ململانێ و ڕەخنە (فۆكۆ ) بە نمونە

18/07/2021

ململانێ و ڕەخنە (فۆكۆ ) بە نمونە
خوێندنەوەیەكی سۆسیۆلۆژی بۆ فكری فۆكۆ 
دارا ئەنوەر زۆراب / كۆمەڵناس 

كۆیلایەتی ئەو كاتە دەگاتە لوتكە هەموومان لە پێناوی یەكتر دا ئامادەبین بمرین، مردن وەك گوزارشتەیەكی گشتی وێنای بونمانی پێ بكەین، مردن لە پێناو سەرۆك، مردن لە پێناو خۆشەویست، مردن لە پێناو خاك، مردن لە پێناو نیشتمان، كۆیلە گوزارشتەی نیە لەپێناوی سەرۆك فێربێت، لەپێناو خۆشەویست ژیان دروست بكات، لەپێناوی خاك بژیت، لەپێناوی نیشتمان بەرپرس بێت .

تائێرەش كارەسات نیە، كارەساتتر دروست بونی دۆخێكە، كۆیلەكان دروستكەری سەركردە بن، دروستكەرو شەرعیەت پێدەری فۆڕمەكانی ژیان بن بە فۆڕمی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ملكەچی بۆ ژیان تا دەگاتە شەرعیەت پێدەر بۆدروستكەری هێز ،بەشێوازێك ململانێ بۆ هێز زۆر جیاوازە لە ململانێ بۆ دەسەڵات، ئەوەی دەسەڵات لە هێز جیادەكاتەوە، دەسەڵات جۆرێك لە شەرعیەتی هەیە، جا شەرعیەتەكە ڕەوایەتی پێ دراوبێت یاخود نا، جۆری مومارەسەكردنی دەسەڵاتەكە دیاری دەكات.

ململانێ لە دۆخی فەزایەك ئینسان تیادا كۆیلەبێت، كۆیلە بە فۆرمە تەقلیدییەكەی نا، بەو فۆڕمەی ئێستای كەئینسان دەبێتە هەموو شت، نابێتە خودی خۆی، خودی خۆی وەك ئینسان.
لە دۆخێكی ئەوادا ململانێكان بۆ دروست كردن و بونیادنان و خەڵقاندنی ژیان و ئینسانیەت نیە، بەڵكو ململانێیە بۆ گەیشتن بە هێزو دەسەڵات و سەروەت و سامانی دەگمەن.

كەواتە پرسیار لێرە دا ئەوەیە دەستگرتن بەسەر سەروەت و سامانی دەگمەن چیە؟ ڕێك ئەو دۆخەیە كە ئادۆرنۆ دەڵێت.وەستانی عەقڵ لە كۆمەڵگەدا، كەواتە وەستانی عەقڵ لە كۆمەڵگەدا چیە؟

ئەو كاتەی عەقڵ دەوەستێت، ترسناكترین و تاریكترین دۆخی كۆمەڵگەیە، عەقڵیش كاتێك دەوەستێت و سەیری كۆمەڵگەیەك دەكات، كە ناتوانێت هیچ لە واقیعی تاریكی ئەو كۆمەڵگەیە بگۆڕێت، كۆمەڵگەیەك سەرخان و ژێرخانی ئابوری داگیركراوە لە ڕێگەی هێزەوە، كە تاك و گروپێكی دیاریكراو به ناوی سیاسەتەوە دەست دەگرن بەسەر ئەو ئابورییەداو سودمەندە دەبن، بەشێوازێك هەموو كونجێكی مادی و مەعنەوی پێ داگیر دەكەن لە كۆمەڵگەدا. 

ئیتر لێرەدا هیچ دەروازەیەك نامێنێتەوە بۆ بەشداری عەقڵ، چونكە گروپی داگیركاری ئابوری و سیاسی لەیەك چركەدا بێ عەقڵترینت بۆ دەكاتە خاوەنی هەموو شت، عەقڵدارتینت لە بەرزترین پێگەی زانستی یەوە بۆ دەگەیەنێتە نزمترین ئاستی ناو كۆمەڵگە.

