بۆچی ئەمریكا ناتوانێت سووپای هاوپەیمانەكانی بوونیاد بنێت

14/09/2021

ن: راچێل تیكۆت
و: محەمەد رەحمان فەیزوڵا

ئەفغانستان تەنێ دوواین شكستە
هەوڵی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ پتەوكردنی هێزە ئەمنییەكانی ئەفغانستان تووشی كۆتاییەكی شەرمەزاركەر بوو. سووپای ئەمریكا 20 ساڵ و 83 ملیار دۆلاری خەرجكرد لە بوونیادنانی هێزێك كە لەماوەی چەند هەفتەیەكی كەمدا تووایەوە و لەو ماوەیەدا تەنیا چەند فیشەكێكی تەقاند و بۆ بەرژەوەندیی تاڵیبان دەستبەرداری وڵاتەكە بوو. داڕووخانی خێرای هێزە ئەمنییەكانی "ئەفغانستان" شتێكی نائاسایی نییە. لەڕاستیدا، بگرە نزیكە لە نەریتی ئەو هێزە ئەمنییە ناوخۆییانەی بە هاوكاریی سووپای ئەمریكا بوونیاد نراون. سێ گەورەترین هەوڵەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان بۆ بوونیادنانی سووپا هاوبەشەكان، لە ڤێتنام، ئێراق و ئێستایش ئەفغانستان، سەرجەمیان دووچاری شكستی سەرسووڕهێنەر هاتوونەتەوە. هۆكاری باش هەیە كە وێنەكانی "كابول سایگۆنی" ساڵی ١٩٧٥ و موسڵی ساڵی ٢٠١٤ دێننەوە یاد. ئەوەی سووپا پێیان دەڵێت "هاوكاریی هێزە ئەمنییەكان"، "بوونیادنانی توانای (لایەنی) هاوبەش"، یاخود "چالاكییەكانی مەشق و پڕچەككردن" وەك پایەیەكی ستراتیژییەتی بەرگریی ئەمریكا دەمێنیتەوە. گەر (ئەفغانستان و ئێراق) بەتەواوی وەلا بنێین، ئەمریكا ساڵانە ملیارەها دۆلار خەرج دەكات و هەزاران سەرباز جێگیر دەكات بە مەبەستی ڕاهێنان و هاوكاریی سووپای وڵاتانی دەرەوە لە سەرانسەری جیهاندا. هەرچەندە مەبەستی هاوكاریی لەم شێوەیە دەگۆڕێت، بەڵام ئامانجە سەرەكییەكەی؛ بریتییە لە گەشەپێدانی توانای سووپا هاوبەشەكانی بۆ لەئەستۆگرتنی ئەركی ئاسایشی ناوخۆ، ئەوەیش تا ویلایەتە یەكگرتووەكان سەرچاوەكانی خۆی بكاتە ئەولەویەتی لەپێشتر. بەڵام، كێشەكە بریتییە لەوەی زۆرینەی كات هاوبەشەكانی "ئەمریكا" ئارەزووی بوونیادنانی سوپایەكیان نییە كە توانای شەڕكردنی هەبێت. وەك "كایتلین تالماج"، پڕۆفیسۆر لە زانكۆی "جۆرج تاون" نیشانی دەدات، دروستكردنی هێزێكی كاریگەر، پێویستە سەركردە سیاسی و سەربازییەكان هانی پەرەپێدانی ئەفسەری بەتوانا بدەن، زنجیرەیەك فەرمان بسەپێنن، هانی مەشق و ڕاهێنانی سەخت بدەن و چاوێكیشیان لەسەر گەندەڵی بێت. بەڵام لە وڵاتە لاواز یاخود شكستخواردووەكاندا كە تێیدا "ئەمریكا" هاوكاریی ئەمنیی تێدا چڕ دەكاتەوە، سەرانی ئەو وڵاتانە زۆرینەی كات مانەوەی كەسایەتی و سیاسیی خۆیان دەخەنە پێش پتەوكردنی سوپای وڵاتەكانیانەوە. ئەو سەركردانە زۆرینەی كات دەیانەوێت سووپاكەیان وەك سەرچاوەیەكی پشتگیری، یاخود وەك كوتەكێك دژی نەیارە سیاسییە ناوخۆییەكانیان بەكار بهێنن. ئەو سەركردانە لەوانەیە پێشوازی لە بەخشندەیی هاوكاریی سەربازیی "ئەمریكا" بكەن، بەڵام لەهەمان كاتدا ترسیشیان لە بوونیادنانی هێزی پڕۆفیشناڵ هەیە كە هەڕەشە بخاتە سەر دەسەڵاتی خۆیان. هەر بۆیە دادخوازییەكانی ڕاوێژكارە سەربازییەكانی "ئەمریكا" پشتگوێ دەخەن و سیاسەتگەلێك پەیڕەو دەكەن كە سوپاكەیان بە لاوازی دەهێڵێتەوە.
ئەم ئاڵنگارییانە تەواو ڕوون بوون لە "ئەفغانستان".

