چۆن وەڵامی پرسیارە سێكسیەكانی منداڵەكەم بدەمەوە؟

2 مانگ پێش ئێستا

ئیدریس نوری 
دەروونناسێكی منداڵ و هەرزەكار چۆنیەتی مامەڵەكردنی دایك و باوك بۆ پرسیارە وروژێنەرەكانی سێكسی منداڵان وەڵام دەداتەوە. 

(مۆنا)ی دەروونناس  لە چاوپێكەوتنێكیدا لەگەڵ "ئیسنای" باس لەوە دەكات كە پەروەردەی سێكسی: یەكێكە لە گرنگترین ئەو پرسانەی كە لە هەموو ژیانی مرۆڤدا  ڕەنگ دانەوەی خۆی دەبێت ،بۆیە دایك و باوك دەبێت منداڵەكانیان فێربكەن .

پەروەردەی سێكسی: واتە ڕێنمایی گونجاوی درووست و ناسینی بەشە تایبەتی یەكانی لەش، وە یەكێكە لەو جۆرانەی پەروەردە كە پێویستە لە دایكبوونەوە دەست پێبكات. منداڵیش پێویستە لەدایك و باوكی هاوڕەگەزەكانی یەوە بەشێوەیەكی درووست فێربێت.
بە و پێیە ئەو دەروونناسە پەروەردەی سێكسی لە سێ قۆناغ  كۆدەكاتەوە (ئارەزوو، قبوڵكردن ، شەرەف )  ئەگەر بە درووستی ئەو سێ قۆناغە پێك بێت و بەهۆشیاریانە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت،  ئەوا منداڵ تووشی ناڕێكیی باڵغ بوون نابێت، هەروەها لە داهاتوودا لە پەیوەندییە ژنایەتی و نێرایەتی یەكانی دا كێشەی بۆ درووست نابێت ، بۆیە پێویستە تێبینی ئەوە بكرێت كە پێكهێنانی شوناسی سێكسی ناتەندرووست كاریگەری لە زیادكردنی ئاماری تەڵاق بەڕێژەیەیەكی بەرچاو دەبێت. 

دایك و باوك لێپرسراوی یەكەمی منداڵن، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا زۆر گرنگە بەهۆشیارانەوە مامەڵە لەگەڵ كوڕ یان كچەكانیان بكەن ،هەریەكەیان بەجۆرێكی تایبەت پەروەردەبكرێن .
بەداخەوە ئەمڕۆ لە هەرێمی كوردستان زۆر جار بەهۆی شەرم كردنەوە، زۆرێك لەدایك وباوكان ناتوانن دەرگای ئەم باسە لەگەڵ منداڵەكانیان بكەنەوە ، هەربۆیە منداڵەكەش بەتێپەڕبوونی قۆناغەكانی تەمەنی بەرەو هەرزەكاری و پێگەیشتن  دەڕۆن، ڕەنگە لە ڕێگەی ئینتەرنێت، یان هاوڕێی نەزان و نەشارەزا و خراپ بەرەو هەڵدێر و لادانی ڕەوشتیان  بەرێت ، بۆیە ئێمە دەڵێین:  دایك وباوك ! چونكە لەسەرەتادا هیچ كەس هێندەی ئەو دوو كەسە ڕۆڵ لە پەروەردەی منداڵەكان ناگێڕن .

بە وتەی ئەو دەرونناسە ،كە دەڵێت : پێویستە دایك و باوك لە تەمەنی( ۲ ـ۳)  ساڵیدا چەمكی ئۆرگانە تایبەتییەكان فێری منداڵ بكەن ،بۆ ئەوەی منداڵەكە ئاگاداری تایبەتمەندیی خۆی بێت ، لەو ماوەیە دەبێت بۆ منداڵەكە ڕوون بكرێتەوە كە " ئۆرگانی تایبەت  واتای چی!   بەنمونە  كاتێك چووە حەمام  تەنیا دایك و باوكت یان خۆت ڕێگە پێدراوبن دەست لەو بەشەی لەش بدەن.


بەڵام لە تەمەنی (۳ ـ ٤ )منداڵ بەدوای پرسیاری تردا دەگەڕێن لەبارەی چۆن و لە كوێوە هاتوون ؟ لەم بارەیەوە پێویستە دایك و باوك ڕوونیبكەنەوە بەشێوەیەكی سادە نەك بەشێوەیەكی قوڵ ؟ چونكە منداڵ لەم قۆناغەدا بەشێوەیەكی فكری و لۆژیكانە پرسیارەكانی لا گەڵاڵە نابێت ، بۆیە بەپێی تەمەنی تا بچوكتر بێت ساده تر وەڵامی بەرەوە ،بەنمونە بڵێ :تۆ لەسكی  دایكدا بوویت ، بەڵام لەبەر ئەوەی زۆر بچوك بوویت  دایك ئاگای لەتۆ بووە تا هێدی هێدی گەورە بیت و بێیتەدوونیا .

