ئایا لابردنی سفرەكانی سەر دینار دەبێتە فریادڕەس؟‌

3 مانگ پێش ئێستا

یان ئەویش دەبێتە بزمارێكی دیكە و لە‌ تابوتی ئابووری عێراق دەدرێت؟!
د. ئەرشەد تەها

 سیاسەتی نەختینەیی بەشێكی گرنگە لە سیاسەتی ئابووری گشتی‌، چونكە سیاسەتی نەختینەیی رۆڵی گرنگ لە رێكخستنی خستنەڕووی دراو و كۆنترۆڵكردنی نەختینە‌ و ئیئتمان و بە ئامانجگرتنی هەڵاوسان لە وڵات دەگێڕێت. هەڵاوسان لە سەرەتایی هەشتاكانی سەدەی رابردووەوە بەردەوام لە هەڵكشان بووه لە عێراق‌،‌ گەورەترین ئاڵنگاری بەردەم بانكی ناوەندی عێراق رێگریكردن بووە لە هەڵاوسان لە دوای وەرگرتنی سەربەخۆیی خۆی بە پێی یاسای ژمارە (56)ی ساڵی 2003، بۆ بەهێزكردنی توانای كڕینی دیناری عێڕاقی. بەڵام تاكە ئامراز كە بانكی ناوەندی بەدەستییەوە بووە، بریتی بووە لە خستنە بازاڕی دۆلار بۆ جێگیركردنی نرخی گۆڕینەوەی دینار بەرامبەر بە دۆلار.

پڕۆژەی لابردنی سفرەكانی سەر دیناری عێراقی زیاتر لە دە ساڵە قسەی لەسەر دەكرێت و ئەم پڕۆژەیە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 2008 و 2009. ئێستا دووبارە ئەو دەنگۆیە بڵاو بووەتەوە، گوایە بانكی ناوەندی عێراق ئەو پڕۆژەیەی زیندوو كردووەتەوە و دەیەوێت سێ سفری سەر دینار لابەرێت. ئەوەش بووەتە هۆی دروستبوونی چەندین پرسیار، گرنگترینیان بریتین لە: ئایا بانكی ناوەندی دەتوانێت ئەو كارە ئەنجام بدات؟‌ لێكەوتەكانی ئەو هەنگاوە لەسەر ئابووری چی دەبێت؟‌ ئایا لابردنی سفرەكان دەبێتە هۆی بە ئامانجگرتنی هەڵاوسان؟ ئایا لابردنی سفرەكان ئامانجەكانی دەپێكێت؟‌ ئایا كاتەكە گونجاوە بۆ ئەو كارە؟ لێرە بەكورتی‌ وەڵامی ئەو پرسیارانە و چەندین پرسیاری دیكە دەدەینەوە‌.

مێژووی دیناری عێراقی
عێراق بۆ ماوەی چوار سەدە (1534- 1920) دراوی عوسمانی بەكاردەهێنا، تاكو داگیركردنی عێراق لە لایەن بەریتانیا و گۆڕینی دراوی عوسمانی بۆ دراوی هیندی، كە بریتی بوون لە ئانە (عانە) و روپیە، كە لە ساڵی 1914 دەركرابوو و وێنەی پاشای بەریتانیا جۆرجی پێنجەمی لەسەر بوو، بۆ ئەوەی ببنە تاكە دراوی كارپێكراو لە عێراق بەهەردوو جۆری كاغەزی و كانزایی. لە ساڵی 1931 ئەنجومەنی دراوی عێراقی دامەزرا، بۆ ئەوەی ببێتە لایەنی بەرپرس لە دەركردنی دراوی عێراقی بە پێی یاسای ژمارە 44 ی ساڵی 1931، وە لە ساڵی 1932 دوای كۆتاییهاتنی داگیركاری بەریتانیا دیناری عێراقی چاپكرا و شوێنی روپیەی هیندیی گرتەوە و بەهای هەر دینارێك بە 13 روپیە دیاریكرا. بەپێی یاساكه،‌ بەهای دینار یەكسان بوو بە بەهای جونەیهی ئیستەرلینی و بەو دراوە بەسترایەوە تاكو لە ساڵی 1959 بانكی ناوەندی عێراق بڕیاریدا چەتری دراو جۆراوجۆر بكات و رێژەی یەدەگی زێڕ زیاد بكات، بەو جۆرە دینار بووە دراوێكی سەربەخۆ و بڕیاردرا بەهاكەی بە دۆلاری ئەمەریكی ببەسترێتەوە بەبێ دەستكاریكردنی بەهاكەی، كە یەك دینار بەرامبەر بە 2,8 دۆلار بوو. لە ساڵی 1971 ویلایەتە‌ یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بڕیاریدا بەهای دراوەكەی خۆی بە رێژەی 7,9% كەمبكاتەوە،‌ لە ساڵی 1973 بەهای دۆلار بە رێژەی 10% دابەزێنرا، بەڵام عێراق بەهای دیناری دانەبەزاند، لە كاتێكدا بەهای دینار بە دۆلار بەسترابوویەوه، ئەوەش بووە هۆی بەرزبوونەوەی بەهای دینار بەرامبەر دۆلاری ئەمەریكی و بەهای یەك دینار بووە (3,3778) دۆلار، بەڵام دواتر عێراق بەڕێژەی 5% بەهای دیناری دابەزاند، بۆ ئەوەی بەهای دینار ببێتە (3,2169) دۆلار، بەو جۆرە بەردەوام بوو تاكو جەنگی دووەمی كەنداوی لە ساڵی 1991، هەرچەندە نرخی گۆڕینەوەی دینار لە بازاڕی رەش لە ساڵی 1989 بووە سێ دینار بەرامبەر بە یەك دۆلار.

