دیموكراسیەتی چەلەحانێ

14/09/2021

پەیكار عوسمان
- دیموكراسی بە مانای حوكمی گەل، لەباشترین نمونەكانیشیدا، كەلێنی تێدایەو جێگای پرسیارە، چجای فۆڕمە ڕووكەشی و خراپەكانی!
مەسەلەن ئایا حوكمی گەل چیە؟ دەسەڵات و ململانێ ی ئینسانەكانی كۆمەڵگایە، یان دەسەڵات و ململانێ ی مێگەلەكانی كۆمەڵگا؟ ئایا دیموكراسی، بواری باڵابوونی مرۆڤەكانە، یان شوێنی هەژمونی حەشامەتەكان؟

- بەینی خۆمانبێ دیموكراسیەتیش كەمی نەكردوەو بەقەت نادیموكراسیەت، مێگەلسازەو ئەمیش كارگەیەكی تری تواندنەوەی مرۆڤە لەناو حەشامەتداو لێرەدا دیموكراسییش هاوشانی نادیموكراسی، درێغی نەكردوە لە تۆپەڵكردنی ئینسانەكان و لێدان لە تاكێتی ئەوان. بەڵام بە شیوازی خۆی، كە شێوازێكی ناڕاستەوخۆ و فریودەرە!

- نادیموكراسی لە سادەترین پێناسەیدا بریتییە لە شكاندنی تاكەكان و دروستكردی مێگەلێكی گەورە لە پارچەكانی. كاتێكیش ئەم مێگەلە گەورەیە، وردئەبێتەوە بۆ چەن مێگەلێك،، درۆ ئەوەیە ئەم فرەمێگەلییە، وەكو فرەیی دیموكراسی و وەكو فەزیلەتێكی سیاسی وێنابكرێ! 

- "دیموكراسی" بڕوابوون بە فرەییەو "مێگەل" سەپاندنی یەكڕەنگییە. لە فرەمێگەلییشدا، مێگەلەكان لە پەیوەندییەكی ناچارانەدان و هەر یەكەیان خەو بە سڕینەوەی ئەوانیترو یەكڕەنگكردنی دنیاكەوە ئەبینێ بەڵام ناتوانێ. فرەییەكەش لە هاوكێشەی هێزو لەم نەتوانینەوە دروستبووە، نەك لە ئارگۆمێنتی عەقڵی و ئیلتیزامی ئەخلاقیی و پەیمانی مەدەنییانەوە.

- هەڵبژاردنیش حەلەبەی ئەم یارییە ناشرینەی مێگەلەكانەو هیوا هەڵچنینیش لەسەر هەڵبژاردن، بێ ئاگایی یان خۆ گێلكردنە لەو یارییەیە. پرسیارە جدییەكەش بەشداری و بایكۆت نیە، چونكە ئەمە سەرەوەی شتەكەیەو كێشەكە لەژێرەوەیدایە. مەسەلەكە ئەوەنیە دەنگ بدەین یان نەیدەین، بەكێ ی بدەین و بە كێ ی نەدەین.. مەسەلەكە ئەوەیە، چۆن ژێرەوەی یارییەكە بگۆڕین، بۆئەوەی سەرەوەی، مانایەك پەیدابكاو لەم پووچێتییەی سیاسەت نەجاتمان ببێ! 

- كاتێ خوێكە، هەر ڕق و دەمارگیری و سەنگەرگرتن و دابەشكاری ڕەش و سپیانەی دنیابێت، ئیتر چێشتەكە هەرچی بێت، هەمان تامی هەیە. ئا لێرەشەوەیە كە دژە تەقلیدییەكانی دنیای ئێمە، فەرقییان نیەو هەمان بێتامن! چەپ و ڕاست، ئیسلامی و علمانی، قەومچی و دژەقەومی، پارتی و دژەپارتی، دەسەڵات و موعارەزە.. كاتێ ئەمانە، جگە لە شەیتاندن هیچی تریان پێ نەبێ بۆ یەكترو ئاشی هەموویان هەر ڕق بیگێڕێ، ئیتر هەمووی، هەمان تاس و حەمامەو تەنیا ڕەنگی خاولی و پەشتەماڵەكان جیان!

- مەسەلەكە ئەوەنیە كە بەشداری یان بایكۆت چی لە دنیاكە ئەگۆڕێ، مەسەلەكە ئەوەیە چی لە تۆدا گۆڕاوە؟ ئەگەر نەگۆڕەكەی تۆ، هەر ڕق و دەمارگیری و بەرژەوەندی بێت، ئیتر بەشداری و بایكۆت فەرقێكی نیەو تۆ بە هەردوكیان هەر جەبهەیەكی تری ڕقهەڵڕشتن ئەكەیتەوە.

