كەمكردنەوەی بە هەدەردانی خۆراك

4 مانگ پێش ئێستا

فەیسەڵ عەلی*
رێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵیی جیهانی، مەزەندەی كردووە كە سێ یەكی كۆی بەرهەمی جیهانی لە خۆراك هەر لە پڕۆسەی بەرهەمهێنان و بە پیشەسازیكردنی و بەبازاڕكردن و تا بەكاربردنی بەهەدەر دەبرێت. واتە جیهان ساڵانە نزیكە (1,3) ملیار تۆن خۆراكی لە كیس دەچێت، كە دەكاتە (24 %)ی كالۆری جیهان. ئەو بڕە خۆراكەی بەهەدەر دەدرێت، نەك بەشی هەموو برسییەكانی جیهان دەكات، بەڵكو لێیشیان زیاد دەبێت.
بڕێكی ئێجگار زۆری خۆراك لە هەموو قۆناغەكانی ئامادەكردنی خۆراك بەهەدەر دەچێت. مەزەندەی هەندێك لە سەرچاوەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، نزیكەی (30 %)ی خۆراك لە قۆناغەكانی بەرهەمهێنانی كشتوكاڵی و پیشەسازی بەهەدەر دەچێت، هەروەها نزیكەی (20 %) لە قۆناغەكانی گواستنەوە و خستنەبازاڕی بەهەدەر دەچێت، نزیكەی (35 %)یشی لە قۆناغی بەكاربردنیدا بەهەدەر دەچێت. دانەوێڵە زیاتر لە نیوەی بەهەدەر چووەكانە، بەدوایدا پەتاتە و سەوزە و میوە و بڕێكی كەمی گۆشت دێت، ئەمە ئەگەر هاتوو لەسەر بنەمای كالۆری پێورابێت، بەڵام ئەگەر لەسەر بنەمای كێش بپێورێت، ئەوا سەوزە و میوە (44 %)ی بڕی بەهەدەر دراوە، بەدوایشیدا پەتاتە و هاوشێوەكانی دێن.
تریلیۆنێك و 500 ملیار دۆلار
هەموو دەوڵەتانی جیهان لە بەهەدەردانی خۆراكدا بەشدارن، دەوڵەتانی پێشكەوتوو و گەشندە لە ئاستی بەهەدەردانی خۆراكدا لێك نزین، بەڵام تێكڕای بەهەدەردانی تاك لە دەوڵەتانی پێشكەوتوو نزیكەی دوو هێندەی بڕی بەهەدەردانی خۆراكی تاكە لە دەوڵەتانی گەشندە. هەندێك لە سەرچاوەكان بەهای ئابووریی ساڵانەی خۆراكی بەهەدەردراو لە جیهاندا بە نزیكەی یەك تریلیۆن دۆلار مەزندە دەكەن، وێڕای ئەو زیانەی بە ژینگەی دەگەیەنێت، كە تێچوونی ساڵانەی دەگاتە نزیكەی یەك تریلیۆن و 500 ملیار دۆلار.
گرفتی بەهەدەردانی خۆراك كێشەیەكی جیهانییە و لە هەموو دەوڵەتاندا روو دەدات، لەگەڵ زیادبوونی ئاستی هوشیاریی خەڵكیدا ئەم پرسە بایەخی زیاتری پێدەدرێت، سەرنجی داڕێژەرانی سیاسەت و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان و رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بەلای خۆیدا رادەكێشێت. چەندین لایەنی جیاجیا، لەمیانی گرتنەبەری رێگەی بەردەوامیی بەرهەمهێنان و بەكاربردن و دووبارە بەكارهێنانەوەی ئەو خۆراكە بەهەدەردراوانە، هەوڵی بەرەنگاربوونی هەموو قۆناغەكانی ئەم كێشەیە دەدەن. سووربوون لەسەر سەلامەتی بەكاربەران بە دیارترین هۆكارەكانی بەهەدەردانی خۆراك دادەنرێت، بەجۆرێك لە پێناو تەندروستیی بەكاربەران بڕێكی ئێجگار زۆری خۆراك لە خۆراكی بەسەرچوو و پیسبوو یان كوالێتی نزم بەهەدەر دەبرێن. ئەمەش چارەسەركردنی هۆكارەكانی پیسبوونی خۆراك و سنورداركردنی دەخوازێت، كە لەمیانی پەرەدان و بەكارهێنانی تەكنەلۆجیای پاراستن و سەلامەتی كۆگاكردن و گواستنەوەی خۆراك دەكرێت، وەك ئامێری ساردكردنەوە و گەرمی پێویست و پۆشینی گونجاو بۆ هەموو قۆناغەكانی خۆراك هەر لە بەرهەمهێنانەوە تا دەگاتە بەكاربردنی لەلایەن خەڵكییەوە. ئەو دامەزراوە گشتییانەی سەرپەرشتی سەلامەتی بەرهەمە خۆراكییەكان دەكەن، بەرپرسیارێتیی پەرەپێدانی پێوەر و سیستمی تەندروستی و سەلامەتی خۆراك لە هەموو قۆناغەكانیدا لە ئەستۆ دەگرن، لەگەڵ سووربوون لەسەر كەمكردنەوەی بڕی بەهەدەرچوونی خۆراك تا نزمترین ئاست.