بەدرێژایی ئەركی ڕاوێژكاریی ئەمریكا، دەركەوت ئەفسەرانی ئەفغانستان ئامادەییەكی كەمتریان هەیە لە جەنگان لە پێناو حكومەتە گەندەڵەكەی "كابول" بە بەراورد بە زامنكردنی دەوڵەمەندكردنی خۆیان، گواستنەوەی دۆلاری ئەمریكی بۆ تۆڕە چاودێرییەكانی خۆیان لەڕێی پڕۆسەی گرێبەست و تەكاندنی خەڵكی "ئەفغانستان" لە هەر بەركەوتنێكدا. لەلای خۆیانەوە سەربازەكانیش، كە بە چاوی خۆیان گەندەڵیی ئەفسەرەكانی خۆیانیان دەبینی، ئامادەیی كەمیان هەبوو لەوەی خۆیان دووچاری مەترسیی مردن بكەنەوە لەژێر فەرماندەیی ئەو ئەفسەرانەدا. بەدڵنیاییەوە ئەوكاتەش یەكە سەربازییەكانی "ئەفغانستان" ڕێكخراو نەبوون و بە ماوەیەكی زۆر بەر لە كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لەڕووی تاكتیكییەوە لاواز بوو - كاتێكیش هێزەكانی ئەمریكا كشانەوە، زۆرێك لەو یەكە سەربازییانە بڕیاریان دا دەروازەكان بەڕووی تاڵیباندا بكەنەوە. لە ئەفغانستان و ئەركە ڕاوێژكارییەكانی سەرانسەری جیهاندا، "ئەمریكا" پشت بە چەند ستراتیژییەتێك دەبەستێت بۆ هاندانی ئەو هاوبەشانەی هەوڵ نادەن. سووپای "ئەمریكا" بوونیادنانی پەیوەندی لەگەڵ سووپای وڵاتانی دەرەوە دەخاتە پێش هەر جۆرە مەرجدانانێك بۆ هاوكارییە ئەمنییەكانی و، هاوكات بەرپرسانی مەدەنیی واشنتۆنیش پەیڕەوی ئەو ڕێبازە دەكەن. دواتر ویلایەتە یەكگرتووەكان ڕاپۆرتی گەشبینانە بۆ گەلی "ئەمریكا" دەردەكات لەبارەی ئەو بەرەوپێشچوونەی لەلایەن هاوبەشە ناوخۆییەكەوە بەدی هاتووە، كە ئەوەیش تا ئەو ڕۆژە چارەنووسسازە درێژەی دەبێت كاتێك هێزەكە داوای لێ دەكرێت بە تەنیا كارەكانی ئەنجام بدات. دواتریش، سایگۆن، موسڵ، ئێستاش كابول بەم شێوەیەی لێدێت.

