لەبارەی كەلتور و رەسەنایەتییەوە

21/11/2021

‎شەهێن نوری 
كەلتور وەك دابونەریتێكی تایبەت بە كۆمەڵگەیەكی دیاریكراو دەبینرێت، بە جۆرێك رەنگدانەوەی لە رەفتاری هەرتاكێكی ئەو كۆمەڵگەیەدا دەبێت و ئەمەش بەپێی كۆمەڵگەكان دەگۆڕێت، واتە هەر كۆمەڵگەیەك بەپێی كەلتور و دابونەریتی تایبەت بەخۆی دەناسرێتەوە، لێردا رەسەنایەتی رۆڵی گرنگ دەگێڕێت لە ناسینەوەی كۆمەڵگەكاندا.
ئیدوارد تایلەر(1832 1871) زانای ئەنترۆپۆلۆژی بەریتانی لە ساڵی 1871دا، كتێبێكی بڵاوكردەوە بە ناوی كەلتوری سەرەتایی و پەیڕەوی بەراوردكردن بڵاوكردەوە بۆ لێكۆڵینەوە لە كەلتور، بەمەش بووە دامەزرێنەری ئەنترۆپۆلۆژیای بەریتانی، ئەو بەو جۆرە پێناسەی كەلتور دەكات كە: پێكهاتەیەكە‌ زانست و زانیاریی و بیروباوەڕ و رەوشت و هونەر و یاسا و دابونەریت و نۆرمانە دەگرێتەوە، كە مرۆڤ بەدەستیان دەهێنێت وەك ئەندامێك لەكۆمەڵگەدا.
دەتوانین بڵێین، كەلتور فێربوونە، نە خۆرسك بێت و بایۆلۆژی بێت، بەڵكو تاك لەناو كۆمەڵگەدا پێیەوە پەیوەست دەبێت و بەجۆرێك گەشە دەكات، كە دواجار نەوە بۆ دوای نەوە دەیگوازێتەوە و بەمەش سەیری هەر كۆمەڵگەیەك دەكەیت، بەر لە هەر شتێك جیاوازییە كەلتورییەكانت بەرچاو دەكەوێت و ئەو جیاوازییە دەكرێت وەك جۆرێك لە ناسنامەی ئەو كۆمەڵگەیە سەیر بكرێت.
نەتەوەی كورد-یش، وەك هەر نەتەوەیەكی تر كەلتوری تایبەت بەخۆی هەیە و سەرچاوەكەی دەگەڕێتەوە بۆ 5400-600 پ.ز. كە تێكەڵ بووە لەگەڵ شارستانێتییەكانی دیكەی میزۆپۆتامیا، لەوەشەوە كەلتور و كەلەپوری كوردی لە لایەنی كەرەستەییەوە زۆر دەوڵەمەند بووە و لە زۆر لایەن گەشەی كردووە.
هاوكات كەلتوری ئەدەبی رەنگدانەوەیەكی گەورەی لەناو گەلانی بیانی هەبووە، وەك رێوڕەسم و بەها كۆمەڵایەتییەكان و دابونەریت و مەراسیمە ئاینییەكان و بۆنە و جەژنەكان. كورد كەلتوری ئەدەبی تایبەت بەخۆی هەیە، لە هۆنراوە و چیرۆكی ئەفسانە و داستانەكان و زۆربەیان لە گۆرانی فۆلكلۆری كوردی وێناكراون، ‎خۆش بەختانە تا ئەمڕۆش ئەمە بەردەوامە و پارێزگاری لێدەكرێت و تایبەتمەندییەكەی لەبەرچاوگیراوە.
بەڵام ئەمڕۆ و لەم سەردەمەدا كەلتوری كوردی لە هەموو لایەنێكەوە كاڵبوونەوەیەكی زۆری پێوە دیارە و تێكەڵ بە كەلتوری بیانی كراوە یان لایەنی كەم گۆڕانكارییەكی زۆری بەسەردا هاتووە و مۆركە كوردییەكەی خۆی لە دەستداوە، بێگومان ئەمە زیانێكی زۆری بە كەلتوری رەسەنی گەیاندووە.
جگە لەوە ئێستا كەلتوری قسەكردن بە زمانی بیانی بۆتە یەكێك لە دیاردە زاڵەكانی ناو كۆمەڵگەی كوردی، بە جۆرێك ئەگەر زۆر كوردەوارییانە یان بە كوردییەكی پەتی قسە بكەیت، زۆرێك لەو جیلە تازەیە ناتوانن لێت تێبگەن، ئەمە گۆڕانێكی زۆر گەورە و كاریگەرە لەسەر رەسەن بوون.
لە لایەنی هونەرییەوە بەهەمانشێوە، ئێستا كەلتوری شێواندن زاڵبوونێكی زۆری بەسەر هونەر و گۆرانی كوردییەوە هەیە، كەسانێك دێن و وەك هونەرمەندی تازەگەر خۆیان وێنا دەكەن یان پێیان وایە تازەگەری لە هونەری كوردیدا دەكەن و تێكەڵی دەكەن بە هونەری بیانییەوە، بەم هەنگاوە ئەوان زیانێكی زۆریان بە رەوتی گۆرانی و هونەری كوردی گەیاندووە، ئەمە وایكردووە زۆرێك لەو بەرهەمانە تەنیا بۆ ماوەی 24 سەعات بڕ بكەن و دوای ئەوە كەس تاقەتی نییە گوێیان لێ بگرێت، ئەمە لەبەر ئەوە نییە كە تاكی كورد سەلیقەی گوێگرتنی لە گۆرانی نەماوە، بەڵكو شتەكە پەیوەندی بەوەوە هەیە، كە لە راستیدا گۆرانی و بەرهەمی باش نەماوە.
ئەم هێرش و مەترسییە گەورەیەی كە ئێستا لەسەر كەلتوری كوردی دەبینرێت، لە راستیدا خۆمان دروستی دەكەین، لەوانە میدیا، سۆشیال میدیا و خوێندنگە تایبەتەكان، ئەوانەی كە بە شانازییەوە دەڵێن بە زمانی بیانی فێر ببە، لەو هۆكارانەن كە ئاگریان بەرداوەتە تەواوی رەسەنایەتی ئەم كۆمەڵگەیە.