وەجاخی شۆڕش

1 مانگ پێش ئێستا

پەیكار عوسمان
یەكێ لە ماناكانی حوكمڕانی، قۆرخكردنی چەكە. ئەوەی كە كۆمەڵگا لە چەك داماڵرێ و چەك تەنیا بەدەست دەوڵەتەوەبێت. كەچی حوكمڕان و دەوڵەتمەدارەكانی ئێمە، خۆیان كۆمەڵگایان پڕكردوە لە چەك و میلیشیا! 
لێرەشدا ئەو پرسیارە دێتە پێش، ئەرێ بەڕاست، حیزبەكانی ئێمە چییان ئەوێت؟ ئەگەر حوكمیان ئەوێ، دەی ئەلف و بێ ی حوكمڕانیی، دۆخی چەك و میلیشیا قبوڵناكا، ئەگەر خراپترین جۆری حوكمڕانییش بێت. ئێ باشە ئەمەی ئێمە، بۆچی ئەو ئەلف و بێ و سەرەتایەی نیەو خۆی بەرهەمهێنەری چەكدارو میلیشیایە؟ وەڵامەكەی زۆر ئاسانەو هەر ئەوەیە كە لە ئەساسەوە ئەمەی ئێمە، حوكمڕانیی نیە. حوكمڕانیی نیە لە ئاستە زۆر نزم و خراپەكەشیدا، بەڵكو هەر تەنیا دەسەڵاتدارییەكی ڕووت و قووتەو هیچی تر. 

سەدام و قەزافی، خۆیان خێڵەكانیان چەكدار ئەكرد، بەڵام لە هەمان كاتیشا، كەس بۆی نەبوو چەقۆیەك لە گیرفانیدابێ و میلیشیا سەرنەكەوتبوو بەسەر دەوڵەتداو هێز سەرنەكەوتبوو بەسەر یاسادا. ئاخر ئەو دوو دەعبایە، بە هەموو ناشرینییەكانیانەوە حوكمیان ئەكرد، بەڵام ئەمەی ئێمە، تەنیا سوڵتەیەو هێشتا نەبووە بە حوكم. ئا لێرەشەوەیە كە دەسەڵاتدارەكانی ئێمە، چەكیان بەرەڵاكردوە، چونكە چەك، هێزو دەسەڵاتیان ئەداتێ و بێ سنوریان ئەكات، بەڵام حوكم سنورداریان ئەكات!
 
تەنانەت مافیاكانیش سڵ لە چەكی بەرەڵا ئەكەنەوە و حەز ئەكەن چەك هەر لای خۆیان بێت. تەنانەت دیكتاتۆرو ملهوڕەكانیش لەناو كۆنترۆڵدا چەك ئەبەخشنەوە نەك لەناو بەرەڵاییدا. لەڕاستیدا ئەوەی ئێمە لە هیچیان ناچێ. مافیاگەرییەو لە مافیاگەرییش ناچێ. ملهوڕییەو لە هی ملهوڕەكانیش جیاوازە. ئەوەی ئێمە شتێكی زۆر سەرەتاییەو هەر غەریزەی زاڵێتی ناو نەفسی ئینسانە، لە بەرگی حیزب و حكومەت و سیاسەت و "شتە گشتییەكاندا" خۆی نمایش ئەكاو هێشتا نەگەیشتۆتە قۆناغی حوكم، كە بڕێك هۆشیاریی گشتی تێدایەو شتێكە لە سەرو غەریزەی هێزو سوڵتەوە!
  
لە عێراقدا سونەكان، عەقڵی حوكمدارییان هەبوو، بۆیە توانییان سەدەیەك حوكمی عێراق بكەن، ئەگەر بە شیوازە هەرە ڕەق و خراپەكەشی بێت. بەڵام كوردو شیعە، عەقڵی حوكمیان نیەو تەنیا حەزێكی سەرەتایی هێزو زاڵێتییان هەیە، بۆیە ئەوەی كە ئەیكەن، تەنانەت ناچێتە خانەی حوكمداریی خراپیشەوە!

