ڕانانێكی كورت بۆ كتێبی (گفتوگۆ سەبارەت بە سیكۆلاریزم)

2 مانگ پێش ئێستا

شەماڵ بارەوانی
كتێبێكی قەبارە مام ناوەندی ١٧٣لاپەڕەیی بەنرخ و دانسقەی شەهیدی وشە(فەرەج فۆدە)ئەندێشەمەندو نووسەری تیرۆركراوی میسریە، ئەو نووسەرەی بەهەموو تواناو بەو پەڕی بوێرییەوە،جەنگێكی:فەلسەفی-فیكری -مەعریفی-زانستی و ڕۆشنبیری لەدژی فۆندەمێنتالیست و بناژوخوازەكان بەرپاكردو ڕووبەڕوو تاریكبیران و شەمشەكوێرەكانی سەربە چاخی بەردین و ئەندێشەكانی سەدەكانی ناوەڕاست بوویەوەو بە ئیسلامگەراكانی گوت(خشەخشی چەكەكانتان و دەنگی بۆمبەكانتان، نامانترسێنێت و نابێتە ڕێگرو بەربەست لەبەردەم ئەوەی وڵامتان بدەینەوەو پێتان بڵێین ئێوە ئەو مافەتان نییە خەڵك بەهەڵگەڕاوە لەئایین بدەنە قەڵەم و بڕوایش نە سكەی دراو نەی بڕوانامەیە، تاوەكو ئیسلامگەراگان  بۆ خەڵكی دەری بكەن و بەدڵی خۆتان بەم و ئەوی بیبەخشنەوە، مادام ڕێگەی سیاسەتتان گرتەبەرو ئامانجتانە بگەنە دەسەڵات،من لەگەڵ ئێوە قسەی دوورو درێژم هەیە، ئەویش زمانی لۆژیك و دیالۆگ و بانگەوازی بە باشترین شێوەیە.٦٧)، ئەو ئەندێشەمەندەی دەیگوت( ئەگەر ترسایت هیچ مەڵێ، و ئەگەر قسەشت كرد مەترسە،و من قسەكردنم هەڵبژاردووە،و بۆ ترسیش جارێ ئەوم نەناسیوە،و دواتریش نایناسم).

بەوچەشنە فۆدەی نووسەرو بیرمەند زۆر جەریئانەو چاونەترسانەو سەرسەختانە كاریكرد لەپێناو سەرخستنی چەمكەكانی مەدەنیەت و عیلمانیەتدا،لەپێناو كرانەوەو بیری ڕۆشنگەریدا، لەپێناو كۆمەڵێكی تازەگەرو دیموكراسیداو پێی گوتین(هەموو شتێك باجی خۆی هەیە،دیموكراتیەت باجی خۆی هەیە،عیلمانیەت باجی خۆی هەیە، شارستانیەت باجی خۆی هەیە، مافەكانی مرۆڤ باجی خۆی هەیە، هەموو باجی خۆی هەیەو دونیای شارستانی بۆئەمانە هەمووی بەخوێنی ڕۆڵەكانی خۆی باجیداوە، تاگەیشتوون بەوەی پێیگەیشتوون، دەریایەگەلێك خوێنیان لەپێناویدا ڕشتووەو بەسەر جەستەی هەزاران قوربانیدا ڕۆشتوون تاگەیشتوون بەم ڕۆژە...لەكورتی دەیبڕمەوە كەئێمەیش لەماوەكی نزیكدا باجەكەی دەدەین، مەگەر ئەوكاتە نەبێت كە هەموو ویژدانێكی ئازاد، هەموو دڵسۆزێكی سور لەسەر خەمی بەرەوپێشەوەبردنی نیشتمانەكەی، بێداربێتەوەو پڕ بەگەروو هاواربكات و بگوڕێنێت و بڵێت: نەخێر بۆ دەوڵەتی سیوكراتی، و نەخێر بۆ نكوڵیكردن لەسیكورالیزم، نەخێر بۆ تێكەڵكردنی لاپەڕەی سیاسەت بە ئایین .١٤). بەڵێ بۆ تەفكیرو نەخێر بۆ تەكفیر، بەڵێ بۆ زانست و ئەقڵ، نەخێربۆ نەزانین و خوڕافە، بەڵێ بۆ زمانی دیالۆگ و لێكتێگەیشتن و نەخێر بۆ نوكی شمشێرو تیرۆرو كوشتن، بەڵێ بۆ بەڵێ بۆ بەڵگەو خۆ سەلماندن، نەخێر بۆ دیكتاتۆریەت و هەڕەشەو خۆ سەپاندن، بەڵێ بۆ فرەیی و لێبوردەیی و یەكتری قبوڵكردن، نەخێر بۆ تاك ڕەهەندی و سڕینەوەی جیاوازیەكان و تۆتالیتاریەت و ڕەفزكردن.