"ڕازیكردنی هیچ كەسێك"
سووپای "ئەمریكا" تاڕادەیەكی زۆر بەرپرسی یەكەمە لە داڕشتن و جێبەجێكردنی پڕۆگرامی هاوكارییە ئەمنییەكانی ئەمریكا. لقەكانی دیكەی حكومەتی ویلایەتە یەكگرتووەكان بەشێوەیەكی ڕێك گوێڕایەڵی سووپای ئەمریكا دەبن لەم پرسەدا؛ لەكۆتاییدا، چ شتێك دەكرێ ڕاستەوخۆتر بكەوێتە نێو بوارەكەی وەك لە بوونیادنانی سوپاكانی دیكە؟ لەڕووی پڕاكتیكییەوە، ئەوە سووپای ئەمریكایە كە لەبارەی پرسەكانی پێوەندیدار بە بەرەوپێشبردنی هێزە ئەمنییەكانیان، مامەڵە لەگەڵ سەرانی سیاسی و سەربازی دەدات. هەروەها ئەوە سووپای ئەمریكایە كە ستراتیژییەتەكانی چارەسەركردنی كێشەی هێزی هاوبەشەكانی دادەڕێژێت. ئەو ڕێبازەی ڕێنوێنیی ئەركە ڕاوێژكارییەكانی سووپای ئەمریكا دەكات ڕێگریی لە ڕاوێژكاران دەكات لەوەی شێوازی پاداشت و سزا بەكار بهێنن بۆ ڕازیكردنی سەرانی ناوخۆیی بۆ جێبەجێكردنی پراكتیزەی سەربازان، پەیڕەوكردنی زنجیرەیەك فەرمان، مەشق و ڕاهێنانی سەخت و سنوورداركردنی گەندەڵی. بۆ نموونە، كەتەلۆگێكی سووپای ئەمریكا، بە ئاشكرا ڕێگریی لە ڕاوێژكاران دەكات لەوەی بەرتیل بدەن یاخود دەسەڵاتی زۆرەملێ بەكار بهێنن، چوونكە ئەو ئەنجامانەی لەم شێوازانە بەدەست هاتوون تەنیا ئەنجامی كاتی بوون. لەبری ئەوە، پەیڕەوەكە و مەشق و ڕاهێنان ستراتیژییەك دروست دەكەن لەسەر بنەمای ڕازیكردنی پشتئەستوور بە پەیوەندیی دۆستایەتی. ڕاوێژكارە سەربازییەكانی ئەمریكا وا فێر كراون پەیوەندییان لەگەڵ هاوتاكانیان لەپێش هەموو شتێكەوە دابنێن، چونكە "متمانە و بڕوا دەستنیشانی ئەوە دەكەن ڕاوێژكارەكە تا چ ڕادەیەك دەتوانێت ئەرێنییانە كار بكاتە سەر هێزە ئەمنییە دەرەكییەكە.

   بەشێك لە ڕاوێژكارە ئەمریكییەكان هاتوونەتە سەر ئەو باوەڕەی كە پەیوەندیی دۆستانەی كەسی لەگەڵ هاوبەشەكان (چوونكە ئامرازێكە هەژموون و كاریگەری زیاد دەكات و ڕەفتاری هاوبەشەكە شێوە دەكات) وەك ئامانجی سەرەكیی ڕاوێژكاری ببینن. لەكاتی شكستخواردنی شێوازی ڕازیكردندا، ڕێنمایی ڕاوێژكاران دەكرێت خۆیان لە هەر هەنگاوێك بەدوور بگرن كە ئەگەری هەبێت ئەو پەیوەندییە بخاتە مەترسییەوە. ئەم ستراتیژییەتەی ڕازیكردنی دۆستانە بەردەوام بووە وێڕای ئەو ڕاستییەی كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا خاوەن ئامرازگەلێكە دەتوانێت كاریگەریی لەسەر هێزە ئەمنییەكانی هاوبەشەكانی هەبێت. سەرانی وڵاتانی خانەخوێ زۆرینەی كات بۆ ئاسایشی ڕژێمەكانیان و، هەندێك كاتیش بۆ بەردەوامیی خۆیان، پشتئەستوورییەكی زۆریان بە ویلایەتە یەكگرتووەكان هەیە، خۆشیان ئاگاداری ئەوەن. هەریەكە لە "نگۆ دین دایم"، سەرۆكی ڤێتنامی باشوور و، نوری مالیكی، سەرۆكوەزیرانی پێشووی ئێراق كە وڵاتی هەردووكیان لە پڕۆگرامی بەرفراوانی هاوكاریی سەربازیی "ئەمریكا" سوودمەند بوون، بەردەوام نیگەرانییان دەربڕیوە لەوەی خەریك بووە "ئەمریكا" لەسەركار لایان بدات. (نیگەرانییەكانیشیان لە شوێنی خۆی بوو؛ دایم لە ساڵی 1963ـدا لە كودەتایەكدا كوژرا كە ئیدارەی جۆن كەنەدی بەشێوەیەكی بێدەنگ گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵكرد، نوری مالیكیش لە ساڵی 2014 و دوای ئەوەی پشتیوانیی ئیدارەی ئۆبامای لەدەست دا، دەستی لەكار كێشایەوە.) گەر ترسی زۆر لەوەی لەوانەیە "واشنتۆن" لە هەر كاتێكدا بێت لە دەسەڵات بیانهێنێتە خوارەوە لەسەر مێزی گفتوگۆ خاڵی بەهێز نەداتە "ئەمریكا"، سەختە وێنای ئەوە بكرێت چی ڕوودەدات.