سی ساڵ تەجروبەی هەرێم و بیست ساڵیش تەجروبەی عێراقی نوێ، لەڕاستیدا تەجروبەی دەسەڵاتە نەك حوكم، بۆیە میلیشیاكان هەر زیائەكەن و بەهێز ئەبن، دامودەزگاو سوپاش هەر لاوازو بچوك ئەبنەوە. "حوكم" بەو مانایەی كە لە خراپترین دۆخیشیدا، ڕەهەندی گشتی تێدایەو "سوڵتە" بەو مانایەی كە تەنیا حەزی زاڵبوونی ناو دەروونی تاكەكانە، بووە بە پەرت و گروپ و هاتۆتە ناو فەزای گشتی، بەڵام لەڕاستیدا ڕەهەندە گشتییەكەی موزەییەفەو ڕاستەقینە نیەو هێشتا دروستنەبووە!

"سوڵتە" بە مانای حەزی شەخسی ئینسان بۆ تەسەڵوت و خۆسەپاندن و زاڵێتی. حوكم بە مانای، تۆزێ زیاتر لە حەزو غەریزە تایبەتەكان و پەڕینەوە بۆ ڕەهەندە گشتییەكان. غەریزەی سوڵتە، ئەوەیە كە نایەڵێ هاوبەشی دروستببێ و عەقڵی حوكم ئەوەیە، كە ئەگەر لە ئاستێكی نزمیشدابێت، بڕێك هاوبەشی دروستئەكاو تۆزێ دەوڵەتییانە كار ئەكات. تەنانەت لە فۆڕمە هەرە ناشرین و قێزەونەكەی بەعسیشدا، تۆ حوكمت هەیە نەك سوڵتە، چونكە دامودەزگات هەیە نەك هێزێكی ڕووت و قووت. بەڵام ئەوەی ئێمە هەر غەریزەیەكی ڕووت و قووتی هێزە، بۆیە سەركردەكان، لەبری سوپایەك بۆ وڵات، هەر یەكەو سوپایەكی بۆ خۆی دروستكردوە!

سوڵتە غەریزەیەكی سەرەتایی و گرێیەكی دەروونی ئینسانەكانە، بۆیە هەر لە چوارچێوەی (خۆم و خوێن و خێڵ) دەرناچێ و ناپەڕێتەوە بۆ ناوچەی ڕەهەندە گشتییەكان. ئا لێرەوەیە كە سەركردەیەكی هەرە خوێنەواری ئێمەو سەركردەیەكی هەرە نەخوێنەواری ئێمە، هەردوكیان دواجار هەر ئەبنەوە بە باوكی مناڵەكانی خۆیان و میراتی كەسییان لێ بەجێ ئەمێنێ، نەك كولتوری دەوڵەتی و دامەزراوەیی و حوكمداریی!

ئێمە مەزڵوم و داگیركراوی چوار دەوڵەتی ستەمكارین، بەڵام هەركات لە یەكێكیان نەجاتمان ئەبێت، لە ڕووی بەڕێوەبردنەوە دۆخمان خراپتر ئەبێت نەك باشتر. چونكە لەڕاستیدا لەم ڕەهەندەوە پاشەكشێ ئەكەین و ئێمە لە حوكمەوە دێینەوە بۆ سوڵتە. هەر بۆیە كورد تا شۆڕشی هۆشیاریی نەكات، تەقوتۆقەكانی هەر زەرەرە تەنانەت لە كاتی سەركەوتنیشیدا!

