بەنجی نیوە یاخود نیوبەنج چی یە؟

14/09/2021

د. هەڤین كەمال شاه
بریتییە لە سڕكردنی بەشی خوارەوەی لەش،  لەناوكەوە بەرەو خوار،  ئەویش لەریگای پیدانی مادەیەكی سڕكەڕ لە ڕیگای پشتەوە بوناو ئەوشلەیەی دەوری دڕكەپەتك ئەدات(spinal anesthesia )، یاخود بوناوئەوبوشاییەی لەنیوان دركەپەتك وئەو پەردەیەی دەوری ئەدات(  epidural anesthesia) وئەویش بەهۆی  دەرزیەكی تایبەتەوە.

سودەكانی نیوبەنج:
۱ـ نەخوش هۆشی تەواوی دەبێت وئەتوانیت ئاگای تەواوی لە نەشتەرگەریەكە هەبێت.
۲ـ هەناسەدان ناوەستێت وپێویست بەهەناسەدانی دەستكرد ناكات.
۳ـ كونتڕۆڵكردنی ئازار بەشیوەیەكی باشتر وەك لە بێهۆشكردنی گشتی .ئەویش بەهوی ئەوەی تا چەند كاتژمێرێك  دوای نەشتەرگەریەكەش  نەخوش ئازاری نابێت، بەپێچەوانەوە لە بیهوشكردنی گشتی دا پیویستی بە دەرزی ئازارشكێن دەبێت.
٤ـ گەرانەوەی جولەی ریخوڵەكان بەشێوەیەكی خیراتر،كەئەمیش وادەكات بەشیوەیەكی خیراترنەخوشەكە بتوانیت بخوات وبخواتەوە.
٥ـ نەبونی مەترسیەكانی بیهوشكردنی گشتی بەتایبەتی لە كەسی بەتەمەن دا،یاخود لەو نەخوشانەی كەنەخوشی تریان لەگەڵدایە وەكو: شەكرە ،نەخوشیەكانی سنگ، نەخۆشییە درێژخایەنەكان..هتد. 
٦ـ كەمكردنەوەی ڕێژەی پیدانی ئەودەرمانانەی پیویستە لەڕێی خوێنهێنەرەوە بدرێت لەكاتی بێهۆشكردنی گشتیدا،  كە لەوانەیە زیانی لاوەكیان هەبێت وەك ڕشانەوە ودڵ تێكەڵهاتن.

ئاكامە نەخوازراوەكانی بەنجی نیوەیی:
۱ـ دابەزینی فشاری خوێن : زورجار ڕوئەدات لەكاتی  نەشتەرگەری داو بەئاسانی چارەسەر دەكرێت ئەویش بەپێدانی شلەمەنی پێویست لەڕێگەی دەمارەوە.
۲ـ سەرئێشەو و ڕەق بونی ماسولكەكانی‌ مل : ئەمەش ڕوودەدات لە( ١كەس لە ٢٠٠یاخود ٣٠٠ كەسدا)كە نیوبەنج وەردەگرن،  لەژنە گەنجەكان لەكاتی منداڵبوندا زیاتر و لەبەتەمەنەكاندا كەمتر ڕوودەدات.  جۆر و قەبارەی ئەو دەرزیەی بەكاردێت كاریگەری هەیە لەسەر دروست بونی سەر ئێشەكە،  وە هەروەها زوو هەستانی نەخوش وسەر بەرزكردنەوەی پیش ئەو ماوەیەی بوی دیاری دەكرێت لەهەندێك جاردا. 
۳ـ دومەڵ یاخود كوبونەوەی خوێن لە وشوێنەی دەرزی نیو بەنجی تێدا كراوە كەبەڕێژەیەكی زۆر كەم ڕودەدات .
٤ـ هە‌وكردنی پەردەی مێشك كەپێ دەوترێت (سحایا ) كە بەڕیژەیەكی زۆر كەم لەوانەیە ڕوبدات ئەویش لە ئەنجامی نەبونی تعقیمی باش وپاكوخاوێنی لەشوینی لێدانی دەرزی نیو بەنج .
٥ـ وەستانی دڵ : زۆر زۆر دەگمەن ڕوئەدات وە لە نەخوشێك دا ئەگەری زیاترە كە خۆی نەخۆشی دڵ یاخود نەخۆشی درێژخایەنی لەگەڵ بێت .
٦ـ برینداربونی بەشی خوارەوەی دڕكە پەتك : كە زۆر دەگمەن ڕوئەدات وتەنیا لە كاتێكدا كە ئەو دەرزیەی دەكرێت زور لە سەروو ئاستی پیویست بكرێت.
٧- میزكردن بە زەحمەت : ئەمیش زیاتر لە پیاواندا ڕوودەدات،  كەئەمە ڕوویدا پێویستە سۆندەی میز دابنرێت تا نەخۆشەكە بە تەواوی لەژێر كاریگەری نیوبەنجدا نامێنێت. 
٨- گەشكە كە حاڵەتێكی زۆر دەگمەنە. 
٩- هەندێك جار حاڵەتێك ڕوودەدات كە بە high spinal ناودەبرێت و بەنجی مەوزعییەكە بۆ ئاستی سەرەوە دەڕوات و ماسولكەكانی سنگیش دەگرێتەوە.