"بیرۆكراتی كاری خۆی دەكات"
بۆچی سووپای "ئەمریكا" درێژە بە ستراتیژییەتێكی ڕاوێژكاری دەدات كە سوودی نییە؟ هاوشێوەی زۆرینەی وڵاتانی گەورەی بیرۆكراتی، ئەمریكا دەیەوێت ئەو شێوازانەی كاركردن بەدامەزراوەیی بكات كە خزمەتی بەرژەوەندییەكانی دەكەن  لە هەلومەرجی ئەمریكادا، ئۆتۆنۆمی، شكۆ و دەستگەیشتن بە سەرچاوەكان. سوپا ئەو مەرجانەی كاركردنی ستاندارد دادەڕێژێت كە خزمەت بە بەرژەوەندییە بیرۆكراتییەكانی دەكەن و، ئەو مەرجانەی كاركردنی ستانداردیش بەردەوام دەبن، مەگەر ئەوەی سەركردە مەدەنییەكان بە ڕژدی هەوڵی گۆڕانكاری بدەن. لەوانەیە شێوازی ڕازیكردنی بەرانبەر لەڕێی پەیوەندیی دۆستانەوە كاریگەرییەكی كەمی لەسەر سەرانی نێوخۆیی وڵاتان هەبێت، تا سووپای باشتر بوونیاد بنێن، بەڵام خزمەت بە بەرژەوەندییە بیرۆكراتییەكانی سووپای ئەمریكا دەكات. ئەم شێوازە نەرمە درێژە بە ڕێزگرتن لە یەكدی دەدات لەگەڵ سەركردە نێوخۆییەكان و شێوازێكی هاوبەشیی هاوئاهەنگ پەرە پێدەدات كە تەووای هەوڵە ڕاوێژكارییەكە دەكاتە یاسایی. لە بەرانبەردا، ئەو سەركردە ناوخۆییانەی وڵاتان كە هەڕەشەی كەمكردنەوەی پشتیوانی دەكەن ئەگەری ئەوەیان لێ دەكرێت ببنە هۆی پچڕاندنی ڕێوشوێن و پەیوەندییەكانی خودی ویلایەتە یەكگرتووەكان.لەوانەیە ڕێگەیەكی خۆسەپێنەرانەتری ڕاوێژكارییش پشكۆی بڵێسەی گەورەی لێ بكەوێتەوە كە پێویست بەوە بكات "واشنتۆن" سەرنج بخاتە سەر هەوڵە ڕاوێژكارییەكە و، مەترسیی دەستتێوەردانی مەدەنی زیاد بكات. 

گەر بە چاوی تیۆری ڕێكخراوەیی لێی بڕوانین؛ قوتابخانەیەكی هزرە تیشك دەخاتە سەر ئەوەی دوژمنایەتیی نێوان بیرۆكراتەكان و پرۆسە بیرۆكراتییەكان بە چ شێوازێك دەبێتە هۆی داڕشتنی سیاسەتی دەرەوە هاوشێوەی هەمان نەخۆشی، ژمارەیەك كێشە لەگەڵ هاوكاریی ئەمنی دێنە ئاراوە. بۆ نموونە، بەشێك لە ڕەخنەگران گەشتە كورتخایەنەكانی ڕاوێژكارە سەربازییەكان وەك هۆكارێكی شكستی ئەركەكانی مەشق و پڕچەككردن دەهێننەوە. ڕەخنەگران ڕاست دەكەن كە ئاماژە بەوە دەكەن گەشتی كورتخایەن بەهیچ شێوەیەك یەك ناگرێتەوە لەگەڵ تیۆری ڕاوێژكاریی كاریگەری خودی سوپادا، كە دەوەستێتە سەر پەیوەندیی كەسی لەسەر ئاستی جیهاندا. بەڵام گەشتە كورتخایەنەكان بە باشترین بەرهەمی لۆژیكێكی ڕێكخراوەیی دادەنرێن؛ لەڕێی هێشتنەوەی هێزەكان بۆ ماوەیەكی كەم، سووپا خۆی لە بەرپەرچدانەوەی نەرێنی بەدوور دەگرێت، كە لەڕێی گەشتی درێژخایەنەوە بەشێوەیەكی حەتمی دووچاریان دێتەوە. ئامانجی سوپا كەمكردنەوەی سەرئێشەی بیرۆكراتی و جێبەجێكردنی ئەو ڕێوشوێنە ستانداردانەی كاركردنە كە دەتوانێت درێژەیان پێبدات، تەنانەت گەر ئەو ڕێوشوێنانە لە خودی تیۆری سەركەوتنی سوپاشدا جیابووبێتنەوە.

