ژیانی سوهرەوەردی لە رۆمانێكدا

14/09/2021

خوێندنەوەیەك بۆ رۆمانی قەلەندەر و قەڵا
ئەردەڵان عەبدوڵا

لە وتاری پێشوومدا باسی بنەما فكرییەكانی سوهرەوەردیم كرد، لەم وتارەشدا لەرێگەی باسكردنی رۆمانی " قەلەندەرو قەڵا" وە، باسی هەندێك لایەنی شەخسی ئەم فەیلەسوف و عاریفە گەورەیە دەكەم.
لەناو ژانری رۆماندا، رۆمانی بیۆگرافی تایبەتمەندیی خۆی هەیە، پێش هەموو شتێك دەبێت ئەو كەسانەی كە ئەمجۆرە رۆمانانە دەنووسن، شارەزاییەكی ئێجگار باشیان لەبارەی مێژوو، كەسایەتیی، ژیانی شەخسیی و فكریی ئەو كەسەوە هەبێت كە لەبارەیەوە دەنووسن. ئەمجۆرە رۆمانانەش لەناو ئەدەبیاتی جیهاندا زۆرن و چێژی گەورەش بە خوێنەران دەبەخشن، لەهەمانكاتیشدا خوێنەر بەو كەسایەتیانە دەناسرێن كە پێشتر نەیانناسیون. لەوانەبێت زۆرجار لەرێگەی رۆمانێكەوە، باشتر لە فكری كەسێك یان فەیلەسوفێك ئاشناتر بین. یەكێك لەو رۆمانە جوانانەی كە لەم بوارەدا نووسراون، رۆمانی " قەلەندەر و قەڵا" یە لە نووسینی نووسەری ئێرانی یەحیا یەسریبی" یە، وەرگێڕی بەتواناش ئازاد بەرزنجی لە فارسییەوە كردوویەتی بەكوردی.

نووسەر زۆر شارەزاییە لە فكر و  فەلسەفە بە گشتیی و سوهرەوردەیش بەتایبەتی. ئەو پاشخانە فكرییەش هاوكارییكردووە تاوەكو لە نووسینی رۆمانەكەیدا سەركەوتوو بێت. خۆشبەختانە وەرگێڕی رۆمانەكەش هەم لە بواری فكریی و فەلسەفیدا شارەزاییە، هەمیش لە زمانی فارسیدا، هەرئەمەش وایكردووە كە لە وەرگێڕانەكەدا سەركەوتوو بێت.
لێرەدا پێمخۆشە بەچەند دێڕێك ئەم رۆمانە جوانە بە خوێنەران بناسێنم،  بەمشێوەیەش كەمێك باسی فكر و فەلسەفە  و ژیانی شەخسی سوهرەوەردیش بكەین.

