بۆچی تاڵیبان ئامێرە میوزیكییەكان دەشكێنێت؟

09/09/2021

ڕێبین ئەحمەد ڕەشید
ئەریك فرۆم لە كتێبی "هونەری خۆشویستن THE ART OF LOVING" دا ڕستەیەكی سەرنجڕاكێشی هەیە ئەویش ئەوەیە كە دەڵێت : "ئەوەی وا تێبگات هەموو میوەكان لەكاتی پێگەیشتنی شلك پێئەگەن هیچ لەبارەی ترێ و هەنجیرەوە نازانێت"ٚ. بەدەر لە حیقد و غەرەزی لائیكەكان "نەك سیكۆلارەكان" و وەلائو بەڕائی كوێرانەی سەلەفییەكان "نەك موسوڵمانەكان" دەبێت بە فیكرێكی قووڵەوە چاو لە لێكەوت و جێكەوتەكانی تاڵیبان و ئەوەی لەدوایان جێدەمێنێت بكەین. 
تاڵیبان "ئیسلامی سیاسیی و ئەو حوكمەی باوەڕی حوكمی خیلافەت هەیە بەگشتیی " شتێكی نامۆیە بە دونیای نوێ. نەك هەر نامۆیە پڕێتی لە دژیەك و تەناقوچ و پێكدادانیش. لەلایەك كابینەوە و وەزارەت و وزیر و ئەنجومەنی وەزاریی دروستدەكەیت بۆ ئەوەی دونیای دەرەوە قەبوڵت بكات، لەلایەكی دیكەوە ئامێرەكانی میوزیك تێكدەشكێنیت، كچ و كوڕ لە زانكۆ جیا دەكەیتەوە، ڕۆژنامەنووس داركاریی دەكەیت و ڕۆژنامەشت قەبوڵ نییە.  ئەمە لەكاتێكدایە تۆ بێخەبەری لەوەی دونیای نوێ بە یەك پاكێج دێتە نێو تۆوە. ئەوە بەدەست تۆ نییە هەندێكی بهێنیت بەرگری لەهاتنی هەندێكی دیكەی بكەیت. كە دونیای نوێت قەبووڵ بوو دەبێت هەمووی بە یەك پاكێج قەبوڵی بكەیت، بەهەموو باشیی و خراپییەكانییەوە. ناكرێت وەزیری مەعاریف و ڕۆشنبیریت هەبێت بەڵام پیانۆ و دەهۆڵ و ساز و تار بشكێنیت!
 ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامی ئێران ڕوحوڵڵا خومینی دەیگوت: ئێمە تەنها چاكەكانی مۆدێرێرنێتیمان قەبووڵە،ناهێڵین خراپەكانی بێن، زنكۆكانی ئەوروپا دێنین بەڵام "بێئەخلاقییەكەی" نا. تەكنەلۆژیاكەی دەهێنین بەڵام ئازادییەكەی نا، دوای چل ساڵ تەماشای ئەنجامی شۆڕشەكە بكەن! لەوانەیە بە ئاشكرا بە قەولی خۆیان "فەساد و ئێئەخلاقی" نەبیندرێت، بەڵام هەناوی كۆمەڵگاكە سیخناخ و لێوانلێوە لە نائەخلاقیی.
دونیای نوێ و بچووكبوونەوەی دونیا بۆ گوندێكی دیجیتاڵی سەرلەبەری یاساكانی گۆڕیوە. شەرت نییە هەموو ئەو یاسایانەی دونیای نوێ خراپ بن. بەڵام وەك ڕیچارد رورتی دەیگوت حەرامەكانی دونیای كۆن ئیدی لە دونیای نوێدا دەبن بە یاسا. تاك لە دونیای كۆندا تاكێكی ئەركسەنتەر بوو، بەشوێن واجباتەكانی خۆی دەگەڕا تا خودا یا سوڵتان یا سەرۆك هۆز لەخۆی ڕازیبكات، بەڵام لە دونیای نوێدا تاك سروشتێكی مافسەنتەری هەیە، پێش ئەوەی بیهەوێت بزانێت چ ئەركێكی هەیە بەشوێن مافەكانیدا وێڵە. كاتێك تاك لە تاكێكی ئەركسەنتەرەوە دەگۆێت بۆ مافسەنتەر ئیدی كۆمەڵگاش خۆبەخۆ ئەوەی پێشوو نامێنێت. بەڵام تاڵیبان و تێزەكانی دیكەی ئیسلامی سیاسیی بۆ ڕامكردن و گوێرایەڵكردنی كۆی كۆمەڵگا دەیانەوێت بەر بەو دەگرمان و دەستاڕە گەردوونییە بگرن و بەتاك بڵێن تۆ هەر دەبێت ئەركسەنتەربیت بێ خەبەر لەوەی شەراب جارێكی دیكە نابێتەوە بە ترێ و دەگرمانە گەورەكە هەموویان دەهاڕێت.
