سەنگەر گواستنەوە

1 مانگ پێش ئێستا

د. چیا عەباس - موزەفەر هەمزە
لێكۆڵینەوەیەك لەسروشتی ئەو دیاردەیە لەكلتووری سیاسی هەرێمی كورردستاندا 
پنتەكانی ئەو لێكۆڵینەوەیە:
٭ یەكەم:پێناسە و جۆرەكانی سەنگەر گواستنەوە.
٭ دووەم:مێژووی ئەو دیاردەیە لەهەرێمی كوردستان.
٭ سێهەم:رۆڵی ژینگەی سیاسی هەرێمی كوردستان لەئاستیدا.

یەكەم:
پێناسەی گواستنەوەی سەنگەر:
سەنگەر گواستنەوە لەتێگەیشتنی گشتی خۆیدا وازهێنانە لەئایدۆلۆژیایەك یان پێكهاتەیەكی سیاسی كە لەسەر ئاستی گرووپ یان تاكەس ئەنجامدەدرێت، بەشێوەیەك هاودژیی (تناقچ)لەنێوان بژاردەی پێشوو بەئاراستەی پۆزەتیف یان بەئاراستەی نێگەتیف، لەگەڵ بژاردەی تازەدا بەرجەستە دەبێت. دەست لەكاركێشانەوە - دوولەتبوونی سیاسی (الانشقاق السیاسی Political split) -هەڵگەڕانەوە - یاخی بوونی سیاسی (التمرد السیاسی Political rebellion)، دووبارە گواستنەوەی سەنگەر، لەزەقترین شێوەكانیەتی، بڕیاردانی بێ لایەنبوونی سیاسییش دوای خۆ بەدوور گرتن لە بژاردەی پێشوو، ناچێتە خانەی پێناسەی ئەو چەمكە ونایگرێتەوە.

دووەم:
مێژووی ئەو دیاردەیە لەپانتایی سیاسی هەرێمی كوردستاندا:
جاران، لە سەردەمی حوكمرانی پاشایەتی لە عێڕاق، كاتێك تێكۆشەرێك تەنانەت لەژێر ئەشكەنجە و هەڕەشەشدا ناچار بكرایە پاكانە وپركردنەوەی ئەستۆپاكی بكات، ئەوە دەبوە مایەی شەرمەزاری بۆ كەسەكە وجۆرەها ناو و ناتۆرەیان لێدەنا.

لەسەردەمی حوكمی بەعسیشدا تەسلیمبوونی پێشمەرگە وكەسانی تر بەدەسەڵاتی بەعس بە " عائد الی الصف الوگنی" ناودەبرا، وا باویش بو هێزە كوردیەكان دەیان ووت فڵانە كەس "تەسلیم" بۆتەوە، چاودێری كار و رەفتاری دوای تەسلیمبوونیان دەكرد تادوا هەڵسەنگاندنی بۆبكەن. 

لەئەزمونەكانی شۆرش و كاری رێكخراوەیی و سیاسی دوای شكستی شۆرشی ئەیلول لە 1975بەدواوە دەستەواژەكانی " سەنگەر گۆرین و سەنگەر گواستنەوە و سەنگەر جیاكردنەوە" بۆ ئەو گروپ و پێشمەرگە و كەسانەی جێگۆرڕكێیان لە‌پابەندبوونی خۆیان بە حزبەكانیانەوە‌ دەكرد‌،هاتنە ئاراوه. چونكە ئەم دیاردەیە لە ئاستی گشتیدا زۆركەم هاوسەنگی ‌هێزی نێو حزب و لایەنەكانی دایك و لایەنەكانی دیكە كە میواندارییان لێدەكردن، تێكدابوو. بۆیە زۆر بەزەقی باس نەكراوه، تەنانەت ئاماری وردی لەسەر كۆنەكراوەتەوە ولێكۆڵینەوەشی بۆ نەكراوە. 