ناوەڕۆكی رۆمانەكە
وەكو لە پێشیشدا ئاماژەم پێكرد، ئەم رۆمانە باسی ژیانی شەخسیی و فكری فەیلەسوفی مەزنی كورد و خۆرهەڵاتیی و جیهانی سوهرەوەردیی دەكات. سەرەتای رۆمانەكە بە منداڵیی سوهرەوەردیی دەستپێدەكات، كاتێك شەو دایكی بەدیارییەوە چاودێریی دەكات و تەواو نیگەرانە، چونكە منداڵەكەی تاییەكی بەهێزیی هەیە. گەرچی حەبەشی باوكی بەو شێوەیە نیگەران نییە. پاشان نووسەر وردە وردە دەزووی رۆمانەكە دەكاتەوەو سەرەتای ژیانی سوهرەوەردیمان بۆ باس دەكات. سوهرەوەردی هەر لەمنداڵییەوە نیشانەكانی بلیمەتیی و زیرەكی پێوە دیارە، بۆیە لە قووتابخانە لای شێخ عەبدولڕەحمانی مامۆستای گوند، خۆشەویست دەبێت و دەیكاتە سەرپەرشتیاریی قووتابییەكانی تر و  بە شێخی قووتابییەكان ناوی دەبات. 
سوهرەوەردی خەون دەبینێت و پاشان  بۆ مامۆستا و هاوڕێكانی دەگێڕێتەو، لە خەونیدا  باڵێكی هەیە و پاشان  پیاوێكی پیر دەبینێت باڵێكی بەدەستەوەیە دەڵێت ئەمە باڵەكەی ترتە، تۆ ناتوانیت بە یەك باڵ بفڕیت، ئەویش دەیەوێت باڵەكەی دەستی بگرێت، بەڵام پیرەمێردەكە دوور دەكەوێتەوە دەفڕێت بۆ ئاسمان، ئەمیش بەدوایدا هاوار دەكات و داوای باڵەكی دەكات. 
دواتر مامۆستاكەی  دەینێرێت بۆ لای خواجە عوبەید تاوەكو راڤەی خەونەكەی بۆ بكات. كە دەچێتە لای خواجە عوبەید  ئەویش خەونەكەی بۆ راڤە دەكات و دەڵێت: تۆ خودا بەهرەیەكی پێداویت، ئەمە باڵێكیانە، ئەوەی تریشان دەبێت بەدوایدا بگەڕێیت ئەویش لە رێگەی مامۆستا و رابەرێكەوە فێری دەبیت و دەبێت بەدوایدا بگەڕێیت. ئەم خەونەش دەبێتە سەرەتایەكی گرنگ بۆ ئەم منداڵە و بە تەواوی ژیانی دەگۆڕێت و حەزی خوێندن و گەڕان بە دوای باڵی دووەمیدا، دەبێتە ژیان و خولیای. هەرواش دەكات، تەواوی ژیانی بە دوای گەڕان بەدوای مەعریفە و زانستی نوێدا دەگەڕێت. سەرەتا دەچێتە شاری ئەسفەهان و لەوێ دەستدەكات بە خوێندن، لێرەشەوە كاروانی فێربوون و خوێندن دەستپێدەكات و پاشان دەچێتە مەراغە و ماردین و شام و دواجاریش لە شاری حەلەب دەگیرسێتەوە.
كێشەكە لەوەدایە ئەو قوتابخانانەی كە ئەو سەردانی دەكات، ناتوانن تینوێتی سوهرەوەردیی بشكێنن و خەون و خەیاڵەكانی زۆر لەوە گەورەترن. وەكو خۆشی لە دیالۆگێكیدا بە برادەرێكی دەڵێت:
" ئەوەی لە شەریعەتدا هاتووە و زاناكانی كۆن گوتوویانە، ئەو زانیارییانەن كە لە بەردەستماندان و بێ هیچ خۆماندووكردن و تەقەڵایەكی نوێ، خراوەتە بەردەستی ئێمە، كەواتە ئەركی ئێـمە و ئەوانەی دوای ئێمە، لە خزمەتكردن بە زانستەكانی مرۆڤدا  چییە؟ ئەگەر بواری زانستە ئەقڵییەكان قەدەغە و حەرام بكرێن، كەواتە كاری زانایان، جگە لە هەڵگرتنی كتێبە كۆنەكانی پێشینان چی دەبێت؟ ل46"

ئەو هەمیشە خوێندكارێكی ئاساییی نەبووە، هەمیشە چەكی پرسیاری ئامادەبووە، ئەمەش زۆرجار رووبەروی كێشەوگرفتی زۆری كردووە. بۆ نموونە كاتێك لای مامۆستا زەهیرولدین فارسی بوو، رۆژكیان پرسیاری زۆر دەكات، دوایی مامۆستاكە شێخ ئەحمەدی قوتابیی كۆنی خۆی دەنێرێتە لای سوهرەوەردیی، نیگەرانی مامۆستای پێ رادەگەیەنێت و پاشان  ئامۆژگاری دەكات و دەڵێت:
" ئەگەر دەتەوێت ڕێزت لێ بگرن، ئەگەر دەتەوێت بە ئارامی بژیت، كەم قسە بكە، پرسیار مەكە، تا دەم بوەستێ، سەر سەلامەتە .ل 55 "

بەڵام سوهرەوەردی ناتوانێت وەكو خوێندكارەكانی تر دەمی بگرێت و پرسیار نەكات، وەكو خۆشی دەڵێت:
" چۆن دەبێت مرۆڤ پرسیار نەكات! پرسیاركردن رۆحی مێشكی مرۆڤە، ئەگەر جەسارەت و توانای پرسیاركردن لە من بستێنەوە، دڵنیام هیچم پێ نابەخشن.ل56 "