ئەو پەرچەكردارو پەلەقاژەیەی تاڵیبان و مانەندەكانی لە ئیسلامی سیاسیی و سەلەفیی و حەرەكیی ئەمڕۆ  سەرڕێی ئەخەن بەرهەمی جەهل و مانەوە و بەجێمانیانە لە مێژوو، ئەوان هیچ جوڵەیەكی لەخۆیان نییە ئەوەی هەیانە پەرچەكردار و ڕیئاكشنە بۆ دوژمنێكی وەهمیی، هەر ئەو وەهم و جەهلەشە هێشتونیەتییەوە. كاتێك كەسێ كە نازانێ ناشتوانێ عەشقیش بە كەس بدات و ناشتوانێت تێشبگات، بەڵام كە تێگەیشت دەتوانێ عاشقیش بێت و عەشقیش بدات و گرنگیش بە دەوروبەرەكەی وەك ئەوەی كە هەن نەك ئەوەی ئەم دەیەوێت ببن بدات. چەند دانایی و تێگەیشتنت بۆ دەوروبەر قوڵتر و زاتی بێت ئەوەندە عیشقەكەت بۆی قوڵتر دەبێت.
مۆدێرنێتی یەك پاكێجە یا قەبوڵی دەكەیت بەهەموو چاكە و خراپەكانییەوە، یا خۆتی لێ نەباندەكەیت تا خۆی دێت و وردە ودە خۆتی لەگەڵ دەگونجێنیت. ئەمەی ئەمڕۆ ئیسلامی سیاسیی و تاڵیبان بەتایبەتی لە ئەفغانستان دەیكات لەسەر ئاستی فیكریی هیچ نییە جگە لە جوینەوەی وێنەیەكی دووبارەی تاقیكراوە، بەڵام ئەمەیان وەك ئەوانی دیكە زۆر بڕ ناكات. لە شوێنێكدا هەر دژیەكییەكانی  هەرەس بە سیستمەكە دەهێنێت و سەرلەبەری لێك هەڵدەوەشێنێت.
ئەی چارەسەر چییە؟
كۆمەڵگا دۆخێكی جەرەیانیی وەك جەرەیانی ئاوی هەیە. لەهیچ پارچەیەكی مێژووییدا هیچ كۆمەڵگایەك بە گۆڕانی رادیكاڵ و خێراو لەپڕ نەگەیشتوەتە بە هیچ ئامانجێكی كورت یا درێژخایەن. كۆمەڵگاكان زیاتر سروشتی ئۆرگانیزمێكیان "زیندەوەرێكیان" هەیە نەوەك ماشینێك یا ئامێرێكی میكانیكی. هەرگۆڕانێك لە ئۆرگانێكی ئەو زیندەوەرەدا بە تێپەڕبوونی كات گۆڕانی چاوەڕواننەكراو لە ئۆرگانەكانی دیكەی دروستدەكات، و سەرەنجام كاردەكاتە سەر كۆی سروشت و كەسێتیی زیندەوەرەكە، بەڵام لە ماشێنێك یان ئامێرێكی میكانیكی وانییە دەشێت گۆڕانی رادیكاڵ بكەیت و پێرفۆرمانس و كەسێتیی ماشێنەكە گۆڕانی بەسەردا نەیەت یا باشتر ببێت. دەبێ گۆڕانكاریی حیزبی و كۆمەڵگایی بە شێنەیی و كاوەخۆیی بێت و چاوەڕوانیی هەموو ئەگەرێك تێیدا كراوە بێت و وەك تەماشاكردنی ئۆرگانیزمێك چاوی لێبكرێت.
 بەدەر لە یارییە هەواڵگرییەكان كە پشكی شێریان هەیە لەو وڵاتەدا ئەوەی ئەمڕۆ تاڵیبان و پێشتریش ئامریكا بە كۆمەڵگای ئەفغانییان كرد لەمە زیاتر نەبوو. ئەو دوو هێزە  موتەتەریفە هەردووكیان وەك ماشێنێك تەماشای ئەو كۆمەڵگایەیان دەكرد، یەكێكیان دەیویست بەتەواوی لەڕابردووی دابڕنێت و بەرەو "مەدەنییەت و كرانەوەو دیموكراسیی" وەك گاڕان بیداتەبەر، ئەمی دیكە دەیەوێت هەموو  هێماو مۆركێكی دونیای نوێ لەوكۆمەڵگایەدا بسڕێتەوە و "جگە لەوەی لە سوودی خۆیەتی" بیباتەوە بۆ ئەشكەوت.