شۆڕشی هۆشیاریی بەو مانایەی كە هیچ شتێك لە دەرەوەی بازنەی ڕەخنەو پرسیاردا نەبێت، تەنانەت خودی شۆڕشیش.
واز لەوە بێنە، ئەرێ بەڕاست ئەوە هەر میلیشیاو خێڵ و حیزبەكانن كە زوو زوو بەر ئەبنە یەكتر، یان منو تۆی هاوڵاتیش؟ ئەوە هەر مناڵە مەسولە، لەسەر هۆڕنێكی سەیارە خەڵك ئەكوژێ، یان دوو سایەقی ئاساییش؟ 
لەڕاستیدا ئینسانی كورد، لە سەرۆكێكەوە تاكو بەقاڵێك، هەمووی پێویستی بە پەروەردەبوونە لەسەر عەقڵیەتی یاساو دەوڵەتداری و هەموومان هێشتا غەریزە كەسییەكانمان زاڵە بەسەر هۆشیارییە گشتییەكانماندا. خۆ ئەو دوو بنەماڵەیەی لەسەر دەسكە كەرەوزێ یەكتریان بڕییەوە، مناڵە مەسول نەبوون!
ڕاستە ئەوە دەسەڵاتە كە فەزای هێزو كەڵبەو جەنگەڵی خولقاندوەو فەزای یاساو حوكمڕانیی فەراهەم نەكردوە، بەڵام تازە قوڕەكە گشتییەو لەوە گەورەترە كە تەنیا لە مەسول و مناڵە مەسولا كورتیكەینەوە. 

كورد لە عەقڵەوە لە كێشەكانی ڕزگاری ئەبێت. یەكێ لە كێشەكانی كوردیش چەكە. چەك لە هەموو فۆڕمەكانیدا. لە چەكی شۆڕشەوە تاكو چەكی جاش و چەكی حیزب و چەكی خێڵ و چەكی حكومەت و چەكی هاوڵاتی.. هەمووی پێویستی بە تێگەیشتنێكی ترو ڕێكخستنەوەیەكی ترەو كورد تاكو چەك نەخاتە ژێر پرسیارەوە، دنیاكەی ناكەوێتە ناو گۆڕانەوە.

"هێز" غەریزەیەو قۆناغی پێش عەقڵ و هۆشیارییە. كوردیش یەكسەر لە چەكەوە دەسپێئەكاو چەكیش یەعنی هێز، هێزیش یەعنی ناعەقڵ و كە لە چەكەوە دەستتپێكرد، ئیتر ناتوانی بچیتە سەر عەقڵ. بەڵام كە لە عەقڵەوە دەستتپێكرد، دواتر هەر ئەچیتە سەر چەك و هێز، چونكە ئەوەش بەشێكە لە هاوسەنگی و ڕێكخستنی دنیاكە، بەڵام ئەوكات ئەچیتە سەر چەك و هێز لە شوێنی خۆیدا، نەك لەوێدا كە ببێتە بەدیلی عەقڵ و مەكینەی گەمژەیی!

دڵسۆزترینی ئێمەو جاشترینی ئێمە، لە گرێ ی چەكدا فەرقییان نیەو هەردوكیان بۆیان ناكرێتەوە. خێڵ و حیزب و سەركردەو كەسێكی ئاسایی، هیچیان لەوسەرەوە ناچنە سەر هێز، بەڵكو هەر لەمسەرەوە لە هێزەوە دەستپێئەكەن و ئیتر هەموویان ئەبنە بكوژی عەقڵ و هاوبەشی گەمژەیی. لەخۆڕا نیە كە شتێكی زەبەلاحمان هەیە بە ناوی ئەدەبی بەرگری، بەڵام دوو دەقی ڕەخنەیی گەورەمان نیە لەسەر چەك و شۆڕش!چونكە هێشتا بەگشتی لە غەریزەی هێزو مانەوەداین، كە غەریزەیەكی سەرەتایی و ئاژەڵییەو نەپەڕیوینەتەوە بۆ قۆناغی هۆشیاریی گشتی و دەزگایی، كە ناوچەی عەقڵی مرۆییە. 

