رەگەزەكەی تر، یان رەگەزی دووەم

15/11/2021

ڤینۆس فایەق
ئێلینۆر رۆزفێڵتی هاوسەری فرانكلین رۆزفێڵت كە دەیگوت: (ژن دەبێت فێربێت وەكو پیاو یارییەكە بكات) مەبەستی ئەوەبوو، لە رووی ئینسانییەوە خۆت یەكسان بە پیاو ببینە، نەك لە دواوە یان لە خوارەوە. ئەو مەبەستی ئەوە بوو پێش ئەوەی داوا لە پیاو بكەیت وەكو ئادەمیزاد هاوشانی خۆی بتبینێت، دەبێت خۆت باوەڕت بەوە هێنابێت.

با جیاوازی تۆی ژن و ئەوی پیاو، فكری و رۆشنبیریی و لێهاتوویی بێت، نەك پلەبەندی لەسەر بنەمای رەگەز. بەڵام خۆت لێرەوە دەستپێنەكەیت، بێگومان پیاو خۆی پلەیەك لە سەروو تۆوە پۆلێن دەكات. بۆیە هێشتا زۆربەی هەوڵەكانی ژن بە سەندنەوەی هێز و دەسەڵاتە نەك ئینسانییەت، لە كاتێكدا مەسەلەكە ئەوە نییە كێ لەپێش كێوەیە، هێز بۆیە لای پیاوە چونكە تۆی ژن خۆت بە رەگەزی دووەم پێناسە دەكەیت.

لە كۆمەڵگەی ئێمەدا كە هێشتا ژن وەكو كەمینەكانی تری كۆمەڵگە پۆلین دەكرێت، كە بۆ خۆی دابەشكردنێكی تری ناو دابەشكردنەكانە. لە كاتێكدا ئەگەر پۆلینكردن هەبێت دەبێت لەسەر بنەمای تەمەن، لێهاتوویی، ئەزموونی كار و پیشە و بڕوانامە و كارامەیی بێت. خۆ مەسەلەكەش لە كۆی ئەمانەدا ئەوە نییە هەموو جیاوازییە فسیۆلۆجی و جەستەییەكانی نێوان ژن و پیاو نەهێڵین، بەڵكو مەسەلەكە ئەوەیە جیاوازییەكان لەسەر بنەمای مافەكانی مرۆڤ بەدەر لەوەی ژنە یان پیاو دەستنیشان بكەین.

ئەوەی بیرۆكەی ئەم وتارەی لام دروستكرد، ناونیشانی بەرنامەیەك بوو كە لە رادیۆی مەدەنییەت پەخش دەكرێ و گوایە لە خزمەت پرسی ژندایە، بەناوی (رەگەزی دووەم) بەباوەڕی من تەواو پێچەوانەی ئامانجەكەیەتی و بگرە شەقی لە هەموو پرەنسیپە ئینسانییەكان هەڵداوە كە پشتی پێ ببەسترێ بۆ داكۆكیكردن لە یەكسانی ئینسانییانەی نێوان ژن و پیاو كە شەڕی بۆ دەكەین. دیوەكەی تری ئەو ناونیشانە ئەوەیە تۆ پیاوت بە رەگەزی یەكەم پێناسەكردووە و تەسلیم بووی بەوەی تۆ پلەیەك لە دوای پیاوەوەی. خۆ ئەگەر پێناسەی یەكسانیی رەگەزیت بزانیبا هەرگیز خۆت بە رەگەزی دووەم ناو نەدەبرد.

ئێمە هەتا ئێستەش لەناو سیستمێكی پەروەردەیی نێرینەدا كچەكانمان پەروەردە دەكەین، هەر بۆ خۆی ئەمە بەسە بۆ ئەوەی كچ كەمترین هەستی ئینسانیی هەبێت لەبەرانبەر پیاودا. ئەمە لووتكەی داڕمانی ئەخلاقیی كۆمەڵگەیە كە ئەو پۆلینكردنە دروستی كردووە و بەداخەوە هەندێ ژن لە ناهۆشیاریانەوە بەرهەمی دەهێننەوە، ئەو پۆلێنكردنە كە پیاو خوڵقاندوویەتی بۆ ئەوەی لێنەهاتوویی و كەمیی ژن پیشان بدات و بیكاتە بەهانەیەك بۆ دوورخستنەوە و پەراوێزنانی لە هەموو بوارەكانی كۆمەڵگەدا.
ئێمە پێویستمان بەوەیە تەواوی كەلتورەكەمان راستكەینەوە، بەوە نا كەلتورێكی ژنانە بەسەر كەلتورە پیاوانەكەدا زاڵكەین، بەڵكو كەلتورێكی ئینسانی لەسەر داروپەردووی كەلتورە پیاوانەكە بیناكەین. ئەمە پێویستی بەوەیە منی ژن باوەڕ بەوە بهێنم كە من رەگەزەكەی ترم، نەك رەگەزی دووەم.
سیمۆن دۆبۆڤوار لە پێشەكیی كتێبی (رەگەزەكەی تر)دا پرسیارێكی گەلێك جوان دەكات، دەڵێ: (چۆن بوو یەكێك لە دوو رەگەزەكە توانی خۆی وەكو تاكە جەوهەر زاڵ بكات و هەموو مەسەلە رێژەییەكانی رەتكردەوە بە رەگەزەكەی تریەوە دەبەستێتەوە و بە (ئەویتر)ی پێناسە بكات؟ ئەی ئەو هەموو تەسلیمبوونەی ژن لە كوێوە هاتوە؟) دوای ئەوەش هەر لەو كتێبەدا كە 73 ساڵ بەر لە ئێستا نووسیویەتی و چاپیكردووە زۆر بە روونی دەڵێ: (خەباتی ژن هەمیشە رەمزی بووە، هەر ئەوەشی دەستكەوتووە كە پیاو پێی بەخشیوە، هیچ كات شتێكی نەسەندووە، بەڵكو ئەوەی وەرگرتووە كە پێی دراوە.) ئا ئەمەیە كرۆكی مەسەلەكە، ئێمە تەنها وەردەگرین، ناسەنین، ئیتر بۆیە بەرنامەیەكیش گوایا باس لە پرسی ژن دەكات بە (رەگەزی دووەم) ناودەنێین. دواجار تەنانەت دەستنیشانكردنی رۆژەكانی ژنان و دایكان هیچ مانایەكیان نییە ئەگەر لە قووڵایی ئەقڵمانەوە خۆمان یەكسان بە پیاو نەبینین و جەخت لەسەر ئەو یەكسانبوونە لەبەرانبەر بە رەگەزی بەرانبەردا نەكەینەوە.