 لێرە ئەوەی دروست دەبێت دۆخێك دەبێت لەناو كۆمەڵگەكان كە دۆخی لە عەقڵ خستنی مرۆڤ و لەمرۆڤ خستنی مرۆڤ و بێ كەرامەت كردنی ئینسان بۆ مانەوەی گروپە داگیركارییە ئابورییە سیاسییەكانە .

بەڵام جەختی ئادۆرنۆڤ كۆمەڵگەیەك عەقڵ وەستێن بێت بۆ گروپە داگیركارییە ئابوری و سیاسیەكان، ڕوناكی ڕۆژیان وەك تاریكی شەویان وایە، هەست نەكردن بەو تاریكیەش تەنها هۆكاری لە قاڵبدانی عەقڵە، یان غیابی عەقڵە، تەنها گۆڕانكاریش لە ڕێگەی فكرەوە دەكرێت، ئەگەر بكرێت. 

بەم شێوازە كەوایە دەسەڵات چی یەو هێز چیە؟ بەمانا فۆكۆیەكەی دەسەڵات لەهەموو شوێنێك وجودی هەیە، وجودی دەسەڵات مانای ئەوە نیە دەسەڵات خاوەندارێتی بكرێت، بكرێتە هێز، موڵكایەتی وەر بگرێت و ناوبنرێت، چونكە دەسەڵات پەیوەندی گشتی كۆمەڵگەیە، شوناس و ناسنامەیە نابێت خاوەندارێتی بكرێت بۆ تاكەكەس، بۆ گروپێك، ئەمە كرا، ئەو كۆمەڵگەیە شوناس پەیدا ناكات، ئینسانەكان تیادا خاوەن بەها نابن.

لەم دۆخەدا وجودی دەسەڵات یان (هێز) لەشكاندن و بێ بەهاكردنی ئینسان بە سەلماندنی وجودی خۆیان پەنا دەبەنە بەر سزاو ئازاردانە ڕوحی و جەستەییەكان، مرۆڤ لەبەرچاوی مرۆڤ سزا دەدەن، ڕوحی ئینسان لەبەرچاوی یەكتر ئەشكێنن، كەرامەتی ئینسان لەبەرچاوی ئینسانەكانی تر دەشكێنن، بەشێوازێك هاوارو ناڵەی ستەم لێكراو والێ دەكەن ببێتە نمایش هەموان سەیری بكەن، تا ترس و فۆبیایەكی گشتی دروست بێت، هەموو ئینسانەكانی كۆمەڵگە فێری ملكەچی و هەست كردن بەبێ دەسەڵاتی بكەن لەبەرامبەر دەسەڵات و خاوەن هێزەكاندا.

ئەمە لەكاتێك دا پێگەی دەسەڵات لە دونیای پێشكەوتوو بەستراوەتەوە بە تەكنەلۆژیاوە، كە لەو ڕێگەیەوە هێزو شوناسی كۆمەڵگەیی و تواناو بەهایی و كردەی ئینسانی و هێزو دەسەڵات پیشانی هەموو جیهان دەدات، ئەمەش سەرباری ئەوەی كە كۆنترۆڵی ژیان و حەزوو ئارەزووی ...هتد، هەموو ئینسانەكانی كۆمەڵگەشی لەژێر چاودێرو كۆنترۆڵ دایە، كە زۆر كاریگەرترە لە بەكارهێنانی سزا جەستەیی و ڕوحیەكان، بەڵام بەهای ئینسانی پێ بەرز ڕادەگرێ و بەدیووە بونیادییەكەدا بەكاری دەبات.

كەواتە هەموو گەورەكردنێك هەموو پیشاندانی دەسەڵات و هێزە لۆكاڵیەكان وەك بونی دەسەڵات و هێز بەمانا فۆكۆیەكەی پیشاندان و بونی دەسەڵات وەك ئەوەی بەرگری كار بێت، بەواتایەك دەسەڵات لە هەر كوێ بێت بەرگری بونی هەیە، بەڵام بەرگری لەكێ؟ چۆن ؟ 