دوای كۆتاییهاتنی جەنگی دووەمی كەنداو و لە دەرەنجامی گەمارۆی ئابووری سەر عێڕاق لە توانای نەما چیتر پارەكەی لە چاپخانەكانی سویسرا چاپ بكات، لەبەر ئەوە حكومەت دەستیكرد بە چاپكردنی دینار لە ناوخۆی وڵاتەكەی، چاپخانەكانی ناوخۆی عێراقیش لە رووی تەكنەلۆجی دواكەوتوو بوون و نەیانتوانی بە كوالیتی بەرز ئەو دراوە چاپ بكەن، لەبەر ئەوە ساختەی زۆری تێدا كرا و بووە هۆی داڕمانی بەهای دینار.

دوای رووداوەكانی ساڵی 2003 و گۆڕینی رژێمی عێراقی لە لایەن سوپای ئەمەریكاوە، دەسەڵاتی كاتی بڕیاریدا، دیناری نوێ دەربكات لە 15ی تشرینی یەكەمی 2003‌ تا 15ی كانوونی دووەمی 2004، دیناری نوێ لە چاپخانەكانی بەریتانیا چاپكرا و كوالیتییەكەی بەرز بوو و ساختەكردنی ئاسان نەبوو، پارەكانی پێشووتر بە هەردوو چاپی سویسڕی و عێراقی گۆڕدرانەوە بە چاپی نوێی بەریتانی.

لابردنی سفر یان دووبارە ناونانەوە (Dropping Zeros or Currency Redenomination)
كرداری گۆڕینی دراو و دووبارە ناونانەوەی (Currency Redenomination) بریتیە لە دانانی دراوێكی نوێ لە جێگای دراوی كۆن، بە گۆڕینی ناوی دراو یان تەنها لابردنی سفرەكانی سەری (Dropping Zeros)،‌ ئەو پرۆسەیە‌ تەنها كارێكی هونەرییە بۆ گۆڕینی پێوەر و‌ بەهیچ جۆرێك مانای بەرزكردنەوە یان نزمكردنەوەی بەهای دراو (Revaluation) نییە. چونكە دووبارە هەڵسەنگاندنەوە (Revaluation)  كردارێكی جیاوازە و‌ بانكی ناوەندی عێراق لە چەند مانگی رابردوو لەسەر داوای حكومەت كرداری دابەزاندنی بەهای دراوی بەرامبەر بە دۆلار ئەنجامدا و بەهای دیناری لە 1182 كەمكردەوە بۆ‌ 1470 دینار بەرامبەر هەر دۆلارێكی ئەمەریكی.

سفرەكان بۆچی لادەبرێن؟
ئامانج لە لابردنی سفرەكان كۆنترۆڵكردنی هەڵاوسان و هەڵكشانی نرخە، هەروەها ئاسانكردنی كڕین و فرۆشتنە، بەتایبەتی بۆ مامەڵە گەورەكان‌ كە ژمارەكانیان دەگاتە سەدان ملیۆن و ملیار، چونكە كێشەی زۆر بۆ هاوڵاتییان و بازرگانەكان دروست دەكات و رووبەڕووی هەڵەی ژمارەییان دەكاتەوە.

