بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، گرفتە ئابووریەكانی پەیوەندی نێوان خواست، خستنەڕوو و هەڵئاوسان

2 مانگ پێش ئێستا

بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، گرفتە ئابووریەكانی پەیوەندی نێوان خواست، خستنەڕوو و هەڵئاوسان
رۆندیك فارس

بە شێوەیەكی كورت و پوخت، ئەگەر شرۆڤەی نرخەكان نەكەین، ناتوانین باس لە هەڵئاوسانی ئابووری بكەین،  هەروەها،ئەگەر لێكدانەوە بۆ خواست و خستنەڕوو نەكەین، ناگەین بە ئەنجامێكی دروست بۆ شرۆڤەكردنی نرخە جیهانیەكان، لەبەرئەوە، ئەگەر لە سیاسەتی بەرهەمهێنان تێنەگەین، ئەستمە باس لە خواست و خستنەروو بكەین!

پەتای كۆرۆنا، بووە هۆی دروستكردن و خوڵقاندنی بازدانێكی پێچەوانەیی بۆ تەواوی هاوكێشە ئابووریەكانی سەدەی بیست و یەكەم، ئەمەیش بە وردی لە ئاستی خواست و خستنەڕوو و نرخی كاڵا بە گشتی بەرجەستەدەبێت.
یەكێك لە لێكەوتە دژوارەكانی پەتای كۆرۆنا، داخستنی بازاڕەكان بوو! واتە كەمبوونەوەی خواست بۆ بەشێكی زۆری كاڵاكان، ئەمە كاری كردە سەر بەرهەمهێنانی بەرهەمی كارگە پیشەسازییەكان، كێڵگە كشتوكاڵییەكان،  كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنان و داخستنی كەرتی فرۆكەوانی و ‌هێڵەكانی گواستنەوە، بەڵام دووبارە بوژانەوەی بازارەكان دوای ساڵێك داخستن، جگە لەوەی سوودێكی زۆری هەبوو، بەڵام لە هەمان كاتدا لاسەنگیەكی زۆر و فراوانی لە بنەما ئابوورییــەكان هێنایە كایەوە، لەوانە:

1. خواست و خستنەڕوو
بوواژنەوە لە ناكاوەكانی خواستی جیهانی بۆ كاڵاكان و كەمی گەشەی خستنەڕوو، بوون بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی كاڵا لەسەرجەم بوارەكاندا، ئەمەیش چەندین هۆكاری هەیە، بەڵام یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكان، نەبوونی دەستی كار و كردنەوەی تەواوەتی سەرجەم كارگە و كۆمپانیاكانە بەراورد بە سەردەمی پێش كۆرۆنا، هاوكات بەشێك لە وڵات بە هۆی زێدەتر بوونی ڕێژەی تووشبووانی كۆرۆنا ترسیان لە زیادكرنی بەرهەم هەیە، هەروەها هۆكارێكی تری كەمی خستنەبازاری كاڵاكان دەگەرێتەوە بۆ وشكەساڵی بەشێك لە وڵاتە زلهێزەكانی بەرهەمهێنان! بۆ نموونە؛ وڵاتێكی وەك بەرازیل وشكەساڵی بووەتە هۆی ئەوەی ڕێژەی بەرهەمهێنانی شەكر و قاوە و ئیسانۆل كەمببێتەوە، ئەمەیش بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخەكانیان. بە واتایەكی تر جیهان دوای لێكەوتەكانی كۆرۆنا تووشی هەڵكشانی خواست و پەككەوتنی خستنەڕوو بووە.
سەبارەت بە خواست و خستنەرووی وزە، نرخی نەوت یەكێكە لەو كاڵا جیهانیانەی كە بۆ پاراستنی هاوسەنگی نرخی نەوت، توانراوە لە رێگەی ڕێكخراوی ئۆپێك و ئۆپێك پلەس، تا ئاستێك كۆنترۆڵی نرخەكان بكرێت لە رێگەی زیادكردنی ئاستی خستنەڕوو بە گوێرەی ئاستی خواستی جیهانی بۆ نەوت. لــێ نرخی نەوت بە رێژەی 260% بەرزبووەتەوە، ئەمەیش بەهۆی هێزی ئۆپێك پلەسەوە بووە، بەڵام بوو بەهۆی دروستكردنی كاریگەری فرەچەشن لەسەر كۆی كاڵاكانی تر، بەتایبەت لە نرخەكانیان.