ئەمە پرسیارە فۆكۆیەكەیە بە گەڕاندنەوە بۆ كتێبی دەبێ بەرگری لە كۆمەڵگە بكرێ كە هەڵوەشاندنەوەو سەرلەنوێ بونیادنانەوەیە بۆ بیرمەندانی هزری سیاسی بەتایبەت لای هۆبز و بیرمەندی نەتەوەگەری میكیافیلی یە، كە لە گوزارشتەكانی بە ئەنتی تێزەكانی هەردوو بیرمەندە دەردەكەوێت، هەرچەندە فۆكۆ گوزارشتەیەكی ڕەخنەیی یە، سەرچاوە فكرییەكانی بنایاتنراوی قوتابخانەی دەرونشیكاری و سۆسیۆلۆژیاو نیچەو هایدگەرە بەتایبەت، بەڵام وجودی بەرگری لە كێ و كام دەسەڵات و هێز بەرگری دەكات لەكێ ؟ پرسێكی ئێجگار شیكاری گرنگی فۆكۆیە، گومان لەوەدا نیە، بونی هێز مانای خاوەندارێتی وەربگرێت كردارێكی ناشەرعییه، بونی دەسەڵاتیش هەمان كرداری ناشەرعیە، بەتایبەت بە ناشەرعی هاتبێت و بە ناشەرعی مومارەسەی دەسەڵات بكات، بەڵام لەهەموو دەمانە ترسناكتر نمایشی بەرگری كردنی دەسەڵاتە كە بەرگری لە كێ دەكات، ترسناكترین دەسەڵات ئەو دەسەڵاتانەن نمایش بكەن بەرگری لە هاوڵاتی و هاونیشتمانی دەكەن، بەڵام بەرگری كاری سەرسەختی گروپ و هێزه بەرژەوەند خوازەكانی خۆیان بن، 

بەرگری لە هاوڵاتی دەكرێت بەرگری لە كۆمەڵگەو شوناسی كۆمەڵگەی پێ بناسێنی بەڵام بەرگری لە دەسەڵات و هێزە بەرژەوەند خوازەكان بۆ خۆیان هەموو شتێك بەرهەم بێت، تەنها هاوڵاتی و شوناس و كۆمەڵگە دروست ناكات.

ئەمە مەترسی یە گەورەكەیە، لە دونیای ئێستاو ململانێ گەورەكانی دونیای ئەمڕۆ هاوڵاتیت نەبێت كۆمەڵگەیەكت نەبێت كە خاوەن شوناس بێت، نەبونی هاوڵاتی و نەبونی كۆمەڵگەی بەهاداری خاوەن شوناس، لە كاتێك دا كەزانست بە تایبەت زاستە كۆمەڵایەتی دەرونیەكان بەمانا فۆكۆیەكی ئینسانی بۆ ڕووت كردینەتەوە، لەسەیركردنێكی دەرونناسێك دا بە ئاشكرا دەزانرێت پێگەی ئینسان و ڕۆڵی ئینسان ناخی ئینسان و دەرونی ئینسان چیە لە كۆمەڵگەداو بەتایبەتر لە كۆمەڵگەی بێ شوناس و بێ هاوڵاتی دا 

كە ئەمەش دروست كەری ئەو پرسیارەیە كەجارێكی تر فۆكۆ دەمان باتەوە بۆ بەردەم شیكارەیەكی تر كە گراڤستەی تایبەتەی فۆكۆیە لە ناو شیكارەكانی دا بونی مەعریفەیە وەك دەسەڵات، ئایا مەعریفە دەتوانێت چی بكات، ئینسانی خاوەن مەعریفەی زانستی دەبێتە خاوەن دەسەڵات، دەسەڵاتی مەعریفی و دەسەڵاتی هێز جیاوازن، دەسەڵاتی مەعریفی دەتوانێت جێگرەوە بێت بۆ دەسەڵاتی هێز. 

بێگومان ئەوە پرسیارە فۆكۆیەكەیە كە هەندێك چركەسات هەن لە كۆمەڵگە دواكەوتووەكان دەسەڵاتی مەعریفە قسەدەكات وەك ئەو زانستەی دكتۆرێك وەك دەسەڵات لەسەر نەخۆشیەك دەیخاتە ڕوو، بەڵام لەهەمان چركە ساتدا دەسەڵاتی هێز خۆی نمایش دەكات كە بەبێ دەسەڵاتی هێز مەعریفەش وجودی نیە وەك دەسەڵات، كە ئەمە تەواو پێچەوانەی دونیای پێش كەوتووە، كە هەمیشە دەسەڵاتی مەعریفی هاوتایە یان باڵاترە بە دەسەڵات، شتێك وجودی نیە بەناوی دەسەڵاتی هێزو خاوەندارێتی بكرێت.

