پێگە و ماناكانی (ئاو) بەلای توركیاوە

1 مانگ پێش ئێستا

سەرەتا:
ئاو كەرەستەیەكی جیۆئابووری و جیۆپۆلەتیكییە. ئاو تادێت بەڕێگەی جیاواز بیری لێدەكرێتەوە. گرنگی و مانای زیاتری بۆ دادەڕێژرێت. ئەمڕۆ ئاو هاوشان لەگەڵ دەوڵەتدا وەك دامەزراوەیەكی ئۆتۆنۆم دەردەكەوێت. دەكرێت بە ئامراز و بەكاردەهێنرێت! ئەم بەئامرازبوونە فۆڕمێكی سیاسی و دبلۆماسییانە بە ئاو دەبەخشێت! مانا، بەها و ستڕاتیژی نەگۆڕی پێوەدەلكێنرێت. لەدنیای پەیوەندییە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكاندا، ئەدەبیات، قسەوباس، پڕۆژە و ململانێی زۆر لەبارەی (ئاو) بەمانا جیۆسیاسی و ئابوورییەكەی ئامادەیە. توركیا هێزێكە رۆژ دوای رۆژ (ئاو) ی لا شیرینتر و بەسیاسیتر دەبێت. ئەم بەسیاسیبوونە دواتر دەگٶڕیت بۆ بەئامرازبوون و بەئایدۆلۆژیبوون! دواتر بۆ ئاستی داڕشتنی سیاسەت بۆ دەرەوەی خۆی. ئاو ئەمڕۆ رایەڵەی پەیوەندیكردنی توركیایە بەدەرەوەی خۆی! بزوێنەری جوڵە دینامیكییەكانێتی لەگەڵ جیهانی دەرەوەی خۆی، ئەوانی تر و هێزەكانی تر. 

ئاو و قوڵایی ستڕاتیژی 
ئاو بەلای توركیاوە دوو رەهەندی ستڕاتیژی قوڵی هەیە: یەكەم: ئاو وەك پرد بۆ گەیشتن بەوانی تر. دووەم: ئاو بۆ ناچاركردنی نەیار تاوەكوو ئاسانتر گفتوگۆ و یاری و ململانێی لەگەڵدا بكەیت. دواتر ئەم دوو رەهەندە دەبن بە كۆستڕاتیژ و بەها و شكۆ بە ناسنامەی دەوڵەتی توركیا دەبەخشن لەناو سیستمە هەرێمییەكەدا. دیارە ئاو وەك پڕۆژە لەدوای دامەزراندنی كۆماری هاوچەرخی توركیاوە بیری لێدەكرێتەوە. ئەتاتورك لەپاڵ بەسیێكیۆلاركردنی سیستم و ناسنامەی دەوڵەت بیر لە ئاو و شێوەی بەكارهێنانی دەكاتەوە! راستییەكەی خەون بەوە دەبینێت چۆن ئاو بەخێرایی بگۆڕێت بۆ پڕۆژەیەكی سیاسی و بنەمای پەیوەندی لەگەڵ ئەكتەرەكانی دەورووبەر. 
ئەم خەیاڵەوە لەوەوە دێت كە دەوڵەت و ئاو وەك دوو هێزی سەربەخۆ، خاوەن پەیكەر و بنەمای نەگۆڕ ببن بەسەرچاوەی زاڵبوون بەسەر ئەوانیتردا بەتایبەت ئەو هێزانەی دژ بە بەها سیاسی و فكرییەكانی توركیا دەجوڵێن و دەبینرێن. بەكورتی بەكارهێنانی ئاو بۆ كردنی ئەوانی تر بە بەشێك لە خۆت و سیستم. یان لەرێگەی سەرمایەی ئاوەوە وابكەیت ئەوانی تر (نەیار و دوژمن) ببن بە بەشێك لە بەها و ناسنامە سیاسییە ناوەكی و دەرەكییەكەت. ئەم خەیاڵ و شێوە بیركردنەوە لە ئاو، پڕۆژەی (گاپ) لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. 