ئەفسوس قسەكەی فۆدەی بیرمەند هاتەدی و بەخوێنی خۆی، لەپێناو مەدەنیەت و ڕۆشنگەریدا،لەپێناو مافی مرۆڤ و بنیاتنانی كۆمەڵێكی سكولەرو ڕۆنانی سیستەمێكی عیلمانیدا، لەپێناو پێشكەوتن و عەقڵانیەتدا، لەپێناو تێڕوانین و تێزەكانیدا،هەزار محابن، باجەكەیداو ئەو قەڵەمە ڕۆشنگەرو سیكولاریستە،ئەو دەنگە دلێر و جوامێرە، ئەو هێزە لەبن نەهاتوو چاونەترسە،زوو بەدەستی فۆندەمێنتالیستەكان و لەساڵی١٩٩٢،دەستی نامەردانەو تاریكپەرستانەی بۆ درێژكراو تیرۆركرا،
لەلایان ئەو تیرۆرستانەی ناتوانن بەئارگویۆمنێت و لۆژیك و لەڕێگەی بەڵگەی عەقڵانی و هێزی وشەو شێوازی دیالۆكانەی شارستانیانەوە، فیكرو ئایدۆلۆژیای خۆیان بسەلمێنن، هێندە لاوازو دۆڕاو شكستخواردوون لەم  ڕووەوە، بۆیە ناچارن پەنا بەرنە بەر زمانی توندو تیژی و چەكی تیرۆرو شمشێری سەربڕین ، لەپێناو بڵاوكردنەوەو سەپاندنی ئەجێنداو ئەقیدەكەی خۆیان و ڕێگری كردن لە ئازادی خوازان و دەمكوتكردنی هەموو دەنگێكی جیاوازو خنكاندنی هەموو هەناسەیەكی ئازادو كوشتن و تیرۆركردنی هەموو ڕەنگێكی جیاواز!

بەو شێوەیە ئەو ئەندێشەمەندە سیكولارستە، بەكۆتاییەكی  تراژیدیكی، لەلایان دوو فۆندەمێنتالیست و جاهل و گەمژەی بێ ئاست،زۆر دڕندانە تیرۆردەكرێت و خەڵتانی خوێن  دەكرێت، ئەو تیرۆرستەیش(ابو علا عبد ربە) كە هانی بكوژانیداو چەكی بۆ بكوژانی فۆدە دابینكردو كارئاسانی بۆ بكوژانكرد، دواترو دوای بیست ساڵ مانەوە، لەزیندان، كاتێك ئیخوان دەگەن بە دەسەڵات و لەبەندیخانە ئازادی دەكەن و دووبارە، دواتر تیرۆرست پەیوەندی دەكات بەڕێكخراوی تیرۆرستی داعش و لەسوریا، بە هۆی بۆردومانی فڕۆكەكانی ڕژێمی سوریا دەكوژرێت.

یەكێك لەو دوو تیرۆرستە سەر لێشێواوە بكوژەی فۆدە(عبد الشافی رەمەزان) لەسەر شتێك فودە دەكوژێت، نازانیت چییەو وەكو هەموو هاوبیرە ڕادیكاڵەكانی تر، وەك هەموو ئیسلامگەراكان، هیچ لەو چەمكە باڵاو جوان و زەروریەی سیكۆلاریزمدا حاڵی نەبووەو كاتێك دادوەر لەدادگالێی دەپرسێت، بۆچی فەرەج فۆدەت تیرۆركرد؟
-بكوژ:چونكو كافربوو،
-دادوەر: لەمیانی كامە كتێب لەكێبەكانیدا زانیت ئەو كافرە؟
-بكوژ:من هیچ یەكێك لەكتێبەكانیم نەخوێندووەتەوە.
-دادوەر: ئەی چۆن زانیت كافرە!؟
 من خوێندەواریم نییەو نازانم بخوێنمەوەو بنووسم!