كاتێك خوێندن لە ئەسفەهان تەواو دەكات و دەگەڕێتەوە بۆ گوندەكەی خۆیان، دایكی زۆر دڵخۆش دەبێت و دەیەوێت ژنی بۆ بخوازێت و لەپاڵ دایكیدا بژی، بەڵام وەكو دەڵێن ئاش لە خەیاڵێك و ئاشەوان لەخەیاڵێكی تر، سوهرەوەردیی لە خەون و خەیاڵێكی تردایە كە زۆر جیاوازە لەوەی دایكی. كێشەی سەرەكی ئەو ئەوەیە، هەمیشە وەكو دەروێشێك بەدوای زانین و مەعریفەی نوێدا دەگەڕێت. وەكو خۆشی دەڵێت:
 "تینووێتییەكی لە رادەبەدەر و سەیرم بۆ مەعریفە هەیە، دەچم بۆ مەراغە، یان هەر شوێنێكی تر، كە سەرچاوەی زانین بن، ئەوەی بیری لێ نەكەمەوە سەروەت و سامان و پلەوپایە و ژن و مناڵە، هەست دەكەم ئەمانە دەبنە كۆت و لە جووڵەم دەخەن. بۆ ساتێك چییە، سروەتم نییە، تینوێتیی بۆ زانین و گڕی حەزێك بۆ گەڕان، وا لەناو دڵمدا! بارەكەشی كۆڵێك كتێبە. ونبوویەك هەیە، كە دەبێت بە دوایدا بگەڕێم و لەم رێیەشدا هیچ شتێك ناتوانێت بەرم لێ بگرێت، مەگەر تیغی ئەجەل یان شمشێری جەهل و ئێرەیی. ل76"

هەربۆیە تەنها پشتی بە قوتابخانە ئیسلامییەكان نەبەست، بەڵكو هەوڵیدا لەناو ئاینەكانی تریشدا بەدوای هەقیقیەت و مەعریفەدا بگەڕێت، بەتایبەتی ئایینی زەردەشتیی.  كاتێك لە سوهرەوەردەوە بەرەو مەراغە دەچێت، لەرێگەدا چاوی بە پیاوێكی پیر دەكەوێت و ئەویش باسی موغێكی زەردەشتی بۆ دەكات، یەكسەر سوهرەوەردی رازی دەبێت و دەچێتە لای ئەو موغە زەردەشتییە و ماوەیەك لەوێندەر دەمێنێتەوە فێری عیرفان و زانستی زەردەشتی دەبێت.
جگە لە مەسەلەی  عیرفان و گەڕان بەدوای زانستدا، لێرە لای ئەو موغە زەردەشتییە، سوهرەوەردیی لایەنێكی تری خۆی بۆ رووناك دەبێتەوە ئەویش خۆشەویستییە، لێرە كچە شۆخ و شەنگی زەردەشتی " سیندوخت" دەبینێت و عاشقی دەبێت، ئەم عیشقەش وەكو نوورێكی نەمر وایە و هەمیشە كاتێك تاریكی بەسەر دەروون و ناخیدا زاڵ دەبێت، سیندوخت بە خۆشەویستی خۆی رووناكی دەكاتەوە. ئەم كچە و ئەم عیشەقە هەتا كۆتایی ژیانی لەگەڵیدا دەمێنێت، بەڵام بەشێوەیەكی خەیاڵی، لەمەشدا نووسەر زۆر سەركەوتووو بوە لە باسكردنی ئەو حاڵەتە تایبەتییە خۆشەویستیی و عیشقە.

دواتر نووسەر هەوڵیداوە كاروانی ژیانی سوهرەوەردیی باس بكات و لێرەشدا ناوی زۆر شوێن و كەسایەتیی مێژوویی دێن. هەتا دواجار رۆمانەكەی دەباتە شاری حەلەب ئەمەش دەبێتە دوایین وێستگەی رۆمانەكە، هەر لێرەش ژیانی سوهرەوەردی  بەشێوەیەكی تراژیدیی كۆتایی پێدێت، كاتێك كۆمەڵێك زانای ئایینی گوشار بۆ سەر دەسەڵات دەهێنن، كە دەبێت سوهرەوەردیی سزا بدرێت، چونكە كەسێكی كافر و دەرچووە لە ئایینی ئیسلام.  دواجار لەم پیلانەیاندا سەردەكەون و  لەپاش دادگاییكردنی لەلایەن كۆمەڵێك زاناوە، بڕیاری لە سێدارەدانی بۆ دەردەچێت. لەكاتێكدا زاهیر شای كوڕی سەلاحەدینی ئەیوبی زۆر هۆگری سوهرەوەردیی دەبێت و حەزیش ناكات سزای بدات، بەڵام ئەویش دواجار لە ژێر گوشاری باوكیدا بڕیارەكە جێبەجێ دەكات.