"وڵاتانی هاوبەشی ئەمریكا زۆرینەی كات نیازی بوونیادنانی سووپایەكیان نییە كە بەڕاستی توانای شەڕكردنی هەبێت"

خواستی سووپای "ئەمریكا" لە ڕاگەیاندنی بەردەوامی پێشوەچوون لە ئەركە ڕاوێژكارییەكاندا، وێڕای كەموكوڕیی ئاشكرا، خزمەت بە ئامانجە بیرۆكراتییە هاوشێوەكان دەكات. لەمیانەی ڕاگەیاندنی پێشوەچوونێكی خاو، بەڵام جێگیر، سووپای ئەمریكا خۆی لە دژی ڕەخنە، دەستتێوەردان و پچڕان دەپارێزێت. جۆن سۆپكۆ، پشكێنەری گشتیی تایبەتی ئەمریكا بۆ بوونیادنانەوەی ئەفغانستان پێیوایە كە سوپای ئەمریكا "دەیزانی كە سوپای ئەفغانستان چەند لاوازە، بەڵام بەردەوام "لیستی ئامانجەكانی دەگۆڕی" لەبارەی ڕاگەیاندنی بەرەوپێشچوونەكانی بە مەبەستی نیشاندانی سەركەوتن، تەنانەت گەر ئەوەیش شكستی بهێنایە، ئامرازی خەمڵاندنەكەی پۆڵێن دەكرد. جۆن دەڵێت؛ " گەر بەرەوپێشچوونێكت بەدەست بهێنایە، دەتتوانی (لەبارەی دۆخی خراپی سوپای ئەفغانستانەوە) بزانیت، بەڵام هاووڵاتییەكی ئاسایی ئەمریكی، باجدەرێكی ئاسایی، ئەندامێكی ئاسایی كۆنگرێس، كەسێكی ئاسایی كارمەندی باڵیۆزخانە نازانێت سووپای ئەفغانستان تا چ ڕادەیەك لاواز بووە ".هەڵسەنگاندنە خراپەكانی ئەركی ڕاوێژكاری لە "ئەفغانستان" حاڵەتێكی جیا و بواردوو نین، بەڵكوو یاسایەكی گشتیی ئەركە ڕاوێژكارییەكانی ئەمریكان. لە وڵاتی ئێراق، هەڵسەنگاندنەكانی سووپای ئەمریكا تیشكیان خستبووە سەر چەند پێوەرێك، بۆ نموونە، ئایا هێزە ئەمنییەكان كەرەستە و سەربازی پێویستیان هەیە بۆ ئەو ئەركەی دەسەڵاتیان پێدراوە یاخود نا. ئەم ڕاپۆرتانە سیستەمێكیان بەخشیە سوپاكە بۆ پشتیوانیكردنی بەرهەمهێنانی ڕۆتینی ڕاپۆرتە گەشبینەكانی بەرەوپێشچوون. بەڵام، بەشێك لە ڕاوێژكارەكانی "ئەمریكا" لە "ئێراق" پێیانوابوو كە هەڵسەنگاندنەكانیان دۆخی ڕاستەقینەی هێزە ئێراقییەكانی دەستنیشان كردووە. یەكێك لە ڕاوێژكارێكی پێشووی ئەمریكا لە ئێراق دەڵێت، "ئایا هێزە ئەمنییەكانی ئێراق بەتەواوی پڕچەكن؟ من دەڵێم، بەڵێ، بەتەواوی پڕچەكن، بەتەواوی پڕچەكن بە چەكدارەكانی میلیشیاكان".

