داهاتی نەوت چی بەسەر دێت؟

2 مانگ پێش ئێستا

سلێمان سەبری سلێمان
نەوت وەك كاڵایەكی گرانبەها بە یەكێك لە سەرچاوە سەرەكییەكانی داهات هەرێمی كوردستان و ئەو وڵاتانە دادەندرێت كە خاوەن نەوتن. لە دوای دامەزراندنی دەوڵەتی نوێی عێراق لە ساڵی ١٩٢١ لە لایەن بەریتانیاوە كە لە دوای سەركەوتنی لە شەری یەكەمی جیهاندا عێراقی داگیر كرد. دواتریش لە ساڵی ١٩٢٣ بەپێی پەیمانی لۆزان ویلایەتی مووسڵیس واتە هەرێمی كوردستانی ئێستا خرایە سەر عێراق. بەریتانیا هەر لە سەرەتاوە چاوی لە داهاتی نەوتی عێراق بڕی بوو، بۆیە هەر لە سەرەتاوە كۆمپانیای دەرهێنانی نەوتی نارد بۆ عێراق. بۆ یەكەم جار لە ساڵی ١٩٢٧ نەوت لە عێراق دەرهێندرا. 

عێراق وڵاتێكی دەوڵەمەندە بە نەوت، یەدەگی نەوتی عێراق لە دوای ( فەنزویلا، سعودیە، ئێران و كەنەدا) بە پێنجەم وڵات دێت. یەدەگی نەوتی عێراق بە نزیكەی (١٥٠) ملیار بەرمیل مەزەندە دەكرێت بەپێی هەندێك سەرچاوە نزیكەی (٦٠) ملیاری دەكەوێتە بەر كوردستان. لە دوای ساڵی (١٩٩١)ەوە نەوت لە كوردستان دەردەهێندرێت بە تایبەت لە دەشتی كۆیە لە لایەن یەكێتییەوە. لە دوای پڕۆسەی ئازادیی عێراق لە (٢٠٠٣) ەوە حكومەتی هەرێم هەوڵی دا نەوت دەربێنێت و بیفرۆشێت. بە ناوی ئابووریی سەربەخۆ. بەڵام نەوت نەك هەر نەبووە مایەی خۆشگوزەرانی. بەڵكو بووە هۆی نەهامەتییەكی گەورە بۆ خەڵكی كوردستان، چونكە ڕاستەوخۆ حكومەتی ناوەندی بودجەی كوردستانی بڕی، لە مانگی (٢ی ٢٠١٤) بە بیانوی جۆراوجۆر كە گرنگترینیان نەوت بوو. هەر لەو ساڵەوە كوردستان بە دەست قەیرانێكی قووڵی ئابووری دەناڵێنێت. بە هۆكاری ئەوەی كە كورد شارەزاییەكی ئەوتۆی نەبوو لە كەرتی نەوت. هەروەها كەرتی نەوت كەوتە دەست هەندێك كەس بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكاریان هێنا غەرقی گەندەڵییان كرد. ئەم بارودۆخە بووە هۆی نەهامەتییەكی گەورە بەتایبەت بۆ مووچەخۆران. بەڵام ئەوەی جێگای پرسیارە داهاتی نەوت چی بەسەر دێت؟

بەپێی دانپێدانانی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان ڕۆژانە حكومەتی هەرێم (٤٥٠) هەزار بەرمیل نەوت دەفرۆشێ. بەڵام چەندین سەرچاوەی نافەرمی ناوەخۆیی و دەرەكی باس لەوە دەكەن كە ڕێژەی دەرهێنانی نەوتی ڕۆژانەی كوردستان زۆر لەو ڕێژەیە زیاترە كە وەزاڕەتی سامانە سرووشتییەكانی حكومەتی هەرێم دانی پێدا دەنێت. هەندێك سەرچاوە باس لە ملیۆنێك زیاتر و كەمتر دەكەن. لە ئێستادا نرخی نەوتی جیهانی بە (٧٣) دۆلارە. ئەگەر بەپێی ستانداردە نێودەوڵەتییەكان بێ بۆ دەوڵەتانی عەڕەبی خەرجیی هەر بەرمیلێك نەوت ناگاتە (١٥) دۆلار. ئەگەر ئێمە (٢٣) دۆلار حساب بكەین ئەو كات (٥٠) دۆلار دەمێنێتەوە. كەواتە بەپێی نرخ و ڕێژەی نەوتی ئێستا مانگانە كوردستان داهاتەكەی دەگاتە (٦٧٥) ملیۆن دۆلار تەنها لە فرۆشتنی نەوت بە رێگای بۆڕی. لە ئێستادا نرخی دۆلار بەرامبەر بە دیناری عێراقی (١٥٠٠) بەرامبەر بە (١) دۆلارە، كەواتە دەكاتە زیاتر لە تریلۆنێك دینار. جگە لە داهاتی ناوەخۆ و خاڵە گومرگییەكان و كارەبا و باج و فرۆشتنی نەوت بە تانكەر و داهاتی غاز و چەندین داهاتی تر. ئەو داهاتە زۆرەی حكومەت هەیەتی هێشتا ناتوانێت مووچە بدات. یان تا ئێستا مووچە بە لێبڕینەوە دەدات یان بە نزیكەی (٤٠) ڕۆژ جارێك دەدات. هەر ئەو هۆكارانە وایان كردووە كە خەڵك و هاوڵاتیان گومانی زۆریان لا دروست بێ لەسەر كەرتی نەوت، چونكە شەفاف نییە.

زۆر جار بانگەشەی ئەوە دەكرێت گوایە نەوتی كوردستان بۆ ماوەی (٥٠) ساڵ فرۆشراوە بە توركیا بۆ بەرژەوەندیی هەردوو بنەماڵەی دەسەڵاتداری كوردستان. پێدەچێت ڕاست بێت، چونكە ئاماژەكان نیشاندەری ئەوەن كە نەوت بە هیچ جۆرێك لە كۆنترۆلی كورد نەماوە. هەر كاتێك بەوردی بیر لە كەرتی نەوتی كوردستان بكەیتەوە بۆت ڕوون دەبێتەوە كە داهاتەكەی بۆ میللەت نییە بەڵكو بۆ چەند كەسێك و هەردوو بنەماڵە دەسەڵاتدارەكەی كوردستانە. هەر بۆیە پێویستە لەسەر سەركردایەتی كورد چاكسازی لە كەرتی نەوتدا بكەن و بتوانن بە شفافانە ئەو كەرتە بەڕێوەبەرن بۆ ئەوەی چیتر نەوتی كوردستان لە بەرژەوەندی چەند كەسێكی گەندەڵ و حكومەتی توركیا و كۆمپانیایەكی بیانیدا نەبێ. پێویستە داهاتەكەی بۆ خەڵكی كوردستان بێ بە شێوازێكی دادپەروەرانە و چیدی خەڵكی بەشمەینەتی كورد لەسەر ئەم هەموو سامانەی نەوت لە وڵاتەكەدا برسی و بێ موچە نەكەن.

پرۆفایل:
سلێمان سەبری سلێمان
خوێندكاری ماستەر لە زانستە سیاسییەكان