پڕۆژەی گاپ 
ئەم پڕۆژەیە لەناوەوە وەك كۆكەرەوە دەبینرێت. هەموو هێز و ئاڕاستە جیاوازەكان (لیبڕاڵ، ئیسلامی و ناسیۆنالیزمەكان) كۆدەكاتەوە. بنكەی كاركردن و ئاڕاستەی جوڵانیان بۆ دیاریدەكات كە ئاو وەك فشار و كارتی دڵنیایی ببینن لەدژی نەیار و وڵاتانی تر. دەكرێت لەڕێگەی كۆپەیوەندییەكانی نێوان (عیراق و سوریا و توركیا) باشتر لەم دۆخە تێبگەین. دیدی هێزە رەگ ئیسلامییەكانی توركیا بۆ ئاو ئەوەبوو كە بەهای ئاو یەكسان بكەن بە بەهای نەوت و؛ ئاو بە نرخی نەوت بە وڵاتانی دراوسێ بفرۆشن. ئەم گوتارە لە ساڵانی فەرمانڕەوایی (نەجمەددین ئەربەكان) باڵادەست بوو. پڕۆژەی گاپ نزیكەی ٢٢ بەنداو لەخۆدەگرێت. ئەم لەخۆگرتنە بۆ ئەوەیە ئاو ئاسانتر و خێراتر بەسەر دراوسێكاندا بگیرێتەوە و كەمبكرێتەوە. دیارە هەر پڕۆژەیەكی سیاسی و ئایدۆلۆژی لەتوركیادا دەیەوێت بە شێوەی تایبەت پڕۆژەی گاپ بجوڵێنێت و شێوە و مانا و چیڕۆكی تایبەت بەخۆی بۆ دابڕێژێت. ئێستا ئەم پڕۆژەیە واشێوەی گرتووە كە (ئاك پارتی و ئەردۆگان) بەشێوەیەك بەكاربهێنن عیراق و سوریای لەڕێگەوە بكەن بە پاشكۆ و پەراوێز. 
بەتایبەت كاتێك پرسی ئاو دەبێت بە قەیران و تا ساڵی ٢٠٣٥ لە ٣٠% ئاوی عیراق كەمدەبێتەوە و لەڕووی جوگرافییەوە دەكەوێت. ئەم كەوتنە بەهۆی ئاوەوە زەمینەسازی بۆ توركیا دەكات باشتر گڕووتین و وزە ببەخشێت بە پڕۆژەی عوسمانیزمی نوێ! یان بەبێ تێچوو پەیوەندی بە جوگرافیای سیاسی ئیمپڕاتۆری عوسمانی بكاتەوە. بەتایبەت كاتێك لەئاستی جوگرافیا، مێژوو و كەلتور و یادوەری زۆر لە عیراق و سوریاوە نزیكە و خێرا دەتوانێت تێكەڵ بەو نۆستالیژیایە ببێتەوە و باز بەسەر دەوڵەتی مۆدێرن بدات و پەیوەندی بە لێگەسی عوسمانیزم بكاتەوە. 

دەرەنجام:
عیراق سەرەڕای قەیرانەكانی (قەیرانی حكومڕانی، نەبوونی دەستگا، یادەوەری و ناسنامە) لەداهاتوودا رووبەڕووی قەیرانی ئاو دەبێتەوە. ئەم قەیرانە سەرچاوەكەی لە شوێنێكی ترە! لەژینگەی دەرەوەیە، لەنێو پەیكەری ناوخۆی هێزێكە(توركیا) دەیەوێت ببێت بە قسەكەر، داڕێژەر لەناو سیستمی سیاسی هەرێمی ناوچەكە! خەونی توركیا راكردنە بەدوای زاڵكردنی بەها و ئۆردەڕی تازە بۆ گەیشتن و پەیوەندیكردن بە ئەكتەرەكانی تر. دواتر ئەم فۆڕمی پەیوەندییە بكات بە رێكخستنێكی گەورەتر و فراوانتر (ئیمپراتۆربوون) لەڕێگەی بەسیاسیكردنی ئاو و مانابەخشین بە رۆڵی تازەی ئاو بۆ گەیاندنی توركیا بە قوڵایی ستڕاتژی و تێپەڕین بەناو سنوور، سەروەری و جیۆپۆلەتیكی جیاواز. عیراق لاواز و بێ بنەمای حكومڕانییە. ئەم لاوازبوونە وادەكات عیراق ئاسان خۆی رادەستبكات. بەتایبەت توركیا خەون، خەیاڵ و بەرژەوەندی یەكجار گەورەی لە عیراقدا هەیە. هەم لەئاستی جیۆپۆلەتیك و ئیتنیك و مەزهەب، هەم لە ئاستی نۆستالیژیا و رابردوو و سنوور. واچاوەڕوان دەكرێت ئاو رێگەی جەمسەربوون و داڕشتنەوەی ناسنامە بۆ توركیا خۆش بكات. جەمسەربوون بەمانای ئەوەی توركیا هەركاتێك بیەوێت ئاو دەگرێتەوە! دواتر بەریدەداتەوە تادەگاتە ئەوەی ددان بە ناوەندێتی و چەوبوونی دابنییت و بچیتە ناو چوارچێوە و بەهاكانییەوە. ئاو چێڕۆكێكی درێژە بەلای توركیاوە؛ هەر رووداوێك ئەم چیڕۆكە ئاڵۆزتر و سەختتر دەكات.