شێوازی نووسین
یەكێك لە خاڵە جوان و سەركەوتووەكانی ئەم رۆمانە شێوازی نووسینێتی، بەڕاستی نووسەر زۆر جوان توانیوێتی لە رێگەی بەكارهێنانی شێوازێكی جوانی ئەدەبییەوە، رۆمانەكەی بڕازێنێتەوە و زۆربەی رەگەزەكانی رۆمانی بە باشی بەكارهێناوە لە پێش هەمووشیانەوە" دیالۆگ، داڕشتن و شیكردنەوەی كەسایەتییەكان، كات و شوێن، مۆنۆلۆگ، فلاش باگ" لەهەمووشی گرنگتر نووسەر لە باسكردنی كەسایەتییەكەیدا شێوازی " ماگی- ریالیزم، ریالیزمی سیحریی" بەكارهێناوە، ئەمەش زۆر كەم نووسەر تێیدا سەركەوتوو دەبن، كەمن ئەوانەی دەتوانن ئەم شێوازە بەكار بهێنن. ئەم شێوازی ماگی ریالیزمەش چێژی زیاتر بە خوێنەر دەبەخشێت و زیاتر تێكەڵی دەكات لەگەڵ ناوەڕۆكی رۆمانەكە.

خۆشەویستی
جگە لە پرسی فكریی و فەلسەفیی، چیرۆكی خۆشەویستی بابەتێكی گرنگی تری ناو ئەم رۆمانەیە. نووسەر هەوڵیداوە لایەنێكی تری ژیانی ئەم كەڵە فەیلەسوفەمان بۆ باسبكات و  كاریگەریی خۆشەویستی بەسەر ئەم كەسایەتییە فكریی و ئاینییەوە دەربخات. سیندوخت هەتا كۆتایی رۆمانەكە بەشیوەیەكی خەیاڵئامێز، دەبێتە تارماییەك و هەمیشە لە ناخ و دڵ و دەروونی سوهرەوەردیدا دەمێنێتەوە. ئەوەی نوێ بوو بۆ من، شیكردنەوە وشەی " عیشقە" ، ئەم وشە عەرەبییە مانای گیاییەك دەگەیەنێت كە لە دارێكەوە دەئاڵێت و تەواوی  لق و پۆپەكانی دەگرێتەوەو هەموو ئاو و وزەی  دارەكە دەبات و هەتا لەكۆتاییدا وشكی دەكات. پێدەچێت عەرەب لە هەڵبژاردنی ئەم وشەیەدا زۆر سەركەوتووبن، چونكە لەراستیشدا عیشق وایە، هەتا كەسەكە نەسووتێنێت واز ناهێنێت، مەبەستم سووتانی رۆحییە. 

چەند بابەتێكی گرنگ
وەكو وتم ئەم رۆمانە جگە لەوەی زیاتر باسی ژیانی تایبەتی سوهرەوەردیی دەكات، بەڵام لەپەنا ئەوەشدا باسی كۆمەڵێك بابەتی فكریی و فەلسەفییش دەكات، تاڕادەیەكی باش لەڕووی فكرییەوە سوهرەوەردیی بە خوێنەر دەناسێنێت. 
كاتێك كە موغە زەردەشتییەكە دەبینێت، كۆمەڵێك قسەوباسی فكریی و ئایینی و فەلسەفیی باس دەكەن. موغەكە دەڵێت:
"لەفەلسەفەدا سەرچاوەی جیهان بوونە و وەهاش وەسف دەكرێت، كە خۆی پێویستە و پێویستی بە هیچیش نییە، لە حیكمەتی خوسرەوانیدا  سەرچاوەی جیهان  مینوی پاكە، مینووش واتە عەقڵ. لەم حیكمەتەدا جیهان لە رووناكیی سەرشار و رۆح و ئەقڵەوە پەیدا بووەو سەرچاوەی جیهانیش داناییە.ل100