هەلومەرجە هاوشێوەكان لە وڵاتی ڤێتنامیش سەرسامكەرن. جەنەڕاڵ "ویلیام وێستمۆرلاند"، فەرماندەی هێزەكانی "ئەمریكا" لە "ڤێتنام" بەردەوام گازاندەی لە بێتوانایی فیرقەی ڕاهێنانی ئەفسەران دەكرد، كەچی هەر پشتی بەو سیستەمی هەڵسەنگاندنە دەبەست كە چەند پێوەرێكی وەك گەیشتنی چەكی M16 وەك بەڵگەی بەرەوپێشچوون دەهێنایەوە. هاوكات بە ئاشكرا ڕێگری لە ڕاوێژكارە ئەمریكییەكان دەكرد لەوەی پەنا ببەنە بەر هەڕەشەی كشاندنەوەی تیمە ڕاوێژكارییەكانیان بە مەبەستی هاندانی ئەو ئەفسەرە ڤێتنامییانەی هاوكار نەبوون، ئەوەیش دوای ئەوەی هەوڵی لەو شێوەیە كاریگەری خراپی لە واشنتۆن لێكەوتەوە. سووپا خۆی لە ڕەخنەی دەرەكی پاراست و دواتر ڕۆبێرت كۆمەر، وەزیری بەرگریی ئەمریكا خستیە نێو ڕاپۆرتی 'توێژینەوە و بەرەوپێشچوون'ـی ساڵی 1972 لەبارەی جەنگەكەوە، بیرۆكراتی كاری خۆی كرد. لەكۆتاییدا؛ ئاڕاستەكردن و چاودێریكردنی داڕشتن و جێبەجێكردنی ستراتیژییەتی ڕاوێژكاریی سووپای ئەمریكا دەكەوێتە سەر سەركردە مەدەنییەكان. بەڵام، نەریتە هەنووكەییەكان لە پەیوەندییە مەدەنی، سەربازییەكانی ئەمریكا بەو واتایە دێن كە ئەركەكانی مەشق و پڕچەككردن پەیڕەوی لە شێوازێكی خەمناككەر و ناسراو دەكەن. سەرەتا، سەركردە مەدەنییەكان ئەركە سەختەكەی بوونیادنانی هێزە ئەمنییەكان لە نەتەوە بێ ڕەگەزنامەكان بە پێنتاگۆن (وەزارەتی بەرگریی ئامریكا) دەسپێرن، كە لەوانەیە لە هەندێ باردا كارێكی مەحاڵ بێت. دواتر، لە جێبەجێكردنی پڕۆگرامی هاوكارییەكەدا ملكەچی سووپای ئەمریكا دەبن. بە سەرهەڵدانی بەڵگە لەبارەی شكستی سووپای ناوخۆیی، سەركردە مەدەنییەكان تا دێت زیاتر بەگومان و نائومێد دەبن، بەڵام زۆرینەی كاتیش دەست ناخەنە نێو وردەكارییەكانی سەربازییەوە. لەبری ئەوە، تاڕادەیەكی زۆر هەڵسەنگاندنە گەشبینە سەربازییەكانی ئەمریكا دووبارە دەكەنەوە لەبارەی گەشەسەندنی هێزی هاوبەشە ناوخۆییەكە تا ئەو بەتەواوی هەرەس دەهێنێت.

"ئەمریكا وانەی خۆی فێردەبێت؟"
لەوانەیە هەوڵی هاوكاریی سەربازی لە ئەفغانستان بە كۆتا هاتبێت، بەڵام هەوڵەكانی بوونیادنانی توانای هاوبەشە ئەمنییە ناوخۆییەكان وەك كۆڵەكەیەكی ستراتیژییەتی بەرگریی ئەمریكا دەمێنیتەوە. ئەگەر "ئەمریكا" لە شكستە بەردەوامەكانی ئەركە ڕاوێژكارییەكانییەوە فێر نەبێت، ئەوا نابێت پێشبینیی ئەنجامێكی جیاوازیش بكات لە هەوڵە بەردەوامەكانی.