نەبوونی دەستی كار
پەرەدان بە بونیادی بنچینەیی گواستنەوە و بەرهەمهێنانی خۆراك بەشێكی زۆری بەهەدەرچوونی خۆراك دەگێڕێتەوە، لەبەرئەوە رێگەی نوێ و ئامرازی نوێی گواستنەوە بۆ گواستنەوەی خۆراك و كۆگاكردنی و بەشینەوەی خۆراك بایەخێكی گەورەی لە كەمكردنەوەی بەهەدەرچوون هەیە، وێڕای ئەوە، پەیوەندیكردن رۆڵێكی گەورەی لە هەموو بوارەكانی ژیاندا هەیە، لەوانە زنجیرەی قۆناغەكانی بەرهەمهێنان و بەشینەوە و بەكاربردنی خۆراكە. هەروەها بەبازاڕكردنیش رۆڵی لە كەمكردنەوەی بەهەدەرچوونی خۆراك هەیە لەمیانی پابەندبوون بە شێوازی كۆنترۆڵی كوالێتی و گەیاندن و پێچانەوە. بڕێكی زۆری خۆراك بەهۆی نەبوونی دەستی كار یان ئامرازی گواستنەوەی گونجاو یان پاشەكشێی نرخ یان ئافاتی كشتوكاڵی و یان بەكارهێنانی ئامێر و تەكنیكی نەگونجاو بەهەدەر دەبرێت. هەموو ئەوانە مامەڵەیەكی كارا و گرتنەبەری سیاسەتێك دەخوازێت تا چارەسەری گونجاو بۆ كەمكردنەوەی بەهەدەردان تا نزمترین ئاست بدۆزرێتەوە.
سیستم و پێداویستییە گشتییەكان
هیوایەكی زۆر لەسەر پەرەسەندنی تەكنەلۆجیا هەیە بۆ كەمكردنەوەی بەهەدەرچوونی خۆراك. هەوڵێكی زۆر هەیە بۆ پەرەدان بەو تەكنەلۆجیایەی بەهەدەردان كەم دەكاتەوە. بەكارهێنانەوە (تدویر) رۆڵێكی گرنگی لە كەمكردنەوەی بەهەدەردان و سوود لێوەرگرتنی لە قۆناغەكانی بەرهەمهێنان و بەكاربردندا دەگێڕێت. دەكرێ پاشماوە و زێدەی بەرهەمهێنان و پیشەسازی و بەبازاڕكردنی خۆراك بۆ مەبەستی تر بەكاربهێنرێتەوە، وەك ئالیكی ئاژەڵ، یان بۆ بەرهەمهێنانی تر یان وزە یان پەیین. تەكنەلۆجیای گۆڕینی هەندێك سەوزە كە بەكاربەران نایكڕن بۆ پەلكە تا لە پێچانەوەی خۆراكدا بەكاربهێنرێت.
سیستم و پێداویستییە گشتییەكان رۆڵێكی گەورەیان لە كەمكردنەوەی بەهەدەردان هەیە، هەندێك لە دەوڵەتان سزا بەسەر بە هەدەردانی خۆراك لە چێشتخانە و شوێنە گشتییەكان دەسەپێنن. دەكرێ بەكاربەران ناچار بكرێن پاشماوەی خۆراك لە پاشەڕۆكانی تر جیابكەنەوە تا لە قۆناغەكانی دووبارە بەكارهێنانەوە بەكاربهێنرێتەوە. هەروەها دەكرێ پێوەرەكانی كشتوكاڵ و پیشەسازی و گواستنەوە و بەبازاڕكردنی خۆراك رۆڵێكی گرنگ لە كەمكردنەوەی بەهەدەردان بگێڕێت. پێشبینی دەكرێت دەوڵەتانی جیهان بایەخێكی زیاتر بە پرسی بەهەدەردان بدەن، ئەویش لەڕێی گرتنەبەری سیاسەت و رێوشوێنی زیاتر بە كەمكردنەوەی بەهەدەردان، بەتایبەتی كە كەمكردنەوەی بەهەدەردان بۆتە یەك لە ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوامی نەتەوە یەكگرتووەكان.


* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان