سێكسیزم، ژن دەكوژێت

09/09/2021

هێرۆ خوسرەوی
تێگەیشتن لەسێكسیزم ڕەنگە هێندە كارێكی ئاسان نەبێت، بەڵام دەستبردن بۆ سێكسیزم و ناوهێنانیشی دەكرێت لەئێستادا چەندبەرابەر ئەستەمتر بێت. چونكە سێكسیزم ئەوەندە تیاماندا چێنراوە، كە نازانین چۆن جیایبكەینەوە،  بەتایبەتیش سێكسیزمی ناوەكیی، چونكە شتێكە هەر یەكێك لە ئێمە وەك واقیعێك قبوڵی كردووە. نایبینین، نایبیستین، هەستیپێناكەین،...هتد، بووە بەتارماییەكی نادیار، بەڵام ئەم نادیاربوونەشی ئەو خۆراكەیە كە وەك تینی ئاگرێك دەیپشكوێنێتەوە، بەردەوام گڕوتینی زیاتری پێدەدات، كە دواتر لە نێو دەسەڵاتی پیاوێكدا خۆی نمایش دەكات و بەمەرگی ژنێك دەچێتەوە سوڕی نادیاریی. بەڵێ پیاوێك، چونكە سێكسیزم تیۆریزەكردنی ئەفسانە و ڕقە دژەژنییەكانە. دژەژنی سەرەتا لە بیرو باوەڕە خەیاڵاویی و ئەفسانەدروستكردنەكانەوە سەرهەڵدەدات و لەڕێگەی نوسینەوە ڕەوایەتییبوونی خۆی وەردەگرێت، دەبێت بە حەقیقەتێكی ساختە و جێی خۆی دەكاتەوە، چونكە نادیاریشە تەنیا دەركەوتەكانی (سیمپپتۆمەكانی) لەنێوماندا لە ڕق، توندوتیژی، بوغز و كینە،...هتد ئاڕاستەی دەرەوە دەكرێن.

لەم ڕۆژانەدا هاوڕێیەكم بابەتێكی بۆ ناردم، منیش هەروا چاوێكم پیاخشاند، كە بزانم چییە. ئەگەرچی بابەتە سەرەكییەكەی هەوڵدەدرێت لەبارەیەوە قسەی لەسەر بكرێت هیچ سەرنجێكی ڕانەكێشام، چونكە بێجگە لە كۆمەڵێك هەوڵی نمایشكارانە بۆ وانیشاندان، كە بەشێوەیەكی بێلایەنانە (نۆیترال) بابەتەكە تاووتوێ دەكەن، هیچی دیكەم بەرچاو نەكەوت، بەشێوەیەك وانیشاندان كە ئەوان ئایدۆلۆژی نین، بەڵام تەواوی ئەو نوسینە هەوڵدەدات بەرگری لە ئایدۆلۆژیایەك بكات، كە مرۆڤ بێشوناس بكات، مرۆڤ تا ئەو ئەندازەیە بێشوناس ببێت، كە ئامادەبێت بۆ هەر ژێرفەرمانیی و ژێردەستەییەك، كە وەك شانۆیەكی تراژیدی و لەهەمانكاتیشدا گاڵتەئامێز بۆی نمایشبكرێت و هەر ئەوە وەربگرێت و هیچی تر.

تەنیا ئەم پەڕەگرافەم لەم تێكستە دەرهێناوە، كە دەكرێت ئەو شتەی لای من گرنگە تیایبخوێنمەوە:
"كیژۆڵەیەكی تازەڕۆژنامەنووس بێ ئەوەی دوو سێ دەقی فەلسەفی خوێندبێتەوە و پەرەگرافێكی بۆ زمانی كوردی وەرگێڕا بێت، بەجارێك بەرهەم و ڕەنجی سی ساڵەی نووسەران و ڕۆشنبیران و وەرگێڕەكان، كە بە نێو دەیان ململانێ و كێشمەكێش لەگەڵ نەریت، ئایین، سیاسەتدا ڕۆیشتوون، ڕەت دەكاتەوە و گوایە ئەمانە فەلسەفەی ڕۆژئاواییان گواستۆتەوە كە ئێمە پێویستمان پێیان نییە؛ تەنیا ڕێكخستنی سیاسی و ئەكتمان گەرەكە. نووسەرێكی گەنج لە ڕێگەی یەكەم كتێبییەوە هەوای "یەكەم"ـی داوییە لە كەللەی و كەوتۆتە سەر سیك و سەوای تێپەڕاندنی پێش خۆی! ئیدی ئەو ''پێش خۆیە'' پرۆژەی ڕەهەند بێت یان هەموو دەقە نووسراوەكانی پێشتر  بێت. ئەم جۆرە نەفییانە، كە پتر سەگڕەفتارانەن، سەرەڕای ئەوەی هیچ بەهایەكی ڕەخنەییان نییە، ڕەنگدانەوەی گاڵتەجاڕانەی بیرنەكردنەوەیە. چەمكی ''تێپەڕاندن'' لەناو مەعریفەدا  ئیش ناكات، لایەنیكەم بەو جۆرە ئیش ناكات كە لای ئێمە بەكاردەبرێت. كایەی مەعریفە لەسەر ڕاستە هێڵێك بەرەو پێشەوە پێش ناكەوێت تا دەرچوون لە پنتێكەوە بۆ پنتێكی تر تێپەڕاندنی پنتی پێش خۆی بخاتەوە."

نامەوێت زۆر لەسەر مەسەلەی تێپەڕاندن بدوێم، بەڵام تەنها بۆ بەرچاو ڕوونییەك و نمونەیەكی بەرجەستەی مێژوویی دەكرێت كتێبی 'هەژاریی فەلسەفە' ی كارل ماركس بهێنینەوە، كە وەڵامێك و بەرگرییەكی زانستییە دژی هێرشەكانی ئەنارشیستی فەڕەنسی پیەر ژۆزێف پرۆدۆن. پڕۆدۆن كتێبێك دەنوسێت بەناوی 'فەلسەفەی هەژاریی'، سەرەڕای نازانستی بوونی (هەتا پڕبوون لە بانگەشە شاراوە و كۆدەكولتورییەكان بۆ دژەجولەكەیی و ڕاسیزم) كتێبەكەی پرۆدۆن، سەرەتا لەنێو كۆمەڵگای فەرەنسیدا دەنگۆیەكی باشی نایەوە، بەڵام لەدوای ڕەخنە زانستییەكەی ماركس، شتێك بەناوی تیۆرییەكانی پرۆدۆن نەمایەوە، بەشێوەیەك تێپەڕێندراوە، كە مەگەر بەتایبەتی لەنێو كتێبێكی مێژووییدا بۆ ناوەكەی بگەڕێیت، ئەگینا تیۆرییەكان و بەرهەمەكانی چونەتە خاڵێكی مێژووەوە و لەگۆشەیەكدا جێهێلراون. بەمشێوەیە دەكرێت تێپەڕاندن ڕووبدات، كاتێك كەسێكی هۆشیار هەبێت بتوانێت بنج و بناوانی ئەو ئایدیایانە دەركبكات و بیانناسێتەوە. كاتێك دەگوترێك گۆڕانی ڕادیكالیزم مەبەست بەدروستی هەر لەمەیە دەستبردن بۆ ڕەگ و ڕیشەی ئەو كێشانە و دەركێشانیان، كە نەكرێت بەشێوەیەكی دیكە گەشە بكەنەوە. بۆ مەسەلەی سێكسیزمیش هەمان ڕادیكالیزممان پێویستە، كە بتوانێت هەموو ئەو ڕەگە دژەژنی و پڕ لە ڕقانە لەبنچینەدا وشك بكات.

كاتێك ئەم بابەتەم خوێندەوە، كەوتمەوە بیری نەریتێكی وڵاتی مەداگاسكا، كە هاوڕێیەكی خەڵكی ئەوێم بۆی باسكردم. لە مەداگاسكا ڕێوڕەسمی ناشتن و سەردانكردنی مردووەكان زۆر جیاوازترە لەوشێوەیەی ئێمە پێی ئاشناین (ئەگەرچی لەڕووی ژینگەیی و ئیكۆلۆژییەوە ئەو نەریتە گرنگییەكی زۆری هەیە بۆ لێكۆڵینەوە، بەڵام ئەمە تەنیا وەك مێتافۆرێك لێرەدا باسدەكەم، نەك شەرحی ئەم ڕێوڕەسمە). لەوێ مردووەكان دوای ئەوەی دەنێژرێن، هەموو ساڵێكیش لەهەمان بەرواری وەفاتی ئەو كەسە هاوڕێیان و كەسە نزیكەكانی ئەو كەسە دەچنەوە سەر قەبرەكەی و كێلەكەی هەڵدەدەنەوە، مردووەكە دووبارە لە شوێنەكەی دەردەهێنرێتەوە و جەرگی تازەی بەبەردە دەكرێت و لەگەڵ هەموو كەس و ئاشنایانی دادەنیشێنرێت و نانی لەگەڵدا دەخورێت، وەكئەوەی دووبارە كەسەكە گەڕابێتەوە نێو كۆمەڵەی هاوڕێ و ئازیزانی. دواتر لەئێوارەدا جارێكی دیكە دەنێژرێتەوە.

بەپێی ئەو نەریتە و تێگەیشتنی من بۆ ئەو تێكستە، وا دەردەكەوێت ئەو كەسە بەهەرشێوەیەك بووە نایەوێت دەست لەشتێك بەربدات، كە دەمێكە مردووە. مردنێك كە ئەمرێكی واقیعییە و دەبێت قبوڵبكرێت، نەك خۆتی پێوە هەڵبواسیت. ئەو دەزانێت كە خۆی بەچییەوە هەڵواسیوە، كەواتە بۆئەوەی نەكەوێت ئامادەیە بە هەرڕێگەیەك بووە، بكەوێتەوە ناوهێنان و هێنانەوەی شتێك كە دەمێكە تێپەڕێنراوە. ئەم تێپەڕاندنەش بەشێوەیەكی خۆڕسكی ڕوویداوە، لەڕێگەی گەشەی هۆشیاری و بەردەستكەوتنی ئامرازەكان بۆ ئەو گەشەیە، نەك لەبەرئەوەی ئەوان ئەو دەرفەتەیان ڕەخساندبێت، بەڵكو ئەگەربەویستی كەسانی لەو شێوەیە بێت، دەبێت هەمیشە كەسانێكی 'بێئاگا' هەبن، تا بكرێت ئەوان ئامۆژگاری و ڕوونكردنەوەیان بۆ بدەن، وەكچۆن لەم بابەتە هەمان ڕۆڵ دەگێڕێت، كە دەیەوێت ئەو نەوە نوێیەی نایەوێت لەژێرسێبەری ئەو مرۆڤە نامۆكراو لەمرۆڤخراوەدا، كە ڕق و كینە سەرتاپای جەستەی داپۆشیوە دا بمێنێتەوە، بەڵام ئەوان دەیانەوێت ئەو لاشە سەنگین و بۆگەنبووە هەرچۆنێك بێت لەگەڵ خۆیاندا بگوازنەوە بۆ دەمی ئێستا. هاودەمیش دژی هەر دەنگێكی نوێ كە بیەوێت خۆی لەو نەریتەی ئەوان ڕزگار بكات، بوەستنەوە و بەهەموو شێوەیەكی سوكایەتیپێكردن و كەمكردنەوەوە بەرامبەر ئەو دەنگە نوێیانە بێنە مەیدانەوە و هەرچی تواناو وزەی نوێیە بیكوژن، تا لاشە بۆگەنبووەكەی چەندین ساڵە خۆیانیان پێوە هەڵواسیوە لەنێو هێڵی زیندوواندا بهیڵنەوە. لەم پەرەگرافەدا ئاماژە بەوە دەكرێت كە نەوەی نوێ هەرچی نوسەران، ڕۆشنبیران و وەرگێڕان كردوویانە دەسڕێتەوە، بەڵام بێخەبەر لەوەی كە لەڕێگەی بەخواكردن و خۆهەڵواسین بە ئەو لاشەیەوە ئەوانیش هەمان كار ئەنجام دەدەن، لەسەكۆدا وەستاون تا ڕێگری بكەن لەتێپەڕینی هەر دەنگێكی نوێ، هەرچی ڕەخنە و بیری تازەیە. لەسەنگەرێكدان لە بەرامبەر هەر وزەیەكی زیندوو، كە لەخۆیاندا لەمێژە خنكێندراوە. 