شارەزایان و ڕاهێنەران ژمارەیەك ڕێنماییان پێشنیاز كردووە كە بەشێوەیەكی تەواوەتی چارەسەری بنەڕەتیی كێشەكانی هاوكاریی هێزی ئەمنی ناكات. تا ئەوكاتەی سەركردە ناوخۆییەكان ئارەزوویان لە بوونیادنانی سووپای كاریگەر نەبێت، وەبەرهێنانی پارە و سەرچاوەی زیاتر لە ئەركە ڕاوێژكارییەكان هیچ سوودێكی نابێت. هەوڵەكانی كەمكردنەوەی پشتبەستنی هاوبەشە ناوخۆییەكان بە هێزی ئاسمانیی ئەمریكا و هێزەكانی دیكە تەنها بەشێكی بچووكی كێشەكە چارەسەر دەكات، لەكاتێكدا چارەسەركردنی پرسە ناوخۆییە بنەڕەتییەكە بە چارەسەرنەكراوی دەمێنێتەوە. درێژكردنەوەی ماوەی گەشتەكانی ڕاوێژكارەكان و ڕاكێشانی باڵاترین هێزەكان جیاوازییەكی كەم دروست دەكات گەر ئەو ڕاوێژكارانە بەردەوام بن لە تەنیا پشتبەستن بە هێزی قایلكەریان بۆ قایلكردنی سەركردە ناوخۆییەكان بۆ بەهێزكردنی سوپاكانیان. لەبری ئەوە، پێویستە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دووبارە هەڵسەنگاندن بۆ ئامانجی پڕۆگرامەكانی مەشق و ڕاهێنانی سوپاكەی بكات. بە لەبەرچاوگرتنی سرووشتی هەڕەشەكە و شێوازی گونجانی لەنێو سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، لەوانەیە بوونیادنانی سووپایەكی گەورە و پڕۆفیشناڵ كارێكی نە كردەیی و نە پێویستیش بێت. لە هەندێ حاڵەتدا، لەوانەیە ژیرانەتر بێت گەر ئەمریكا تیشك بخاتە سەر بوونیادنانی چەند یەكەیەكی كاریگەر بۆ مەبەستی كاركردن بە پشتیوانیی ئەمریكا. بۆ ئەو ئەركە ڕاوێژكارییانەی "ئەمریكا" لە داهاتوودا بڕیاری ئەنجامدانیان دەدات، دەبێت دەستبەرداری سیاسەتە فرە سادە و ساكارەكەی بێت و لەبری ئەوە سیاسەتی قایلكردنەكەی بە بەكارهێنانێكی سیستەمبەندی هاندەرەوە هاوپێچ بكات. بۆ نموونە، بەرپرسان دەتوانن پەنا ببەنە بەر یەكێك لە باشترین نموونەكانی ئەم ڕێبازە؛ ئەركەكانی سووپای هەشتی ئەمریكا بۆ مەشق و ڕاهێنانی سوپای ئەمریكا لە ساڵی 1948 بۆ ساڵی 1953.

"ئەگەر ئەمریكا لە شكستە بەردەوامەكانی ئەركە ڕاوێژكارییەكانییەوە فێر نەبێت، ئەوا نابێت پێشبینیی ئەنجامێكی جیاوازیش بكات لە هەوڵە بەردەوامەكانی"
تەنانەت دوای هێرشی كۆریای باكووریش لە ساڵی 1950ـدا، سەركردە سیاسی و سەربازییەكانی "كۆریای باشوور" بەشێوەیەك كەوتبوونە نێوان پاڵنەرە نەتەوەیی و تاكەكەسییەكان كە هێزە سەربازییەكانی لاواز كردن. بەڵام بەپێچەوانەی سووپای ئەمریكا لەمڕۆدا، جەنەراڵە ئەمریكییەكان و ڕاوێژكارە تاكتیكییەكان لەوكاتەدا شێوازێكی بەزەبریان گرتەبەر؛ جەنەراڵ جەیمس ڤان فلیت، فەرماندەی سوپای هەشتەمی ئەمریكا فەرماندەیی ڕاستەوخۆی سووپای كۆماری كۆریا-ی گرتە دەست و، وەك هەوڵێكیش بۆ دڵنیاكردنەوەی ئەوەی ئەفسەرە بەتواناكان پلەیان بۆ فەرماندەییە باڵاكان بەرز ببێتەوە و سووپا لە بەسیاسیكردن بپارێزرێت، جەنەراڵ جەیمس هەڕەشەی كەمكردنەوەی هاوكارییەكانی كرد. لەسەر ئاستی تاكتیكیش، ڕاوێژكارە سەربازییە ئەمریكییەكانی گرووپی ڕاوێژكاریی سوپای كۆریا بەهەمان شێوە هەوڵی هاندان و قایلكردنی هاوتا كۆرییەكانیان دا، بەڵام كاتێك هەوڵی قایلكردن شكستی هێنا، هەڕەشەی بڕینی هاوكارییەكانی ئەمریكایان كرد لە یەكەكانی كۆریای باشوور، ئەوەیش بە مەبەستی ناچاركردنی ئەفسەرەكان بۆ جێبەجێكردنی فەرمانەكانیان. تا ساڵی 1952، بە دەگمەن ئەفسەرانی سووپای كۆریای باشوور بەبێ ڕەزامەندیی سوپای هەشتەمی ئەمریكا پلەیان بەرز دەكرایەوە و، تا ناوەڕاستی ساڵی 1953ـش، هاوبەشە ناوخۆییەكە بووە هێزێكی شەڕكەری بەهێز. 