كەواتە چی بكرێت لە دۆخێك لە نێو كۆمەڵگە داخراوەكان لەتەنیشت هەموو دۆخە ناهەموارەكان شتگەلێكی تایبەتی ئینسانیش دروست دەبێت كە نامۆبوون كە ئەم كردەیە لای فۆكۆ تەواو جیاوازترە لە نامۆبون لای ماركس و هیگڵ و تا دەگاتە كۆی قوتابخانە فكری و فەلسەفی و سۆسیۆلۆژییەكان بە قوتابخانەی فرانكفۆرتیشەوە كەتیادا فۆكۆ شتگەلێكی تر ئاشكرا دەكات، كە ئەویش گراڤستەیەك لەگراڤستە تایبەتەكانی فكری فۆكۆ شكاندنی یاسایە.
كەواتە شكاندنی یاسا چی یە؟ فۆكۆ ئوستورەیەك هەیە دەبێت بشكێنرێت چونكە ئەم ئوستورەیە هاتۆتە بون بۆ پاراستنی دەسەڵات و هێزەكان، هەموو شتەكانی كۆمەڵگە بەڕێوەبردنەكان زانستەكان مەعریفەكان تا دەگاتە شوێنگە كانی زاست یونیڤیرستیەكان هەمووی ڕێك دەخات بۆ خزمەت و بەرژەوەندی دەسەڵات و هێزەكان.

كەواتە وجودی یاسا چی یە؟ وجودی یاسا شكاندنی یاسایە، كە ئەمەش جارێكی تر گفتوگۆ بەناو بانگەی فۆكۆمان بیر دەخاتەوە لەگەڵ جومسكی كە لەبەرامبەر فۆكۆدا لە یاسا شكێنی دا وجودی فۆكۆ وەك بون چی دەبێت، ڕاستە یاساكان بەهۆكاری دەسەڵاتی هێزەوە بونیادنەر نین، خوڵقێنەر نین، دەخرێنە خزمەتی بەرژەوەندی گروپەكان دەسەڵاتەكان هێزەكان .

كەواتە دەكرێت یاسا هەبێت دەسەڵات هەبێت بەڵام بە هەژمونی هێز و خۆسەپاندن و داگیركارییەوە نا بەتایبەت وەك ئەوەی له كۆمەڵگە دواكەوتووەكان هەیە، یاساو دەسەڵات دەبێت كرۆك بن بۆ هاوڵاتی بوون، چونكە پێچەوانەكەی یاخی بونی گشتی دروست دەبێت، كە لەناو پانتای گشتی دا، چونكە بەردەوامی دەسەڵات لەسەر میراتە زۆرداری ستەم كارییەكان بەردەوامی دەبێت تا ئەو كاتەی هۆشیاری گشتی دروست دەبێت، هەر بە یاساكان دەخرێنەوە بەر سزا.

بۆیە هەمیشە فكری فۆكۆ لەهەمبەر مەعریفەو دەسەڵات و یاسا، ئەوەمان پێ دەڵێت هەرسێ كردەكە دەكرێت ئەندازەی دیوە سەركوتكارییەكەی و دیوە ستەمكارییەكەی بەكاربهێنرێت بەهەمان شێوە بەدیوە بونیادنەری و خوڵقێنەرەكەیدا دەكرێت بەكاربهێنرێت، ژیانی گشتی و یاسای هەموان بۆ پارێزی هەموان و مەعریفەی دەسەڵات و دەسەڵاتی شەرعی بۆ بەرژەوەندی گشتی بونی هەبێت .

وەك ئەوەی فۆكۆ دەڵێت  دەسەڵات هەم وێرانكەرە هەم بونیادنەرە لە غیابی عەقڵ و فكر تەنها وێرانكەرەیەك زیاتر هیچی تر نیەو دەبێتە دەسەڵات هێز .