بەپێی توێژینەوەیەك‌ لە زانكۆی (North Carolina) كە لە لایەن (L. Mosley) ئەنجامدراوه، حەوت پێوەر هەن بۆ گۆڕینی دراو یان ناونانەوەی یان لابردنی سفرەكانی سەری، ئەو پێوەرانەش بارودۆخی ئابووری، كۆمەڵایەتی و سیاسی وڵات لەخۆ دەگرێت.

بەپێی توێژینەوەكان، تا ئێستا 70 وڵات سفری سەر دراوەكانیان لابردووە، بۆ نموونە: ئەڵمانیا 12 سفری سەر دراوەكەی 1923 لابرد لە ساڵی، لە ساڵی 1946 هەنگاریا 29 سفر و چین 8 سفری سەر دراوەكانیان لابرد، لە ساڵی 1960 نۆزدە وڵات بە یەكجاری خۆیان لە سفرەكان رزگار كردووە.‌ بیست وڵات دوو جار دەستكاری سفرەكانیان كردووە، زۆرترین جار دەستكاریكردنی سفرەكان بە ناوی بەڕازیلەوە تۆمار كراوە و‌ شەش جار دەستكاری سفرەكانی سەر دراوی كردووە. ئێران دوایین وڵات بوو كە بڕیاریدا چوار سفری سەر دراوەكەی لابدات، دوای داڕمانی گەورەی بەهای تومەن بەرامبەر بە دۆلاری ئەمەریكی، بەڵام بەهۆی گەمارۆی ئابووری ئەمەریكا لەسەر وڵاتەكەی، ئەو دەستكاریكردنە هیچ سوودێكی نەبوو‌.

لەو وڵاتانەی كە دەستكاری دراوییان كردووە و سفرەكانی سەریان لاداوە، هەندێكیان سەركەوتوو بوون و هەندێكیش شكستیان خواردووە. چونكە وەك وتمان، گۆڕینی دراو و یان لابردنی سفرەكانی سەر دراو كارێكی هونەرییە و كاریگەری ئابووری نابێت، ئەگەر لە چوارچێوەی چاكسازی راستەقینەی ئابووریدا نەبێت. هۆڵەندا سەركەوتوو بوو بەهۆی سیاسەتی توندی سەبارەت بە نرخ و نەختینە‌، بەهەمان شێوە توركیا سەركەوتوو بوو، بە شایەتی سندوقی نەختینەی نێودەوڵەتی، بە هۆی رێككاری كارا بۆ رێگریكردن لە هەڵاوسان و توانی بەهای لیرەی توركی لە رێگای چاكسازی ئابووری لە هەموو بوارەكان بەرز بكاتەوە، ئەمەش بووە هۆی سەقامگیری ئابووری و خۆی دەربازكرد‌ لە ژمارەی زۆری دراو و كار ئاسانیكرد بۆ خوێندنەوەی ژمارەكان لەلایەن هاوڵاتییانەوە. چونكە لە توركیا هەموو خەڵك بوو بووە ملیۆنێر، كە لە راستیدا زۆربەیان هەژار بوون، سواربوونی تاكسی بۆ ماوەی تەنها 10‌ خولەك زیاتر لە 10‌ ملیۆن لیرەی پێویست بوو.

بەڵام لە هەمانكاتدا چەندین وڵات شكستییان لەو هەنگاوە هێنا بۆ‌ چارەسەركردنی كێشەی ئابووری، بەتایبەتی كێشەی هەڵاوسان، وەك زیمبابۆی و ئەرجەنتین و بەرازیل، هەڵاوسان تێیاندا بەردەوام بوو، چونكە رێككاری ئابووری گونجاویان لەگەڵی ئەنجام نەدا، هەرچەندە هەندێكیان‌ چەندین جار هەوڵیان دایەوە‌، بەڵام ئەنجامی نەبوو، بۆیە لە كۆتاییدا هەندێكیان ناچاربوون واز لە دراوی ناوخۆیی بهێنن و پەنا ببەنە بەر دراوی بیانی بۆ مامەڵە نێوخۆییەكان.

لەبەر ئەوە بەبێ چاكسازیی راستەقینەی ئابووری،‌ دەستكاریكردنی سفرەكان زیانیان دەبێت و كاریگەری ئەرێنییان نابێت لەسەر ئابووری، و‌ نابێتە هۆی كەمكردنەوەی رێژەی هەڵاوسان.

