لە نێوان هەرێمی كوردستان و باشووری سوداندا

18/07/2021

لەشكر حەمەساڵح
ئەم رۆژانە یادی 10 ساڵەی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی باشووری سودان بە بێدەنگی تێپەڕی. بەڵام میدیای جیهانی و هەروا میدیای كوردستانی وەك پێویست گرنگیان بەو مەسەلەیە نەدا.

هۆكاری ئەو گرنگی پێنەدانە هەرچییەك بێت لە بایەخی قسەكردنی درەنگ وەخت لەو بارەیەوە كەمناكاتەوە بەڵكو بە پێچەوانەوە بایەخێكی زیاتری هەیە بە تایبەتی بۆ میدیای كوردستانی، چونكە گەلی كوردستان و گەلی باشووری سودان مەسەلەكانیان لە زۆر رووەوە لە یەكدەچن.

لە راستیدا، باشووری سودان، پێش ئەوەی ببێتە دەوڵەت و دوای ئەوەی كە بەپێی رێكەوتن لەگەڵ خەرتوم و بە ریفراندۆم بووە دەوڵەتێكی سەربەخۆ، گۆڕانكارییەكی ئەوتۆی بە خۆیەوە نەدیوە، هەمان كێشەكانی پێش دەوڵەت درێژبوونەوە بۆ دەوڵەتە تازەكە.

گرنگترین كێشەكانی ئەو وڵاتە بریتین لە گەندەڵییەكی فراوان و رەگداكوتاو، شەڕ و ململانێ، لاوازیی ژێرخانی ئابووری، سوودوەرنەگرتن لە سەروەت و سامانی سروشتی، هەژاریی، تێنەپەڕاندنی كێشەكانی پێش قۆناغی سەربەخۆیی. بەو جۆرە دەتوانین بڵێین كە وەك دەوترا دەوڵەت نەیتوانی كێشە بونیادی و ریشەییەكانی ئەو ناوچەیە چارەسەر بكات یان لانیكەم بەرەو چارەسەری ببات.

دیارە لەوەشدا ئەوە رەچاو دەكرێت كە كەڵەكەبوونی ئەو هەموو كێشە و نەهامەتییەی ساڵانی رابردووی داگیركاریی حكومەتی خەرتوم لە ماوەی 10 ساڵ چارەسەر ناكرێت، بەڵام لانیكەم دەبوو هەنگاوەكانی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان دەست پێبكردایە.

باشووری سودان وەك وڵاتێكی تازە لە رۆژی 9/7/2011 دا راگەیەنرا، بەڵام خۆشحاڵی و شادیی خەڵكی ئەو وڵاتە كە ساڵانێك خەباتی كرد بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی، زۆری نەخایاند.

دوای راگەیاندنی سەربەخۆیی بە ماوەیەكی كەم، وڵاتە تازەكە جەنگێكی خوێناوی بەخۆیەوە بینی كە بە هۆیەوە 400 هەزار كەس گیانیان لەدەستدا، 1.6 ملیۆن كەس لە ناوخۆدا سەرگەردان بوون، نزیكەی دوو ملیۆنی دیكەش بەرەو وڵاتانی تر رایانكرد.

ئێستاش دوای تێپەڕینی 10 ساڵ بەسەر دامەزراندنی كۆماری باشووری سودان، ئەو وڵاتە یەكێكە لە هەژارترین وڵاتانی جیهان، نزیكەی هەشت ملیۆن كەس لە كۆی 11 ملیۆن كەسی دانیشتوانەكەی لەسەر هاوكاریی مرۆیی وڵاتان و رێكخراوەكان دەژین.

بەراوردكردنی باشووری سودان و هەرێمی كوردستان كاری توێژینەوەی ورد و فراوانە، بەڵام ئەگەر بەشێوەیەكی گشتی تەماشا بكەین و لە دۆخی هەردوولا بڕوانین، دەبینین لە زۆر مەسەلەدا لە یەكتر دەچین، بێگومان هەردوولاش دوای ساڵانێك لە زەقبوونەوەی ئەو كێشە و گرفتانە هێشتا هەنگاوی بەهێز و یەكلاكەرەوەیان بۆ نەنراوە.

بۆ نموونە، لە باشووری سودان و هەرێمی كوردستان، گەندەڵی بە شێوەیەكی فراوان تەشەنەی كردووە، سەرەڕای هەنگاوی بچووك، هەنگاوی گرنگ و یەكلاكەرەوە نەنراوە. هەروەها لە مەسەلەی ژێرخانی ئابووری و بەهێزكردنی پایەكانی دەوڵەت و حوكمڕانی، هەنگاوی گرنگ نەنراوە، هەروەك چۆن لە بواری سوودوەرگرتن لە سەروەت و سامانی سروشتی بەتایبەتی نەوت و گرنگیدان بە كشتوكاڵ بۆ فرەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات شتێكی ئەوتۆ نەكراوە.

بۆ كوردستان و ئەوانەی دەیانەوێت لە مەسەلەی دامەزراندنی دەوڵەت وەك شتێكی موجەڕەد خەون بە دروشم و ناوی بێ ناوەڕۆكەوە ببینن، باشووری سودان زۆر گرنگە، چونكە بە 10 ساڵ دەركەوت مەسەلەی خۆشگوزەرانی تەنها پەیوەست نییە بە دەوڵەتەوە، بەڵكو قووڵترە و زۆر وردەكاریی و بابەتی تر رۆڵی تێدا دەگێڕن.