بەو شێوەیە ئەو ئیسلامگەرایانە،یان هیچ لەچەمكی عیلمانیەت حاڵی نەبوون و هیچی لێوە نازانن، یاخود چەواشەكارانە عیلمانیەت بەپارادۆكس و نەقیزی ئایین و ئیلحادو بێ دینی و بەڕەڵایی پێناسەدەكەن، لەكاتێكدا حەقیقەتەكە شتێكی ترەو عیلمانیەت هەرگیز نە یەكسانە بە بێ دینی و نەیش بە ئیلحاد، بەڵكو لەناو سیستەمی عیلمانیدا زیاتر لەوەی لەسیستەمێكی سیۆكراتیدا،ئایینەكان ڕێزیان لێدەگیرێت و ئاینداران دەتوانن زۆر ئازادانەتر مومارەسەی ئایینداری و پێڕەوی لە سروتەدینیەكان و عەقیدەی دینی خۆیان و هەر ئایین و بیروباوەڕێك بكەن، بێ ئەوەی  عیلمانیەت و كەسێكی عیلمانی لەگوڵ كاڵتریان پێ بلێت،بۆ ڕاستی ئەو قسەیەشم، سەیری واقع و ئەزمونی ژیان و ئایینەكان و ئازادی بكەن، لەسایەی سیستەمەعیلمانیەكانی ئۆروپاو لەبەرامبەریشدا، سەیری دەوڵەتە سیوكراتەكانی وەكو ئێران و سعودیەو ئەفگانستان بكەن و بەراوردێكی ئازادی ئایینی و  مەزهەبی هەردووكی بكەن،بزان ئازادی ئایینی ومەزهەبی و ژیان، لەكامەیان لەترۆپكدایەو لەكامەشیان لەقەیران و لەقەفەسدایە!
(گفتوگۆ سەبارەت بە سیكۆلاریزم)
لەكاتی بڵاوبوونەوەیدا. دەنگدانەوەو جەدەلێكی زۆری دروستكردو زەجەو هەرایەكی گەورەی بەدوای خۆیدا هێناو  گفتوگۆو مشتموڕی زۆری خوڵقاند لەنێوان ڕۆشنبیران و بیرمەندان و ئیسلامگەراكان و پیاوانی ئایینی.

نووسەر لە(گفتوگۆ سەبارەت بە سیكۆلاریزم»دا. گفتوگۆی چەمكی عیلمانیەت و توندڕۆیی ئایینی دەكات و باس لە جیاكردنەوەی ئایین لەسیاسەت و داوای سیستەمێكی سیكولەرو تەواو عیلمانی دەكات، ئەوەی جێی ئاماژەیەو دمەوێ ئاماژی بۆ بكەم،ئەمیش ئەوەیە ڕاستە كە فەرەج فۆدە داوای جیاكردنەوەی ئایین لەسیاسەت دەكات، وەلێ ئەو هەرگیز باسی جیاكردنەوەی ئایین لەدەوڵەت و كۆمەڵی نەكردووە. 
فەرەج فۆدە دەڵێت:ئیسلام ئایینە، نەك دەوڵەت و باس لەتێكگیرانی دەوڵەتی دینی و دەوڵەتی مەدەنی دەكات،
دەوڵەتی سیوكراتی دەوڵەتێكە هەوڵدەدات و تێدەكۆشێت تاوەكو شەریعەت جێ بەجێ بكات و بیسەپێنێت،كە ئەمەش هیچ لەگەڵ بنەماكانی هاوڵاتی بوون و پنتەكانی جاڕنامەی گەردوونی مافی مرۆڤ و ئازادیەكانی تاك و تۆلەرەنس(لێبوردەیی)، و پلورالیزم(فرەیی)، نایەتەوە دژو پێچەوانەی ڕۆحی پێكەوە ژیان و ئەویترو ئەوانیترقبوڵكردن و كۆنسێپتەكانی دیموكراسی و سیكۆلاریزمە بەمانا ڕاستەقینەكەی.

فەرەج فۆدە  پێمان دەڵێت: بانگەشەی گەڕانەوە بۆ خەلافەتی ئیسلامی نەزانینە لەبەرامبەر مێژوو و بانگەشەكردن بۆ دەوڵەتی سیوكراتی جەهلە لەبەرامبەر مافەكانی مرۆڤ و پێناسەكردنی عیلمانیەت بەكفر، نەزانینە بەرامبەرعیلمانیەت و نكۆڵیكردن لەعیلمانیەت و ڕەتدانەوەی عەلمانیەت، نەزانین و جەهلە لەهەمبەر تێگەیشتن لەڕەهەندو بناماو واتاكانی ئەو چەمكە زەروری و پێویستەی ژیان و دونیای سیاسەت و دەوڵەتداری و حوكمداری و شارستانیەتی سەردەم و خۆرئاوا.١٩