لە شوێنێكی تردا باسی گرنگی گەیشتن بە زانینی "حس"ی دەكات و چاوی ناخ، كە ئەویش حاڵەتێكی عیرفانیی و تەسەوفە. لە زاری موغەكەوە دەڵێت:
" كاتێك زانینی مەزنەیی دێتە ئاراوە، مەسەلەی كفر و ئیمان  نامێنێت، چونكە باوەڕداریی و بێباوەڕیی، پەیوەستن بە جیهانی خودئاگاییەوە، لە جیهانی خودئاگاییدا  مەودا هەیە لە نێوان ئاگامەندی و راستیدا. وەختێك ئینسان دەبێتە خاوەنی بینینی دەروونی یان بینین بە چاوی ناخ راستەوخۆ بە هەقیقەت دەگات، ئیدی شتێك نامێنێتەوە بۆ كوفر و ئیمان، چونكە ئەو زانینە خۆی دەبێتە زانراو  نەك خەبەر لە زانروا بدات، ئەو زانستە زانیننین نییە بەڵكە بینینە ، ئاگاماندی دەبێتە خودی راستی خۆی، نەك شتێك كە لەڕاستیدا مەودای هەبێت. ل 107

جیهانی بوون
بابەتێكی گرنگی تر كە نووسەر ئاماژەی پێداوە مەسەلەی جیهانی بوونە، ئەمەش لەزاری موغەكە باسی لێوە دەكات و دەڵێت:
" جیهانی بوون بریتییە لە كۆمەڵێك رووناكیی و تاریكی، تەواوی گەوهەرە رووناكەكان ، ئاسمانین و جەستە و ماددە ناگرنەوەو ئەمانە جیهانی مینوو " عەقڵین" پێكدەهێنن. بەڵام جیهانی هەستپێكرا و، واتە جیهانی جەستەیی و  ماددیی، تاریكە و پێی دەگوترێت  گێتی. لەهەر كوێیەك گیان هەبێت رووناكی هەیە، بەڵام لەم نێوەندەدا، ئینسان تایبەتمەندییەكی هەیە، كە خاوەنی بینیە بە دیدەی ناخ و  توانای بەدەستهێنانی زانینەكانی هەیە لەرێی مەزەندەوە" حدس" ەوە.ل 116
جێگەی ئاماژەیە زۆرجار نووسەر هەوڵیداوە بۆچوونە فكرییەكانی سوهرەوەردی لە زاریی خۆیی و ئەم موغە زەردەشتییەوە باس بكات. 

سەرچاوەی زانین خۆتی
بابەتێكی فەلسەفیی تر مەسەلەی ناخی مرۆڤە، ئەمەش بە پێی بۆچوونی ئەفلاتونی فەیلەسوفی یۆنانی بێت، سەرچاوەی زانین ناخی مرۆڤ خۆیەتی، ئەم كاریگەرییەش زۆر بە فكری سوهرەوەردیدا هەبووە. ئەمجارە لە زاری شێخ تاهیرەوە ئەم باسە باس دەكات و دەڵێت:
"تۆ خۆت مامۆستای خۆتیت، دواجار ئەوانی تریش هەر ئەوەندەی من و تۆ دەزانن، دەبێ سەرچاوەی  كانیاوی زانین لە ناخ و دەروونی خۆتەوە هەڵبقووڵێت، ل 151

خۆت پزیشكی خۆت بە!
پاشان لە شوێنێكی تردا لەزاری دەروێشێكەوە درێژە بەم باسە دەدات و  كاتێك سوهرەوەردی  پێی دەڵێت: دەستم دامێنێت، یاریدەم بدە، ببە بە پزیشكم. 
ئەویش لە وەڵامدا پێی دەڵێت:
" تۆ خۆت پزیشكی خۆتیت! كەس ناتوانێت ببێت بە پزیشكی كەسێكی تر، تینوو بە، بەڵام با تینوێتیت رووی لە خۆت بێت و ئاوی كارێزی دەروونی خۆت بخۆرەوە، هەرچییەكت بوێت، لە ماڵەكەی خۆتدا هەیە.ل 181 
خەڵكی جاهیل و قسەكردن 
بابەتێكی فكری تر مەسەلەی خەڵكی نوخبە و خەڵكی جاهیلە، لەهەمانكاتیشدا چۆنێتی مامەڵەكردنی نێوان ئەم دووانە باس دەكات. لە زاری شێخ تاهیرەوە ئەم بابەتە باس دەكات و دەڵێت:
"قسەكردن لەهەموو شوێنێك هەڵەیە، پرسیاركردنیش لەهەموو كەسێك هەڵەیە. مرۆڤ نابێت لە قسەكردندا  بۆ خەڵكی شایستە درێخی بكات. بەڵام خەڵكی ناشایستە و نامۆ بە هەقیقەت، وەكو ئەو پڵیتەیە وایە، كە لەجیاتی زەیت، بە ئاو تەڕ بووبێت، چەند بتەوێت دایبگرسێنیت، داناگیرسێت، قسەی ئەهلی دڵ، لە ئاگر و رووناكی خاڵی نییە، وەلێ ئاگر و رووناكی لە مۆم بەر دەبێت نەك لە پڵیتەی تەڕ. ل 145