یەعنی شتەكە گشتییەو سەقافەتی ئێمە، هێشتا سەقافەتێكی هێز سەنتەرەو هێشتا عەقڵ سەنتەرنیە. لەوێشدا ئیتر ئەوە تەنیا حیزبەكان نین، كە دایمە لەسەر پێن بۆ شەڕێكی ناوخۆ. بەڵكو دوو كەسی ئاساییش، لەسەر سادەترین شت، ڕەنگە یەكتر بكوژن و منو تۆش لە فەیسبوكەوە، هەر بەر ئەبینە یەكترو هەر لە دۆخی شەڕداین. دۆخی شەڕیش ئەوەیە كە بوارێكی بۆ گفتوگۆ تێدانیە، چونكە لە عەقڵەوە دەستی پێنەكردوەو یەكسەر لە هێزەوە دەستی پێكردوە!

مەسەلەی نەخۆشخانەی هیوا، تەنیا ساتێكی ئیحساسیی نەبوو، بەڵكو ساتێكی هۆشیارییش بوو. چونكە ئەو ساتە دەگمەنەبوو كە نەیكردین بە دوو بەرەوە وەكو هەموو شتەكانی تر. بەڵكو هاوبەشییەك خولقا، كە جیاوازەكانی كۆكردەوەو ئەمەش ساتی  هۆشیارییەو تەنیا هۆشیاریی ئەتوانێ "ئازادانە" جیاوازەكان، لە بازنە بچوكەكەی خۆیان دەركاو بیانباتە ناو بازنەیەكی گەورەو گشتییەوە. 

چەكیش پێویستی بە ساتێكی هاوشێوەیەو تۆ كە لە تەنیشت میلیشیایەكەوە قسە بە میلیشیایەكی تر ئەڵێی، لەڕاستیدا ئەوە ڕەخنەو هەڵوێست نیەو ئەوە عەقڵ نیە كە قسە ئەكات، ئەوە هەر غەریزەی هێزە قسە ئەكاو ئەیەوێ هێزەكەی تر ببەزێنێ. ئەوە هەر بەرامبەركێ و بازنە بچوكەكەیەو نامانباتە ناو هاوبەشییەكی گشتیی. 
یاخود ناكرێ خۆم لەماڵەوە چەكم هەبێ و قسە لەسەر چەكی حیزب و فەوجی فڵان بكەم. بەڵكو قسە لەوێدا جێئەگرێ، كە من خۆم لە چەك داماڵیبێ ئینجا قسە لەسەر دەرەوەی خۆم بكەم. ئینسان سوڵتانی خۆیەتی و كردنی ئەوەی كە ئەتوانیت بیكەیت، پێشئەكەوێ بەسەر قسەكردن لەبارەی ئەوەوە كە ناتوانیت بیكەیت و  دەسەڵاتت نیە بەسەریدا. ئەگەریش هەریەك بە پاساوی خۆپارێزی شەرعیەت بدا بە چەكەكەی ماڵەوەی خۆی، ئەمە ئەچێتە خزمەت دۆخی میلیشیاگەریی و ئارگۆمێنتەكەی مافیاكان بەهێز ئەكات. دەی خۆ حیزبەكان و مەسولەكان و خێڵەكانیش، هەر بە پاساوی خۆپارێزی، دەستیان لە میلیشیاكانیان بەرنابێ!

دواجار ئەگەر پێتوایە لە مەسول ناشرینتر بوونی نیە، لە هەڵەدایت. چونكە هەیەو لە مەسول ناشرینتر مناڵی مەسولە. دۆخی ئێمەش خراپ نیە، بەڵكو زۆرخراپە. خراپ سەردەمی باوكەكانبوو، زۆر خراپ ئێستایەو سەردەمی مناڵەكانە. سەردەمی باشیش سەردەمی هۆشیاری و بەتاڵكردنەوەی سیحری چەك و شۆڕشە، بۆئەوەی هەر لە سەرچاوەوە سیحری "باوك و مناڵ" پێكەوە هەڵوەشێتەوەو عەقڵ سەركەوێ بەسەر هێزدا. بەجۆرێك كە ئیتر لەملاوە سەرە نەگیرێ بۆ سێڵفی گرتن لەگەڵ كوڕی فڵان و لەولاشەوە لەسەر كچی فڵان جەنگی واترلۆ هەڵنەگیرسێ!