 (گفتوگۆ سەبارەت بە سیكۆلاریزم)
پێمان دەڵێت تەنها عیلمانیەت داری جادوویی و تاقەهێزی ڕزگاركەرو گرەنتی و چارەسەرە بۆ شێوازی حوكمڕانی و سیستەمی فەرمان ڕەوایەتی و دابین كردنی ژیانێكی شەڕافەت مەندانەو خۆشگوزەران و شایستە بۆ تەواوی مرۆڤایەتی و مرۆڤەكان ،نەك ئایین، چونكوو لە دەوڵەتی ئایینیدا مافەكانی مرۆڤ پێشێل دەكرێت و دەوڵەتی سیوكراتی دەوڵەتێكی پۆلیسی سەركوتكاری تۆتالیتاری بێ ئاگایە، بەرامبەر بە مافە ڕاستەقینەكانی مرۆڤ و پێوەرەكانی هاووڵاتی بوون و پرنسیپەكانی مرۆڤ بوون، دەوڵەتی سیوكراتی دەوڵەتێكە لەگەڵ پرەنسیپەكانی تۆلەرەنس و فرەیی یەكناگرێتەوەو دەوڵەتێك ڕێگە بە جیاوازی بیركردنەوەو دیدەنیگای جودا نادات و هەموو لەڕەنگێك، لەبۆتەی تاقەڕەنگێك(ڕەنگی ئاینیی دەسەڵاتدار)دەتوێنێتەوەو جگەلەڕەنگی ئایینی زاڵ و دەسەڵاتدار و لەناو ئایینەكەش ئەو مەزهەبەی تێیدا كراوە بە بە ڕاستی و باشترین، هەموو ڕەنگەكانی تر و دیدو مەزهەب و ئاییەكانی تر،پەراوێز دەخرێن و دەسڕدرێنەوەو هەموو دەنگە جیاوازو ئازادەكانی تر دەخنكێندرێن و كپدەكرێنەوەو هەموو شتێك دەبێ لەسایەو لەژێر هەژموونی دەوڵەتە سیوكراتیەكەدا بێت و  هەر ئازادییەك، پێچەوانەی دۆكترینی  فەرمی دەوڵەت و دۆگم و ئیدۆلۆژیاو پێوەرە ئایینیەكان بێت، ئەوە دەوڵەتی سیوكراتی دەستی تێوەردەدات و قەدەغەی دەكات و ڕێگری لێدەكات و دنیایەك تابۆی لەبەردەمدا قوت دەكاتەوە، بە پاساوی حەرامێتی و لادان لەئایین و داب و نەریتی گشتی و ئەخلاقی كۆمەڵ،بە كفرو هەرتەقەو زەندیك و بەڕەڵایی و بێ بڕوایی و فسق و فجۆر لەقەڵەمی دەدات و هەموان ناچار دەكات تەنها ئەوە بكەن كە دینی دەوڵەت داوای دەكات و دەیسەپێنێت و دەیكات بە عەقیدەی فەرمی وڵات و دەستوری دەوڵەت، بەو چەشنە چیتر لەدەوڵەتی سیوكراتیدا، مانایەك بۆ ئەویترو جیاوازیەكان و ئازادیەكان نامێنێتەوەو ماف و ئازادیەكانی تاك پێشێل دەكرێت و ژێر پێ دەخرێت، بۆیە فەرەج فۆدە دەوڵەتێكی سیكولاریست و دیموكراسی، بەزەرورەت دەزانێت و بۆچونی وایە كە تاك تەنها لەناوسیستەمێكی عیلمانیدا،سیستەمێك ڕەنگدانەوەو بەرجەستەكەری حەزە تەندروست و ئازادیە سرۆشتی و مافەڕەواكانی هەموو تاكەكان بێت،مرۆڤ دەتوانێت بە بێ ترس و دوور لەفۆبیاو دڵەڕاوكێ ، دوور لە تۆقاندن و حوكمی شمشێرو كوشتن، ژیان بكات و بەوپەڕی ئازادی بۆچوونی خۆی دەرببڕێت و فیكری خۆی تەرح بكات و خۆی بخات ڕوو و گوزارشت لە ئازادیەكانی خۆی بكات،بێ ئەوەی كەس دەست لەژیان و هەڵبژاردن و ئازادیەكانی وەردبدات، دەوڵەتێكی سیكولاریست تاقە زامنی پاراستنی ئازادیە كانی تاكە،دەوڵەتێكە هیچ كەسێك و بەهیج پاساو بیانوەك ناتوانێت و ببڕای ببڕ مافی ئەوەی نییە دیدو بۆچوون و مەزهەب و ئایین و ئایدیۆلۆژیای خۆی زاڵبكات و بەسەر ئەوانیتریدا بسەپێنێت و ناچاری خەڵكی بكات بەچاوی ئەو ببینن و بە ئەقڵی ئەو بیربكەنەوەو بە گوێچكەكانی ئەو ببیستن و بە پێیەكانی ئەو ڕێبكەن و هەنگاو بهاوێژن و بەپێی دۆگمەكانی ئەو بژین و عەقیدەو دۆكترینی ئەو هەڵبژێرن و بە پێی پێوەرەكانی ئەو هەناسە بدەن!