لە تەمەنی (٥ـ ٦ ) ساڵی لەم قۆناغەدا منداڵ چەمكی شەرم و حەیای لا درووست دەبێت، زیاتر بە شێوەیەكی سەیر پرسیاریان لادرووست دەبێت، هەندێك جار لەوانەیە نەچنە لای دایك و باوكیان،  پرسیار لە خەڵكی تر بكەن لەو بارەیەوە ، ئەمە لەكاتێك دادەبێت پەیوەندی دایك وباوك لەگەڵ منداڵەكەیان پەیوەندیەكی هاوڕێیانە نەبێت ،بۆیە ناچارە لەڕێگەی ترەوە وەڵامی دەست بكەوێت .

هەر بەو پێیە منداڵ لە تەمەنی (٥ ـ ٦) ساڵاندا هەست بە ورووژاندن دەكات، ڕەنگە پرسیارەكان وەك «بۆچی من لە ڕووی ڕواڵەتەوە لەگەڵ خوشكەكەم  یان براكەم جیاوازم؟» پرسیار بكەن ، لەم بارەیەوە دایك و باوك دەتوانن سیفەتی ئاشكرای نێوان كچ و كووڕ بۆ منداڵەكەیان ڕوون بكەنەوە، بۆ ئەمەش تەنیا بە بەكارهێنانی بووكەڵە یان ئەنیمەیشن بۆ ڕوونكردنەوەی بابەتەكە ڕەنگەبەس بێت  ، ئەگەر منداڵەكە بزێو نەبوو  پێویست بە ڕوونكردنەوەش ناكات .

لە باری فەلسەفییەوە پێكهێنانی شوناس لە تەمەنی (٦ ـ ۹) ساڵییەوە دەست پێدەكات و لە كاتی باڵغ بووندا چڕدەبێتەوە ، بۆیە لە قوتابخانەی سەرەتایی دا دەبێت دایك و باوكان دووبارە بەشێوەیەكی ڕوونتر و ووردتر وەڵامی پرسیارەكانی منداڵەكان بەهۆشیارانەوە بدەنەوە لەم قۆناغەدا بەهێنانەوەی نمونەی وەك : بەرهەمهێنانی ڕووەك و گیانەوەران ،بۆ منداڵەكانیان ڕوون بكەنەوە ، كە هێلكدان چی یە ،كرداری ڕۆشنەپێك هاتن چی یە؟ چۆن ڕووەكەكان دەپیتێن و زیاد دەكەن ، بەڵام نابێت ڕوونكردنەوەیان لەسەر سێكس پێ بدرێت .

خاڵێكی تر دەبێت لەكاتی پرسیاری منداڵەكەت هەرگیز پەنا بۆسزا نەبەیت ،چونكە دوورنی یە منداڵەكە لەڕێگەی ترەوە، یان لەڕێگەی بێگانەوە وەڵامی دەست نەكەوێت .

ئەو دەروونناسە پێی وایە، ئەگەر منداڵان بەپێی تەمەنی  ئاگاداری جیاوازی سێكسی یان نەبن ، ئەوا هەست بە ناتەواویی و تاوانباریی ویژدان دەكەن و سترێس و دڵەڕاوكێیان  زیاتر دەبێت.
لە بەشێكی دیكەی چاوپێكەوتنەكەدا ئەو دەروونناسە ئاماژەی بە ئامادەكردنی منداڵان كرد بۆ تەمەنی هەرزەكاری و ئەوەشی خستەڕوو كە منداڵانی تەمەن (۹ ـ۱۰ )ساڵی دەبێت ئامادە بن بۆ قبووڵكردنی باڵغ بوون  و گۆڕانكاریە بایلۆژیەكان و تێكچونی هۆڕمۆنەكان ،بۆیە پێویستە لەم قۆناغەدا بۆی ڕون بكرێتەوە كە شتتێكی ئاسایی یە هەموان بەم قۆناغەدا تێ دەپەڕن و گرنگ قبوڵ كردن و پێشوازی درووستی ئەم حاڵەتانەیە. 

لەكۆتایی دا ئەم پسپۆڕە دەروونی یە ئاماژەی بەوەكرد ،پێویستە زیاتر هەڵوێستە لەسەر ڕەگەزی مێینە بكەین و زیاتر بۆئەوان ڕوون بكەینەوە ،چونكە  لەناوەوە گۆڕانە بایلۆژییەكان زیاترن و ئەوان زووتر بەم گۆڕانكاریانە كاریگەر دەبن ،بەهۆی بەرزی ڕێژەی لایەنە سۆزدارییەكانیان ڕەنگە خەمۆكی و دڵەڕاوكێ وسترێس ودڵ تەنگی  زۆر تر ڕوویان تێ بكات .