستان. هەوڵدان بۆ باشتركردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ تاران گرنگە. راستە نوێنەرانی تاران هەوڵدەدەن بە كورد و هەموو لایەنە عێراقییەكان وا پیشانبدەن كە باشتركردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئێران، پێویستی بە دژایەتیكردنی ئەمریكا هەیە.
 
بەڵام ئێرانییەكان لە زووەوە لەو راستیەش تێگەیشتوون كە كورد و زۆربەی لایەنە عێراقییەكان دژایەتیی ئەمریكایان پێناكرێت. ئەو باڵانسی هێزە و ئەو پشتگیریەی ئەمریكا دەتوانێت لە عێراق بەردەستی بكات، ئێرانییەكان پێیان ناكرێت. ئێران نە لە بەرژەوەندییەتی و نە دەتوانێت گەرەنتی مانەوە و سەقامگیریی هەرێمی كوردستان بكات بەرامبەر بەو تموح و ئامانجانەی كە زۆربەی سەركردەكانی شیعە هەیانە لە عێراق.