بەشێكی تری سەنگەر جیاكردنەوەو سەنگەر گۆرین بەگروپ و رێككاری ئەنجام دراون‌ و زەمینەی سیاسی وفكریان هەبوه، هێزە سەرەكیەكان لەم دیاردەیە بێدەنگ نەبوون و زۆربەشی بەشەڕ وزەبری هێز یەكلاكراونەتەوە. وەك لەئەزمونەكانی جیابونەوەی باڵی مەكتەبی سیاسی پارتی لە شەستەكانی سەدەی رابوردو،جیابونەوەی سۆشیالیست و ئاڵای شۆرش لە یەكێتی و جیابونەوەی حزبی گەل لەپارتی و جیابونەوەی چەند گروپێكی بچوكی ئیسلامی لەحزب و بزوتنەوەكانی دایك، روویانداوە. 
 
لە دوای راپەرینەوە و بەتایبەت لەدوای رووخاندنی رژێمی  سەدام  ونەمانی شەری ناوخۆی شاخ و رشتنی پارە وپلە وئیمتیازات لەلای هەر دوو حزبی دەسەڵاتدار(PDK- PUK)، سەنگەر گۆرین زۆر كەمتر ‌بینراوە. هاوكاتیش ئەو گروپ و لایەنانەی سەردەمی خەباتی شاخ سەنگەریان جیاكردبوەوە لە دوای راپەرینی 1991 دەركەوت بەبچوكی و كەم دەسەڵات مابوونەوە، جارێكی تر گەڕانەوە نێو حزبی دایك. گەرانەوەی زۆربەی پەشیمانبووەكان بۆ هێلانە كۆنە سیاسیەكەیان بۆ بەرژەوەندی تایبەت بوو، وەك لە نمونەكانی ئاڵای شۆرش وبزوتنەوەی سۆسیالیست و پارتی گەلدا دەبینرێت.
 
گۆرینی ئینتیمای حزبی وشەخسی ئەندام و كادر وپێشمەرگەكانی پارتی و یەكێتی دیاردەیەكی بەرچاو بووە وزۆربەی كات پەیوەندی بە فكر و سیاسەت وپرەنسیپەوە نەبووه. لە پێناو ململانێی حزبیدا و بۆ زیاتر هاندانی ئەو دیاردە قێزەو‌نە ناویان لێناوە گواستنەوەی سە‌نگەری خەبات، مرۆڤ دەبێت رێز بگرێت لە كەسێك بەباوەرێكی تۆكمەوە كار لەنێو هەرحزبێكی نیشتمانیدا دەكات، بەگشتی  وازهێنان لەوە بۆ دەسكەوت و هۆكاری تایبەت زیاتر لە ئیرتزاقی سیاسیەوە نزیكە‌. 

لە گەڵ دروستبونی گۆڕان و بەهێزبوونی بەرەی ئۆپۆزسیۆن، پرسی هەڵبژاردن و دەنگدان مەودا و ئاراستەی تریان بۆ متمانە و مۆڕاڵی سیاسی خوڵقاند، لە پرۆسەی دەنگدان بەلایەنێك و گۆرینی متمانەی سیاسی، چەمكەكانی ویژدان و هەڵوێست و باوەڕ، زیاتر زاڵبوونی خۆیان چەسپاند، ئەم گۆرینی متمانەیە كە لە قەناعەتێكی ناخی دەنگدەرەوە هەڵدەقوڵێت یەكێكە لە جوانیەكانی پرۆسەی دیموكراسی.

كاتێك گۆڕان دامەزراو، بەشێكی بەرچاوی سەركردە و هەڵسوڕاوەكان ئەوانەی لەناو یەكێتیەوە هاتبوون و بەمتمانەی جەماوەری، پێگەی سیاسی و یاسایی خۆیان بەدەست هێنا، دەسەڵاتدارانی یەكێتی بەهەمان ئەقڵیەتی سەردەمی شاخ هەڵسەنگاندن و مامەڵەی دۆخەكەیان كرد:شەرفرۆشتن وسزادان ونانبرین وكوشتن و تۆقاندن. كەچی ئەوسات و ئێستاشی لە گەڵدا بێت دەركیان بەوە نەكردوە ئەمە سەنگەر جیاكردنەوە نیە، بەڵكو بنیاتنانی سەنگەرێكی نوێی كاری سیاسی و پەرلەمانیە، چونكە یەكێتی بۆتە سەنگەرێك لە سەنگەرە زۆرەكانی خەبات و نە ماڵە گەورەكەیە و‌ نە ماڵە بچوكەكە، ئەو ماڵەیە‌ كە هەیە، هاوكاتیش گۆڕان دەریایەك بوو لەباوەر و پڕەنسیپ نەك ماڵێكی بچوك یا گەورە‌. 
  