- لەنێوان دووڕیانەكاندا، حەلی ئێمە ڕێگای سێیەم نیە، لە غیابی عەقڵ و لە وجودی ڕقدا، ڕێگای چوارو پێنج و هەزاریش هەر ئەگاتەوە هەمان چاڵی تاریك. چارەسەر ئەوەیە هەموو ڕێگاكان، لە ڕقەوەناو لە عەقڵەوە پیای بڕۆینەوە.

- سەیركە پاڵەوانەكانی ئێمە لە هەموو ئاڕاستەكان، ئەوانەن كە وەتەری ڕق ئەژەنن. چونكە لە ئەساسەوە عودەكەی ئێمە، هەر ئەو تەلەی پێوەیە بۆیە هەر ئەو ئاوازەی ئەگات. ئێمە پێویستە تەلی هۆشیاریی ببەستین بۆئەوەی دنیاكە بڕێك ئارامبێتەوەو خۆت ببیتە كاراو پاڵەوانی بیركردنەوەی خۆت، چیتر بەركاری چەلەحانێ ی پاڵەوانەكانی ڕق نەبیت!

- ئەوە باشە كە هەڵبژاردن جیاكاریی ناكاو لە دەنگا هەمووان یەكسان ئەكاتەوە. بەڵام ئەوە خراپە كە عادەتەن "زۆرینە" جسمێكی مێگەلیی و ئیحساسییە، نەك جسمێكی مرۆیی و عەقڵیی. لێرەشدا ئەبێ بنەمای دیموكراسی تاكبێ و یاساكانی یارییەكە بە جۆرێك دابڕێژرێن، كە تاك بپارێزن لە هەژموونی مێگەلەكان. بەڵام كە دیموكراسی كورتكرێتەوە لە هەڵبژاردنداو هەڵبژرادنیش جەولەیەكی تری مێگەلسازی و سەركەوتنی كۆمەڵگاو ئایدۆلۆژیاو حیزب و خێڵ بێت بەسەر تاكدا، ئیتر پرسیارە گەورەكە ئەكەوێتە سەر خودی هەڵبژاردن و دیموكراسی، نەك ئەو پرسیارە بچوكەی كە بەشداری بكەم یان بایكۆت!

- هەڵبژاردن بایكۆت دەنگدان دەنگنەدان دەنگ سوتان.. ئەمانە سەرەوەی مەوزوعەكەن، ژێرەوەی دیموكراسی ئێمە، ئەوەنیە كە پێویستە ئەوە بێت. كێشەكەش لەو ژێرخانەدایە نەك لەو چەلەحانێیەی لە سەرخانەكە ئەگوزەرێ. ژێرخانی دیموكراسی، تاكێكی ئازادو ئاگای تێدایە كە ئەگەر لە هەڵبژاردنێكیشدا بڕیاری هەڵە بدات، لە هەڵبژاردنی دواتردا ڕاستی ئەكاتەوەو كۆی یارییەكە لە بەرژەوەندی ئەم تاكە ئازادەیەو تاكو دووبارەش بكرێتەوە تاكێتی ئەو ئامادەتر ئەبێت. 

- بەڵام لە كۆمەڵگا تەقلیدییەكاندا، حەڵقەی یەكەم ئەو تاكە ئازادە نیەو یارییەكە هەر لەسەرەتاوە بە مێگەل دەستپێئەكاو هەر بە مێگەلیش كۆتایی دێت. دووبارەكردنەوەشی لە بەرژەوەندی مێگەلەكاندایە نەك ئینسانەكان. پرسیارەكەش ئەوەنیە كە هەڵبژاردن باشە یان خراپ، پرسیارەكە ئەوەیە تۆ خۆت چیت و لەكوێوە ئەچیتە ناو یارییەكە؟ 

- كاتێ لە عوقدەو ڕق و دەمارگیرییەوە بۆی ئەچیت، ئیتر بەشداری و بایكۆت فەرقی نیە، چونكە پەرچەكرداری سوزداری و ڕقاوی، كوێرو نائازادترگایە. بەڵام كاتێ لە ڕێگای عەقڵ و هۆشیارییەوە خۆت ئازاد ئەكەیت لە فەوزاكەو وێنەكە لە ئارامییدا ئەبینیت، ئیتر ئەوەی كە ئەیكەیت خۆتیت، دیموكراسیش لەو خۆتەوە دەستپێئەكاو بەبێ ئەو خۆتە باسكردن لە دیموكراسی فریودانە!