، بەكورتیەكەی تۆ وەك مرۆڤێك لەدەوڵەتی سیوكراتیدا،دەبێت چیتر ببیت بە ڕۆبۆتێك و ڕێك بەكۆپیەكی ئەویتر،تاڕێگەت پێ بدرێت لەناو قەفەس و زیندانی ئەویترو لەژێر دەستی ئەویترو لەژێر هەژموونی ئەویتردا لەشێوەی تاكێكی مەسخكراو بێ مافكراو ئازادی سەلبكراو سەربەستی زەوتكراو بوون دەستبەسەرداگیراو ،چەشنی كۆیلەیەكی بێ ئیرادەو لاوازی كەرامەت ئەتكراو بەها ژێر پێ خراو بەسەرشۆڕی و دەستەوسانی و بەو پەڕی ڕادەستبوون قبوڵی هەموو شتێك بكەیت. كەلەلایان ئەویترەوە بەسەرددا دەسەپێندرێت و سەپێندراوە ، بەو شێوەیە ئەو شێوازە ژیانە ئەتكراوە، ئەوستایلە ژیانە مردنە،ئەو ژیانە جەحیم و بێ مروەتكراو بێ بایەخ كراوە، كە مافەكانی مرۆڤ و،مرۆڤبوون  تێیدا ئیدی كۆتایی پێ دێت و چەمكی هاووڵاتی بوون لەپەتی دەوڵەتی سیۆكراتی هەڵدەواسرێت، لەناو سیستەمێكی سیكۆلاردا هەرگیزاو هەرگیز،جێگای نابێتەوەو بوونی نییەو هیچ كەسێك، لەسای سیستەمێكی سیكۆلاریستی ڕاستەقینە، سیستەمێك، بەمانای وشە،نەك تەنها بە ڕواڵەت و بە ناو بە دروشمی بەتاڵ و بێ ماناو بێ ناوەڕۆك، سیكۆلاربێت، بۆی نییە تەداخولی ژیان و ئازادی و خواست و هەڵبژاردنەكانی ئەوەكەیتر بكات، دەوڵەتی سیكۆلار هەموو مافێكی بۆ تاك، بەپێی پەیمانێكی كۆمەڵایەتی و بەیاسا ڕێكخستووەو دەستەبەرو مسۆگەرو زامنكردووەو پاراستووەو كردوونی بەبڤەو هێڵی سوورو كەس بۆی نییە بەهیچ پاساوێك و لەژێر هیچ ناوێكدا، ئەو هێڵە سوورو بڤەو پیرۆزەی تاك، ئەو ماف و ئازادی و خواستانەی مرۆڤەكان ببەزێنێت و ئازادیەكانیان پێشێڵ بكات.

لەدەوڵەتی سیكولاردا، هاووڵاتی لەسەرووی هەموو شتێكەوەیەو دەوڵەت دەوڵەتی هاووڵاتیەو هاووڵاتی بنەماو بنچینەیە،هاووڵاتی پێوەرو پیرۆزە، بێ ئەوەی سەیری ئایینەكەی یاخود مەزهەبەكەی و ئایدۆیۆلۆجیاكەی بكرێت،لەدەوڵەتی سیكۆلاردا دەستورێك هەیە پێویستە بەیەك چاو سەیری هەموان بكات و بەیەكسانی ئەرك و ماف بۆ هاوڵاتیان دابەش و دیاری بكات و ئازادی ویژدان(لائیك-بێ دینی)و عەقیدەو بیروباوەڕ بۆ هەموو كەسێك دەستەبەربكات و هەموان بە ئازادی بتوانن گۆزارشت لەخۆیان بكەن و كەس مافی ئەوەی نەبێت لەجیاتی ئەوەكەیتر بڕیاربدات و نەخشەی بكەو نەكەی بۆ بكێشێت و تاك ئازاد بێت بەو شێوازە بژیت كەخۆی دەیەوێت، نەك ئەویتر.