عەقڵ 
عەقڵ تەوەری سەرەكی بیركردنەوەی سوهرەوەردییە، لە زۆر شوێندا باسی ئەم بابەتەی كردووە. لە زاری سوهرەوەردییەوە دەڵێت: 
"عەقڵ تاكە ئامڕازە كە مرۆڤ لە گیانەوەر جیا دەكاتەوە، ژیریی واتە پەیبردن بەو یاسا و رێسا و بنەما روون و بەردەوامانەی دەكرێ لە رێیانەوە تەفسیری بوون بكەین. عەقڵ تاقە رێگە و ئامڕازی  ئادەمیزادە بۆ ڕاڤەكردن و رێكخستنی ئەزموونە هەستییەكان. 
پاشانیش دەڵێت:
من نرخی ئەقڵ و ئەنجامگیریی ژیان دەزانم، بەڵام لە هەمان كاتدا، نابێت زەوق و زانینە زەوقییەكانیش فەرامۆش بكەین. ل222

حاڵەتی رۆحی تایبەت
كاتێك لەگەڵ دەرویش بەڵخی دەبێت ئەو داوای لێدەكات كە سەیری دواوە بكات، سەیر دەكات كەسێك هەمان سیما و دەموچاوی ئەوی هەیە، پاشان رێزێك جەستەی خۆی بینی، تا دەگاتە خۆر، تارادەیەك هەموویان لەیەك دەچوون. ل 215
ئەم حاڵەتەش زیاتر دەچێتە قالبی ماگی" سیحرئامێزەوە' هەرچەندە ئەمجۆرە حاڵەتانەش لەناو عالەمی تەسەوف و عیرفاندا بوونی هەیە. 

بۆچوونی لە بارەی دەسەڵاتەوە
سوهرەوەردی خاوەنی دیدگای تایبەت بەخۆی بووە لەبارەی دەسەڵاتەوە، كە تەواو پێچەوانەی ئەو دیدگایە بووە كە لەوكاتدا زاڵبووە. لەكاتی ئامۆژگارییكردنی زاهیر شادا سوهرەوەردی دەڵێت: 
سێ شت گرنگن:  
یەكەم: رێز لە كەسایەتیی و پایەی و رێزی هاووڵاتییان بگریت. دەستماچكردن و كڕنووشی خەڵك بۆت، هیچ لە تۆ زیاد ناكات، بگرە ئەوە دەبێتە نیشانەیەك بۆ بچووكیی و جەهلی تۆ، كە بە سووككردنی خەڵكی، خۆت بە گەورە بزانیت. ئەو كەسەی كڕیاری ستایش و مەراییە، مرۆڤێكی خۆپەرستە و پڕە لە گرێی خۆ بەكەمزانین. 
دووەم: هەموو میر و زانایەك دەبێت بیر لە پاراستن و پشتیوانیكردن لە خەڵك بكاتەوە، نەك پاراستن و پشتیوانیكردن لە خوا! چونكە خوا پێویستی  بەپشتیوانیی كەس نییە و لە هیچی كەم نییە، بەڵكە ئەوە  خەڵك و ئادەمیزادەكانن، كە پێویستیان بە میهرەبانیی و پشتوانییە، لەبەر ئەوە نابێت بە بیانوی بەرگرییكردن لە خوا و دینەوە، ستەم لە خەڵك  بكەیت، یان بە بیانوی جیهاد و زەكاتەوە، دەست بە رۆح و  سەر و ماڵی خەڵكیدا بگریت. 
سێهەم: ئەوەی پێیدەڵێن بەیتولماڵ. عومەر رۆژێكیان لە سەلمانی پرسی، من خەلیفەیەكی راستەقینەم یان نا؟ سەلمان لە وەڵامدا گوتی: ئەگەر بە ناهەق درهەمێك لە خەڵك وەرنەگریت و بە ناهەقیش  درهەمێك خەرج نەكەیت، ئەوا خەلیفەیەكی راستەقینەیت، ئەگینا نەخێر. ل 281
پاشان لە شوێنێكی تردا بەمجۆرە  وەسفی فەرمانڕەوا دەكات و دەڵێت:
" ئەو كەسانەی دەسەڵات دەگرنە ئەستۆ دەبێت لەوانی تر داناتر بن و لەڕووی رەفتار و پەروەردەوە لەوانی تر بەئاگاتربن. ئەگەر دەسەڵات بكەوێتە دەستی كەسانێكی ناشایستە، وەكو ئەوە وایە گوێزان بدەیتە دەست كەسێكی شێت. ل317