هەمیشە فاكتەر و سنووربەندیی ئاڵۆز هەن بۆ بەروارە جیاوازەكان. ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە كات و شوێنێكی جیاوازدا سووپای كۆریای باشووری بوونیاد نا و، مەبەست لێی ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەیەكی جیاواز بوو وەك لەوەی ئەمریكا لە (ئەفغانستان و ئێراق) ڕووبەڕووی بووەوە. ڕێبازی بەزەبری سووپای ئەمریكا لە كۆریا لەوانەیە بەو ڕاستییە كێشرابێت كە تەواوی یەكەكانی ئەمریكا بە داتاشینی سووپای كۆریای باشوور ڕووبەڕووی هەرەسهێنان بوونەتەوە لە بەرەكانی بەرەكانی پێشەوە،  هەڕەشەیەكی دەستبەجێ و فیزیكی بۆ سەر ژیانی ئەمریكییەكان كە لە شەڕەكانی داهاتوو زیاد نەبێت. هەرچەندە لەوانەیە بژاردەی فەرماندەیی ڕاستەوخۆی تەواوی سووپای وڵاتە هاوبەشەكانی "ئەمریكا" شتێكی كردەیی نەبێت بۆ ئەو وڵاتە، بەڵام شتانێكی زۆر هەن كە "ئەمریكا" دەتوانێت لە ئەزموونە ڕاوێژكارییەكەی لە كۆریا وانەی لێ وەربگرێت. بە دیاریكراوی، دەتوانێت ئەو وانەیە وەربگرێت كە ئەوە تەنیا ڕێبازی قایلكردنی دۆستانە نەبوو بووە هۆی شێوەگۆڕینی سووپای كۆماری كۆریای باشوور، بەڵكوو جێبەجێكردنی سیستەمبەندی هاندەریش بەشدار بوو لەو كردەیە.

دەكرێ ڕێبازێكی لەو چەشنە كاریگەریی بەشێك لە پڕۆژەكانی هاوكاریی هێزە ئەمنییەكان زیاد بكات. لێ ویلایەتە یەكگرتووەكان بژاردەیەكی دیكەی لەبەردەمدایە؛ دەتوانێت تێكڕای ئەركەكانی مەشق و پڕچەككردن كەم بكاتەوە. لەبری بەكارهێنانی ئەركە ڕاوێژكارییەكان وەك بژاردەی پەسەندی چارەسەركردنی هەڕەشە ئەمنییەكانی ناوخۆی وڵاتانی هاوبەشی ئەمریكا، دەتوانێت ئەو چەشنە پڕۆگرامانە بۆ ئەو وڵاتانە گڵ بداتەوە كە دامەزراوەی نیشتیمانیی بەهێزیان هەیە و ئارەزوویان بۆ بوونیادنانی سووپای بەهێزتر نیشان داوە. ئەم ڕێڕەوە سەر دەكێشێت بۆ كۆتاییهێنان بە زۆرینەی پڕۆژە هاوكارییە ئەمنییەكانی ئەمریكا، لەنێویدا هەوڵە بەردەوامەكانی بوونیادنانی هێزە ئەمنییەكانی ئێراق.

بەگشتی، هەوڵەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی "ئەمریكا" بۆ مەشق و پڕچەككردنی سووپای وڵاتانی دەرەوە بەهۆی پاڵنەری لۆژیكی بیرۆكراتییەوە بووە نەك ستراتیژیەتێكی تێر و تەسەل. كەوتنی كابول شتانێكی زیاتر لە پووكانەوە و گەنینی دەرخست لەنێو سووپا دروستكراوەكانی دەستی "ئەمریكا". هاوكات پووكانەوە و گەنینی لەنێو شێوازی ئەمریكاش لە دروستكردنیاندا دەرخست.

پرۆفایل:
 ڕاچێڵ تێكۆت
یاریدەدەری پڕۆفیسۆر لە كۆلێژی بواری جەنگی دەریایی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.
دكتۆرا پەیوەندی نێودەوڵەتی و توێژینەوەی ئەمنی