2. نرخ
جگە لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، بووژانەوەی بازاڕەكان دوای كۆرۆنا، لە ئەنجامی بەرزبوونەوەی خواستی وڵاتە ئابوورییــە پیشكەوتووەكان، بووە بەهۆی ئەوەی نرخی هەریەكە لە كاڵاكانی (مس، خەڵووز، ئاسنی خاو) بەرزببنەوە،  بێ شك خواستە تینووەكانی چییــن، بەراورد بە وڵاتانی تر، هۆكاری سەرەكییە لە هەڵكشانی بەردەوامی نرخەكان، بە تایبەت ئاسنی خاو، كە نرخەكەی زیاتر لە 200 دۆلار بەزربووەتەوە. نرخی مس و پلاتنیۆمیش  بە ڕێژەی ٪90 بەرزبووەتەوە. فاكتەری سەرەكی پشت ئەم بەرزبوونەوەیە زیادبوونی رێژەی خواستە بە هۆی بەكاربردنی ئەو ماددانە لە پیشەسازی بەرهەمهێنانی ئوتومبێلی كارەبایی و وزەی جێگرەوە (ئابووری سەوز) و تەنە كاربۆنییەكانی ئامێرە ئەلكترۆنیەكان.
هاوكات نرخی خۆراك بەتایبەت گەنم، ڕێژەیەكی پێوانەیی تۆماركردووە و بەردەوامە لە بەرزبوونەوە تا كاتی زیادكردنی رێژەی بەرهەمهێنان كە لەم كاتەدا ئەستەمە.
بە واتایەكی تر بەشێك لە كاڵاكان نرخەكانیان ئاسایی بوونەتەوە، بەتایبەت نەوت. بەڵام كاڵاكانی وەك لیسیۆم و مس و پلاتین، خواستیان لە زیادبوون بەردەوامە، بێ ئەوەی رێژەی بەرهەمهێنانیان زیاد ببێت، چونكە كارگە و كۆمپانیاییەكانی بەرهەمهێنان بە نیوەی كاری پێشووتر كاردەكەن، بەڵام ئەگەر بێت و بەرهەمهێنان بگات بە ڕێژەی ٪100، ئەوا نرخەكان بەردەام دەبن لە بەرزبوونەوە، چونكە پەتای كۆرۆنا سەلماندی كە ئیدی، هاوشێوەی نەوت، جیهان پێویستی بە رێكخراوی ئۆپێكە بۆ كانزاكان، بە تایبەت زێڕ و مس، بۆئەوەی لە كاتی بەرزبوونەوەی نرخەكان، وڵاتە بەرهەمهێنەرەكان بتوانن كۆنترۆڵی نرخەكان بكەن و، نەهێڵن كاریگەری لەسەر كاڵاكانی تر درووست ببێت، بە شێوەیەكی تایبەتیتر، كاتێك كە بەهای دۆلار لاواز دەبێت.
بەرزبوونەوەی نرخی كانزا گرانبەهاكان، بەو شێوەیە، دەرخەری ئەو راستیەیە، كە گۆڕانی سیاسەتی پیشەسازی وزە و ڕووكردنە بەرهەمهێنانی وزەی جێگرەوە، دەبێتە هۆی بەردەوامی بەرزبوونەوەی نرخەكان، هاوكات جیهان بۆ دابینكردنی خواستی تەواوەتی پێوسیتی بە چوار هێندەكردنی رێژەی بەرهەمهێنان هەیە تا ساڵی 2040، ئەمەیش بە واتای ئەوە دێت، زەحمەتییەكانی دابینكردنی ئەو جۆرە كانزا و كاڵایانە فاكتەری بەهێزن...لە كەمی دابینكردنی خواستی پێوسیت! واتە نەوت لە چەند دەیەیەی داهاتوودا خاوەن پێگە و بەهای خۆی دەبێت، ئەگەر نا، تەواوی بوارەكانی بازرگانی دەكەونە مەترسیەوە و بەندەكانی ڕێككەوتنامەی پاریسیش، دەبنە بنەمای شرۆڤەیەكی قوڵتر بۆ دیاركردنی داهاتووی پیشەسازی وزە. لە ئەنجامدا ڕێژەی هەڵئاوسان فاكتەری كۆتایی و كاریگەر دەبێت بۆ بەردەوامبوون لە بەرزبوونەوەی نرخە جیهانییەكان.

3. هەڵئاوسان
بەرزیی خواست و كەمی دابینكردن (خستنەڕوو)، بەرزبوونەوەی نرخەكان، پێكەوە دەبنە هۆی زیادبوونی رێژەی هەڵئاوسان. بەردەوامی مانەوەی رێژەی هەڵئاوسان بۆ ماوەیەكی بەردەوام، وڵاتەكان ناچار دەكات بە گۆڕینی هاوكێشەكانیان لە سیاسەتی هاوردەكردن، بەمەیش، ڕكابەری و ململانێ و  سەپاندی سزای ئابووری و  تاریفی (نرخخەمڵێنیی) گومرگیی نێوان هەناردەكار و هاوردەكاری لێ دەكەوێتەوە. بۆ نموونە، ڕكابەرییەكانی چین وئەمریكا و یەكێتی ئەورووپا، هەروەها سەپاندنی باج لەسەر كاڵاكانی رووسیا.
بەڵام ڕێژەی هەڵئاوسان لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی تر جیایە. بەردەوامبوونی ئەو ڕێژەیەی هەڵكشان بۆ ماوەیەكی درێژ،  لە ئابووریدا روونادات ئەگەر ڕێژەی خواست پێش ڕێژەی دابینكردن نەكەوێت. لێكەوتەكانی كۆرۆنا، ئەم كاریگەریانەی بەڕوونی بەسەر هاوكێشە ئابوورییەكانەوە  بەجێهشتووە.
 هەر بۆیە وێڕای ئەوەی كە پێدانی ڤاكسینی كۆرۆنا دەبێتە هۆی بووژاندنــەوەی بازاڕەكان، بەڵام زیادبوونی نــاتــەندرووستانەی خواست، كێشە فرەچەشن لەئابووری جیهانییدا دەهێنێتەكایەوە و، رەنگە لە داهاتوودا بۆ هاوسەنگكردنی ركابــەرییە ئابوورییــەكانی نێوان زلهێزەكان (ئەمریكا، چین، رووسیا، یەكێتی ئەورووپا، كەنداوی عەرەب) پێویست بە رێكخراویكی هاوشێوەی ئۆپێك پلەس هەبێت بۆ ڕاگرتنی باڵانسی نرخەكان.