پاشگەزنەبوونەوە و داكۆكیكردن لە خۆی
یەكێك لە خاڵە جوانەكانی ژیانی سوهرەوەردیی مەسەلەی داكۆیكردن بووە لە بیروباوەڕی خۆی، ئامادە بووە لەپێناو ئەو بیروباوەڕانەی خۆی، ژیانی بكاتە قوربانی. لەهەمووشی گرنگتر هیچ كاتێك سازشی لەو بۆچوونانەی نەكردووە. تەنانەت كاتێك دواجار بڕیاری لە سێدارەدانی بۆ دەردەچێت، زاهیر شا لەرێگەی نێردراوێكەوە هەواڵی بۆ دەنێرێت كە بەڵكو پەشیمان بێتەوە، بۆئەوەی سزای مەرگی بەسەردا نەسەپێت، بەڵام ئەو رازی نابێت و لە وەڵامدا بە نێردراوی زاهیر شا دەڵێت:
" ئەگەر بە بارتەقای كێوەكان ئاڵتوون بخەنە بەر پێم، یان هەموو شمشێرەكانی دونیا بخەنە سەر ملم و  هەموو تیرەكان دڵی من بكەنە نیشانە، تازە لەو رێیەی گرتوومەتە بەر، گەڕانەوەم نییە. ل336
جێگەی ئاماژەیە نووسەر زۆر بەجوانی توانیویەتی وەسفی ئەو دادگاییە بكات كە بۆ سوهرەوەردیی دانرا بوو، كە لەپاش دادگاییكردنەكەی سوكراتەوە، بە یەكێك لە دادگا بەدناوەكانی مێژووی فكر و فەلسەفە دادەنرێت. تێیدا فەیلەسوفێك لەبەر بۆچوونە فكرییەكانی سزای مەرگی بەسەردا دەسەپێت.

دواقسە
دیارە ئەم رۆمانە جگە لەم بابەتانەی سەرەوە، كۆمەڵێك تەوەری كۆمەڵایەتیی و فكریی و سیاسیی تر لە خۆ دەگرێت كە لێرەدا ناتوانین باسی هەموویان بكەین. من تەنها ویستم بەرچاوڕوونییەك بە خوێنەر بددەم. بەگشتیش رۆمانەكە چ لەڕووی ناوەڕۆك و شێوازیشەوە مایەی دەستخۆشییە و نووسەر ئەوپەڕی لێهاتوویی خۆی بەكارهێناوە بۆ نووسینی ئەم رۆمانە  و ناساندنی فكر و فەلسەفە و ژیانی شەخسی یەكێك لە فەیلەسوفە مەزنەكانی خۆرهەڵات و جیهان. 
لەكۆتاییدا دەستخۆشی لە كاك ئازاد بەرزنجی دەكەین بۆ ئەم كارە جوانەی، هیوای لەشسخایی و كاری جوانتری بۆ دەخوازین. 

سەرچاوە:
یەحیا یەسریبی. قەڵەندەر و قەڵا. ئازاد بەرزنجی لە فارسییەوە كردوویە بە كوردی. دەزگای غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوكردنەوە. سلێمانی 2021