بەهۆی بوونی دەسەڵات و پارە و پۆست لەلای دوو حیزبە زلهێزەكه، وایكردووە سەنگەر گواستنەوەكە بەرەو لای ئەوان ڕووبدات، ئیدی لەوێ حیزب و بیروباوەڕ كراوەتە قوربانی بڕێك‌‌‌ مووچە و پۆستێكی حیزبی یا ئیداری. ئەو دووحیزبە لەسەردەمێكدا بوونە ماسیە گەورەكە و زۆرێك لەماسیە بچوكەكانیان چ بەشێوەی تاك چ بەشیوەی كۆمەڵ هەڵ لووشی.

سەنگەر گواستنەوە تەنها لە حیزبە بچوكەكانەوە نەبووە بۆ مەزنەكان، بەڵكو  زۆرجار لەنێوان ئەو دوو حیزبەی یەكێتی و پارتی ڕوویداوە و ئەندامانی یەكتریان كڕیوە و ناویان لێناوە سەنگەر گواستنەوە. لەزۆربەشیدا بۆ مەرامی پاوانكردنی كایەی سیاسی و پۆست و پلە و پایەدا بووە.

وێرای ئەمانە كەم تازۆر لەنێوان حیزبە بچووكەكانیشدا سەنگەر گواستنەوە هەبووە، كەهۆكاری ئەمەش دیسان مەسەلەی مادی بووە.

لەسەردەمی هەڵبژاردنەكانی كوردستانیشدا دیاردەی سەنگەر گواستنەوە بۆ ریكلامی هەڵبژاردنی تەرەفێك زیاتر كەڵكی لێوەرگیراوە وروویانداوە، ببوە زەمینەیەكی گرنگی چاوەڕوانیەكانی ئەو كەسانە كە بەردەوام بەدوای پایە وپلە و دەسكەوتی تایبەتیاندا كاریان كردوە و نایانەوێت تەنانەت پارچەیەكی بچووكی كێكەكەش بێت، لە دەست بدەن.

ئەمجۆرە سەنگەر گواستنەوەیە قێزەونترین جۆرە و دەچێتە خانەی جۆرە نێگەتیفەكەیە، رەنگدانەوەی بێ ئەمەكی و ئاستی كرچ وكاڵی فكری و سیاسی بكەرەكەیە، جا لە ژێر هەر فشارێكدا بێت و بۆ هەر مەبەستێكیش بێت.

سێهەم:
رۆڵی ژینگەی سیاسی لەهەرێمی كوردستان لەگواستنەوەی سەنگەر:
پرسی سەنگەر گواستنەوە تاكو ئێستا وەكو دیاردە پرسێكە لەزۆر رەهەندەوە لەكەلتوری سیاسی هەرێمی كوردستاندا شڕۆڤەی فەلسەفی بۆ نەكراوە، گواستنەوەی سەنگەر بەدیوە پۆزەتیفەكەی لەدیوە نێگەتیفكەی جیانەكراوەتەوە، كە جیاوازییەكی زۆریان لەنێواندایە هەیە لەسەر ئاستی چۆنیەتی و چەندی وبەئاراستەی مۆڕالی سیاسی بەدیوە پۆزەتیفەكەی و بازرگانی سیاسی بەدیوە نێگەتیفەكەی. لەكاتێكدا بازرگانیە سیاسییەكە رێ پێنەگیراو بووە هێلی سووری بۆ دانەنراوە بۆ ئەوەی چیتر گەندەڵەكانی نێو كایەی سیاسی كەڵك لەو جۆرە كارە وەرنەگرن، بۆیەشە جۆرە نێگەتیفەكەی وەكو حەرامێكی سیاسی لەقەڵەم نەدراوە. چۆن لەسەر ئاستی نیشتمانی ونەتەوەییش پەرچەكردار دژ بەئاراستە نێگەتیفەكەی سەنگەر گواستنەوە بوونی نەبووە، بەهەمان پێوەریش هاندانێكی نەتەوەیی بۆ جۆرە پۆزەتیفەكەی دیاردەی سەنگەر گواستنەوە، لەئارادا نەبووە.