تێچوون و مەترسییەكانی لابردنی سفرەكان:
گۆڕینی دراو یان لابردنی سفرەكانی سەری، پێویستی بە كۆكردنەوە و لەناوبردنی كۆی گشتی دیناری چاپكراوە، كە ئێستا لە بازاڕەكان مامەڵەی پێوە دەكرێت، هەروەها پێویستی بە لە چاپدانی دیناری نوێیە بە هەمان بڕ، بۆ ئەوەی جێگای دیناری كۆن بگرێتەوە، بە پێی داتاكانی بانكی ناوەندی عێراق، لە ئێستادا نزیكەی 100 تریلۆن دیناری چاپكراو هەیە، ئەو بڕە پارەیە پێویستە هەمووی كۆبكرێتەوە و لەناو ببردرێت و سەرلەنوێ بە دیزاینی نوێ و لابردنی سفرەكانی سەری چاپبكرێتەوە. واتە پێویستە بەلایەنی كەمەوە 100 تریلۆن دینار چاپ بكرێتەوە،‌ چاپكردنی هەر كاغەزێكی دراویش نزیكەی شەش سەنتی دۆلاری پێویستە، جا كاغەزی دراوەكە 50 دیناری بێت یان 100 دیناری یان زیاتر، هەر چەند دراوی بچووك زیاتر چاپ بكرێت تێچوونی چاپكردنەوەی زیاتر دەبێت. چونكە پێویستە كاغەزی زیاتر چاپ بكرێت. ئەوەش دەكاتە بڕێكی زۆری پارە و تێچوونی زۆر دەبێت لە سەر حكومەت. هەرچەندە تێچوونی كۆكردنەوە و لەناوبردنی دیناری كۆن زۆر نییە بە بەراوورد لەگەڵ تێچوونی لە چاپدانەوەی پارەی نوێ، بەڵام مەترسییەكانی زیاترن، بەتایبەت لە عێراق كە یەكێكە لە گەندەڵترین وڵاتەكانی جیهان، مەترسییەكانیش ئەوەیە، ئەو پارە كۆنانەی كە كۆدەكرێنەوە بۆ لەناو بردن دووبارە لە لایەن هەندێك لە بەرپرسانەوە بگەڕێندرێنەوە بازاڕ و دووبارەی بگوڕدرێتەوە بە پارەی نوێ! یان چەندین جار ئەو كارە دووبارە بكرێتەوە، ئەوەش دەبێتە هۆی هەڵكشانی هەڵاوسان بە خێرایی و شێواندنی بازاڕ.  

سەرەڕای كەڵەكەبوونی قەیرانە سیاسی، ئەمنی و ئابوورییەكان، ڤایرۆسی كۆڕۆنا لە پڕێك خۆی خستە مەیدان و قەیرانی تەندروستی بۆ كردین بە سوپرایز، حكومەتی عێراقیش‌ بە دابەزاندنی بەهای دیناری عێراقی بەرامبەر بە دۆلاری ئەمەریكی پێڕی قەیرانەكانی بۆمان تەواوكرد و بەتامی چاكسازی پێشكەشی مووچەخۆر و هاوڵاتییانی كرد!

دوای تێكەڵبوونی ئەو هەموو قەیرانە و شێوانی بازاڕ، هەندێك وڕێنە دەبیستین، كە حكومەتی عێراق بەنیازە سفرەكانی سەر دینار لابەرێت. لە كاتێكدا تەنها چەند مانگێكە كە بانكی ناوەندی بەهۆی كورتهێنانی بودجە و شكستی ئابووری لە دەستخستنی داهات بەهای دیناری بەرامبەر دۆلار داشكاندووە، ئەم دوو سیاسەتەش پێچەوانەی یەكترن.

كەواتە لە دوای ئەو هەموو قەیرانە، ئەگەر ئەو گۆڕانكارییە بكرێت بازاڕ و ئابووری عێراق بە یەكجاری دەشێوێت، لە كاتێكدا بازاڕ و ئابووری عێڕاق لە هەموو كاتێك زیاتر بەدوای سەقامگیرییەوە وێڵن. لەبەر ئەوە بە دڵنیاییەوە‌ ئابووری عێراق بەرگەی شۆكێكی تر ناگرێت دوای ئەو هەموو شۆك و قەیرانە، ئەگەر ئەو كارە ئەنجام بدرێت، ئەوا تەنها یەك ئامانجی هەیە ،ئەویش لێدانی سەفقەیەكە لەلایەن هەندێك لە بەرپرسانەوە.