ئەوكەسانە كێن كە نابێ نیوبەنج وەرگرن: 
۱ـ ڕازی نەبونی نەخوش بە كردنی بەنجی نیوە .
۲ـ ئەوكەسانەی كەنەخوشی خوێن بەربونیان لەگەڵدایە یاخود ئەو چارەسەرانە وەردەگرن كە دژبە مەینی خوێنە، وەكو ئەسپرین ، هیپارین،  یاخود دەبێت بەلایەنی كەمەوە پێش هەفتەیەك بوەستێنرێن . 
۳ـ بونی برین یاخود هەوكردن لەو شوێنەی كە بەنجەكەی تێدا دەكرێت .
٤ـ بونی ناڕێكی زكماكی لە بڕبڕەكانی پشت دا یاخود كەسێك كەچەند جارێك نەشتەرگەری فقرات و بڕبڕەی پشتی  بۆ كرابێت .
٥ـ بونی گرێ یاخود هەر وەرەمێك لە مێشكدا یاخود هەوكردنی پەردەی دەماغ (سحایا) .
٦ـ لە كاتی بونی خوێن بەربونێكی  زوردا بەهۆی هەر ڕوداوێكەوە .  

زۆرینەی پسپۆڕەكانی بێهۆشكاری جەختدەكەنەوە لەسەر ئەوەی پێویستە نەخۆش  دوای نیو بەنج بە لایەنی كەمەوە بۆ ماوەی( ٦ـ ۸)  كاتژمێر لەسەر پشت پاڵبكەوێت لەسەر پشت، ئەویش لەبەرئەوەی لەو بڕوایەدان كەبەمە پەستانی شلەی دڕكە پەتك كەمدەبێتەوەو كەمتر دزە دەكات،  كەبەو ڕێگایە ڕێگری دەكات لەتوشبون بە سەرئێشەی دوای نیوبەنج، هەرچەندە هەندێك لەتوێژینەوەكان و پسپۆڕەكان ئەوە ڕەتدەكەنەوەو دەڵێن هیچ كاریگەریەكی ئەوتۆی نیە پاڵكەوتن لەسەر پشتی دوای نیو بەنج. 
ڵەماوەی چەند كاتژمێردا كاریگەری نیوبەنج نامێنێت ؟ 
- كاریگەری لەنیوان (٤- ٨) كاتژمێر نامێنێت بەتەواوی، كە ئەویش دەكەوێتە سەر  جۆری ئەو بەنجە مەوزوعیەی بەكارهاتووە.

پێویستە چی بكەیت دوای نیو بەنج بۆ ئەوەی تووشی سەرئێشە نەبیت ؟ 
- پێویستە نەخۆش هەتا ئەتوانێت پشوو بدات،  شلەمەنی بە ڕێژەیەكی  زۆر بخواتەوە، وەكو: (ئاو، شەربەت، وەبەتایبەت ئەو خواردنەوانەی كافاینیان تیادایە وەكو : چا، نسكافە، قاوە)، دوركەوتنەوە لەو خواردنانەی تونن یاخود تیژن یان بەزەحمەت هەرس دەكرێن، ئەگەر ئازار بەردەوام بوو دەتوانن ئازارشكێنەكان بەكاربهێنرێت و ڕێگای تری جیاواز پەیڕەو دەكرێت .

پرۆفایل:
د.  هەڤین كەمال شاە محمد
پسپۆڕی بێهۆشكاری و ئازارشكاندن