كێن ئەوانەی دەچنە نێو ئەو گەمە قێزەونەی سەنگەر گواستنەوە كە بەجۆرە نێگەتیفەكە ناوزەدمانكرد. بۆچی ژینگەی سیاسی لەهەرێمی كوردستان تاكو ئێستا لەبارە بۆ ئەو كارە؟ 

كایەی سیاسی وسیاسەتكردن لەهەرێمی كوردستان چونكە نەبۆتە ئەو ئامرازە بۆ جوانكردنی سیمای حوكمڕانی وبەرەوپێشبردنی وڵات و كۆمەڵگا. كراوەتە ئامرازێك بۆ كوشتنی بەها جوانەكان، تەنانەت خودی كایەی سیاسیش. كەدواتریش لێكەوتەی نائۆمیدبوونی كۆمەڵگاو رای گشتی، بەهیچ نەزانینی خودی كایەی سیاسی، بەرهەمهێنا.

كاتێ ژینگەی سیاسی هەرێمی كوردستان ئەو زەمینەیەی لەباركردیە بۆ ئەوەی دیاردەی سەنگەر گواستنەوە بكرێتە بازرگانیەكی سیاسی پڕلەداهات بۆ ئەوانەی دەكەونە ناوییەوە، ئەو بەخشینە زۆرە و دەرگا واڵاكردن بۆیان لەسەر حسابی ماڵ و داهاتی گشتی وڵات، جۆرە كێبڕكێكردنێكی هێناوەتەبوون لەپێناو شكاندنی ملی یەكتر، كەجێی بەكێبڕكێكردن لەپێناو بنیاتنانی نیشتمانێكی جوان، لەقكردییە.

لەگوتاری سیاسی حیزبەكان وكارەكتەرەكانیاندا وتەنانەت لەمیدیاكانیان بەسێبەر وفەیكەكانەوە، گرنگیان بەو پرسە داوە و بەئەرێنی تێیدەڕوانن، بەتایبەتی PDK ودواتریش PUK، هەڵبەت بۆ جۆرە نێگەتیفەكەی گواستنەوەی سەنگەر، كەچی لە تێڕامان و هەڵسەنگاندنێكی  نیشتمانی ئامێزدا، خودی سەنگەر گواستنەوەكە دەچێتە خانەی بازرگانی سیاسی و ناشرینكردنی خودی كایەی سیاسی.

جۆرێكی تری هاندانی سەنگەر گواستنەوەش، ئەوەیە كەدەمێكە PUK كار لەسەر ئەو هەڵمەتی دووبارە سەنگەر گواستنەوە دەكات لەژێر دروشمی (گەڕانەوە بۆ ماڵە گەورەكە)، كە لەسەردەمانێكی رابڕدوودا رایگەیاند وتا ئێستاشی لەگەڵدا بێت دەرگاكەی هەر واڵایە.

ترازان یان لادانی پێكهاتەیەكی سیاسیش لەپرەنسیپ و بەرنامە سیاسییەكەی كە تێیدا ئەو بەرنامەیە پڕە لە رایەڵەكانی جوانكردنی نیشتمان، كەچی بەهۆی گۆڕانكارییەكی سادە، ئەو پێكهاتە سیاسییە لەرێگای چەند دەستڕۆیشتوویەك تێیدا، لادان دەكاتە ئامانج، دوای كۆچی دوایی بەڕێز نەوشیروان مستەفا, وازهێنانی سەدان گۆڕانخواز لەخودی بزووتنەوەكە بەشێوەی گرووپ وتاكەكەسی و دروستكردن وراگەیاندنی پێكهاتەی تری سیاسی،  یەكیكە لەشێوازەكانی سەنگەر گواستنەوە بەدیوە پۆزەتیفەكەی.