- فەوزا پێوەرێكی باشە بۆ پێوانی شتەكە. جەماعەتی ڕقبازی و هاشوهوش و حەماسەت و یاریكردن بە عاتیفە.. "لە هەموو لاكانەوە" ئەگەرچی لەبەرچاوی تۆدا نمایشی ململانێیەكی توند ئەكەن، بەڵام لەڕاستیدا ئەمانە هەموویان پێكەوە، بەرەی نادیموكراسی و مێگەلسازی و لێدانی عەقڵ و ئاگایی ئینسانی ئێمەن و بە هەموویان نایەڵن ساتێكی ئارام دروستببێ كە ئینسانی ئێمە بیری تێدا بكاتەوەو بەر وجودی تاكانەی خۆی بكەوێ و بچێتە ناو دیموكراسییەوە!

- ئەوەش لەناو هەموو ئاڕاستەكاندایەو شەپۆلێكە لە هەموو لایەكەوە هێرشمان بۆ دێنێ نەك تەنیا لە لایەكەوە. كاری ئێمەش ناسینەوەی ئەو شەپۆلەو خۆپاراستنمانە لەوەی كە ژەهراوی و ئاڕاستەمان بكات. كە ئەوەمان كرد ئیتر لە بەشداری و بایكۆت و هەموو ئاڕاستەكاندا، مرۆڤی ئێمە ئامادە ئەبێ و ئەوەی كە هەیە هەمووی بنیاتنەرو قازانجە. كە ئەوەشمان نەكرد، ئیتر شەپۆلی ڕق ڕامان ئەماڵێ و لە هەموو ئاڕاستەكاندا شتەكە هەر مێگەلی و ناعەقڵانییەو هەر زەرەرە.

- مەسەلەكە ئەوەنیە كە بەشداری باشە یان بایكۆت، مەسەلەكە ئەوەیە كە تۆ لەكوێوە بەشداری و بایكۆتەكە ئەكەیت. لە كارایی و هۆشیارییەوە، یان لە گیرفان و پەرچەكرداری ڕقاوی و مێگەلییەوە. بایكۆت و بەشداری، هیچیان خۆی لە خۆیدا نە عەیبەیە نە هەڵوێستی باڵا. ئەوە ئاستی هۆشیاریی تۆیە قیمەتی بەشداری و بایكۆت دیاری ئەكات.

- سەیرێكی چواردەورت بكە، كەسانی وا بانگەشەی بایكۆت ئەكەن، لەگەڵ كۆیلەیەكی حیزبا بیگۆڕیتەوە زەرەرتەو هەردوكی هەمان عەقڵیەتە. ئەوەشی كە گرنگە، ئەوەیە ئێمە چۆن بگەینە عەقڵیەتێك كە گشتییانەبێت نەك مێگەلییانە. ئاخر ئەوەی كە مێگەلییانەیە لەسەر ختوكەی ئیحساس وەستاوەو ئەوەی كە گشتییانەیە لەسەر ئارگۆمێنتی عەقڵ وەستاوە. هەروەها چۆن بگەینە بڕیارێك كە خودییانەبێت بە مانای ئیرادەو ئاگایی، نەك بە مانای بەرژەوەندی و خۆپەرستیی.

- یەعنی هۆشیاری ئینسان سەنگی مەحەكەو هۆشیاریش ئەكەوێتە ئارامییەوەو هاشوهوش بە هیچ بارێكا ڕەبتی بە هۆشیاری تاك و چاكەی گشتییەوە نیە. مەسەلەن ئێمە پێشئەوەی بایكۆتی هەڵبژاردن بكەین، ئەبێ بایكۆتی هاشوهوش بكەین و خودی حەملەی بایكۆت نەكەین بە جەبهەیەكی تری چەلەحانێ و ڕقبازی و بردنی هۆشی ئینسانەكان.

- ئێمە بۆ ئەم هەڵبژاردنەو بۆ ژیان بە گشتی، پێویستمان بە بڕێك ئارامییە. حیزب و ڕاگەیاندن و پەیج و سیاسەت و ئایدۆلۆژیاش، هەمووی بە خەستی لەناو پیشەسازی فەوزادایەو ژاوەژاو بەرهەمئەهێنێ. ئێمە تەنیا پێویستمان بە بایكۆتی فەوزایەو هیچی تر. كە بایكۆتی فەوزامان كرد، ئیتر دەنگدان و دەنگنەدان كێشەیەك نیەو نابێتە بەشێك لە فەوزاكە. بەڵام كە بایكۆتی فەوزامان نەكردبێ، ئیتر ئەوەی كە ئەیكەین و نایكەین، ئەچێتەوە خزمەتی فەوزاو خراپتركردن.