هێرشكردنە سەر ژنێكیش و بچووككردنەوەی بۆ كیژۆڵەیەك ئەمە باشتر ئاشكرا دەكات، كە ئەگەر ئەو پەردانەی سەر دەربڕینەكانی وەلابنرێت، دەیەوێت بڵێت، تۆ هەرچییەك بیت، وەكو من ناتوانی لەدەقی فەلسەفی تێبگەیت، تۆ توانای تێگەیشتن و وەرگێڕانی پەڕەگرافێكت نییە، مادام تۆ وەك منی پیاو نیت، ئەوا تۆ ناتوانیت قسەو بۆچوونت هەبێت، مادام تۆ وەك منی پیاو نازانیت یاری بە وشەكان بكەیت و بیانڕازێنیتەوە، ئەوا تۆ بۆت نییە دەنگت هەبێت. لەم پەڕەگرافەدا دوو وشە تاڕادەیەك وەك هاوواتایە بەكارهێنراون، ئەویش كەسێكی بەتەمەن كەپێی وایە مادام ئەوانی دیكە تەمەنیان كەمترە، ئەوا توانای عەقڵییشیان گەشەی كەمترە، ئەمە خستمییەوە یادی ئەو پیاوە بەسەرچوانەی نێوسیاسەت، كەپێیان وایە مادام ئەوان دەمێكە دەستیان بەسەر دەسەڵات و سیاسەتدا گرتووە، ئەوا ئەوان داناترن، لە دەنگی نوێ و دەنگی ژنان.  ئەم نوسینە دوو كەسی گەنج (ژنێك و پیاوێك) بە خستنەپاڵی سیفەتێك جیایان دەكاتەوە لەیەكتری و تێمان دەگەیەنێت كێ ژنەكەیە و كێ پیاوەكەیە. نمونەی ژنێك دەهێنێتەوە كە لەكاری ڕۆژنامەوانیدا كاردەكات و چالاكە، ناوی دەنێت كیژۆڵە، لەبەرامبەریشدا پیاوەكە چونكە 'ژن نییە' ئەگەرچی هێشتا دەیەوێت لە تواناكانی ئەویش بدات، بەڵام هێشتا وشەی بەرامبەری كیژۆڵە (كە كوڕۆڵە یان كوڕیژكەیە) بۆ ڕەگەزە نێرەكە هەڵنابژێرێت، بەڵكو وەك نوسەرێكی گەنج ئاماژەی پێدەكات. بەڵام لێرەدا ژنەكە وەك ژن ئاماژەی پێناكردێت، بەڵكو وەك كیژۆڵەیەك كە ئەوی نوسەر (وەك شوگە دادییەك) دەتوانێت دەستی بەسەردا بهێنێت، كیژۆڵەیەك كە خۆی هیچ نییە بێجگە سیفەتێكی ناسك و مناڵكارانە. هەر لەبەرئەوەشی وەك ئەوانی ڕۆشنبیر نەكەوتۆتە كێشمەكێشم و تیۆریزەكردنی لۆژیكەكانی دژەژنی بۆ سێكسیزم، ئەوا نابێت دەنگ هەڵببڕێت، نابێت قسەی هەبێت لەسەر ئەو لاشە مردووە بۆگەنبووەی كە بێجگە لە دژەژنی و سێكسیزم هیچی لە ئەواندا جێنەهێشتووە. هەر ئەم پەڕەگرافە دەیەوێت ئەو تێزە دەروونشیاكارییە بسەلمێنێت، كە چەندین دەیەیە لەنێو زانستی ئەناتۆمی و تیۆرە فێمینیستییەكاندا ڕەتكراوەتەوە، هەتا بەخوێندنەوەی ئەمڕۆیی بۆ ئەو تێزە، یەكێكە لە هەرە مەترسیدار و دژەژنییەكان. بەڵام ئەم پەڕەگرافە هێشتا لەو تێزەی فرۆیددا ماوەتەوە و دەیەوێت ئەو تێزەی فرۆید بە واقیع بگەیەنێت، كە ژن لەڕووی سێكسوالیتەوە كامل نین و بەبەراورد بەپیاو كە خاوەنی پێنیسە، گەورە دەبێت و گەشە دەكات، بەڵام ژنان هەر لەدۆخی ناكامڵبوویی خۆیاندا دەمێننەوە كە ئەویش كچی منداڵە (بەدەربڕینی ئەم پەڕەگرافە كیژۆڵە)، هەر بەوپێیەش ئەم پەرەگرافە لەژێر سێبەری ئەم تێزە دەروونشیاكارییەدا ڕەوایەتی بۆ دژەژنبوونی خۆی دەدۆزێتەوە. ئەگەر باشتر لە دوو دەربڕینە بڕوانین 'كیژۆڵە' و 'نوسەری گەنج' دەبینین، نوسەرێكی گەنج دەكرێت وەك هەر مرۆڤێكی دیكە بەهۆی چونە تەمەن و ئەزموونكۆكردنەوەوە بەرەو قۆناغێكی دیكە بڕوات و ببێتە نوسەرێكی بە ئەزموون، بەڵام كەسێك كە 'كچێكی ناكاملی لەپیاوخراوە' بەپێی تێزەكەی فرۆید، ناتوانێت بڕواتە نێو قۆناغێكی دیكەوە، بۆ هەمیشە 'كیژۆڵە' دەمێنێتەوە.